Земјоделецот го купува горивото поскапо, плаќа повеќе за машина, транспорт, ветеринарни услуги, препарати и други средства потребни за производство. Потоа доаѓа моментот кога треба да го продаде она што го произвел – и статистиката покажува дека просечно добива пониска цена отколку една година претходно. Во август 2026 година цените на средствата и услугите што се користат во земјоделството биле 7 проценти повисоки од август минатата година, додека цените на земјоделскиот аутпут биле 2,2 проценти пониски. На прв поглед математиката изгледа сурово едноставна: трошокот расте, продажната цена паѓа. Но истата таа храна кога ќе стигне до потрошувачот не изгледа како да станува драматично поевтина. Во септември, само еден месец подоцна, храната и безалкохолните пијалаци во потрошувачката кошничка поскапеле за дополнителни 0,5 проценти на месечно ниво. И тука се раѓа прашањето што со години ги кара и земјоделците и купувачите: ако производителот вели дека продава евтино, а граѓанинот вели дека купува скапо – каде се создава разликата?
Одговорот не е толку едноставен како популарната реченица „сè зема трговецот“. Статистиката не покажува дека разликата од 7 проценти раст на влезните трошоци и 2,2 проценти пад на излезните цени автоматски завршила како туѓа заработка. Тоа се два различни индекси што мерат различни делови од производството. Во најлош случај за производителот, разликата најпрво може да заврши токму кај него – како помала маржа или загуба. Ако за производство на еден килограм производ му се потребни повеќе пари, а цената по која го продава е пониска, земјоделецот може едноставно да заработува помалку. Дури потоа производот влегува во синџир во кој постојат откуп, селектирање, пакување, транспорт, складирање, ладење, отпад, работници, кирија, даноци и трговски маржи. Од цената што ја плаќа купувачот не може механички да се одземе цената што ја добил земјоделецот и целата разлика да се прогласи за чист профит.
Но деталните податоци покажуваат зошто незадоволството кај производителите има реална економска основа. Во август цените на енергијата, горивата и мазивата што се користат во земјоделството биле дури 15,8 проценти повисоки отколку една година претходно. Машините и другата опрема биле поскапи за 13,4 проценти, транспортната опрема за речиси 19,6 проценти, ветеринарните трошоци за 10,2 проценти, ѓубривата за 4 проценти, а средствата за заштита на растенијата за 2,8 проценти. Кога вакви зголемувања ќе се соберат во една сезона, земјоделецот не мора воопшто да произведе помалку за неговата финансиска состојба да се влоши. Доволно е приходот да не го следи растот на трошоците.
Кај продажните цени, пак, ударот не е ист за сите. Просечниот пад на земјоделскиот аутпут од 2,2 проценти крие многу поголеми разлики по категории. Цените на зеленчукот биле пониски за 6,4 проценти, кај овошјето и грозјето падот бил 7,2 проценти, а кај производите од сточарството дури 7,7 проценти. Истовремено индустриските култури имале раст на цените од 19 проценти, а добитокот за колење 9 проценти. Значи не постои еден „просечен македонски земјоделец“ кој во август изгубил точно 2,2 проценти. Некој производител можел да има подобра година, додека овоштар или градинар можел да се најде под многу поголем притисок.
Тоа е особено важно кај овошјето и зеленчукот, затоа што свежиот производ има нешто што тракторот, станот или металот го немаат – рок во кој мора да биде продаден. Земјоделецот со полна нива домати или со овоштарник подготвен за берба нема бесконечно време да чека подобра цена. Производот може да се расипе, квалитетот да падне или дополнителното чување да создаде нов трошок. Во таква ситуација преговарачката позиција на продавачот е природно послаба од позицијата на купувач кој може да избира меѓу повеќе производители, домашен и увозен производ или различни термини за набавка. Колку е производот пораспадлив, толку повеќе часовникот работи против земјоделецот.
Оттука доаѓа и старото незадоволство со откупот. Производителот често пресметува од перспектива на трошоците: семе, ѓубриво, гориво, вода, работна рака, механизација и цела сезона ризик. Купувачот ја гледа пазарната цена што може да ја постигне понатаму, расположливата понуда и конкуренцијата. Ако има голем род и многу производители мора истовремено да продаваат, цената може да падне токму кога земјоделецот има најмногу стока. Потрошувачот, пак, го гледа производот неколку чекори подоцна и се прашува како нешто што „на нива го земале евтино“ стигнало до него по многу повисока цена. И трите страни можат искрено да ја раскажуваат својата верзија – затоа што гледаат различен дел од истиот синџир.
За да разбереме каде оди парите, треба да го следиме производот од нивата до касата. Земјоделецот може да продаде на откупувач. Следуваат сортирање и отфрлање на дел од производот што не ги исполнува условите. Потоа може да има амбалажа, складирање, ладилник и транспорт. Кај преработените производи следува цел индустриски процес. Потоа има големопродажба и малопродажба, вработени, објекти, електрична енергија и загуби од стока што не е продадена. Секој чекор има свој трошок и своја маржа. Колку повеќе посредници има, толку потешко е граѓанинот од крајната цена да види колкав дел навистина стигнал до човекот што го одгледал производот.
Но фактот дека синџирот има легитимни трошоци не значи дека прашањето за преговарачката моќ треба да се игнорира. Македонија веќе има Закон за забрана на нефер трговски практики во синџирот на снабдување со земјоделски и прехранбени производи. Неговата логика е токму да спречи посилниот купувач да ја користи својата позиција за да му наметнува на послабиот добавувач услови што отстапуваат од доброто трговско однесување. Законот опфаќа производители, откупувачи, преработувачи, трговци на големо и трговци на мало. Тоа само по себе не е доказ дека секоја висока разлика во цена е резултат на нефер практика, но покажува дека проблемот со нерамномерната преговарачка моќ во синџирот е доволно сериозен за да биде законски регулиран.
И тука постои една важна проверка што ја спречува анализата да стане еднострана. Министерството за економија и труд во пролетта годинава следело 55 најпродавани производи во четири трговски синџири. Во анализираниот период набавните цени пораснале за 1,01 процент, продажните за 0,43 проценти, а просечната бруто-профитна маржа кај трговците се намалила од 16,28 на 15,80 проценти. Тоа покажува дека не е правилно автоматски секое поскапување да се објаснува со „маркетите си ја зголемиле заработката“. Во тој конкретен пример дел од притисокот бил апсорбиран од трговците. Но истовремено таа анализа не ни кажува како приходот бил распределен по целиот синџир ниту што се случува со секој земјоделски производ посебно.
Проблемот затоа е многу подлабок од една маржа. Земјоделството има сезонска понуда, временски ризик и често расцепкани производители што поединечно имаат мала преговарачка моќ. Еден голем купувач може да набавува илјадници килограми, додека земјоделецот има една берба и ограничено време да ја продаде. Организираните производители, задруги, договорно производство, ладилници и преработувачки капацитети можат да ја менуваат оваа рамнотежа затоа што му даваат на производителот нешто што му недостига кога производот мора веднаш да се продаде – време и избор. Ако не мора да го прифати првиот купувач истиот ден, неговата преговарачка позиција веднаш е поинаква.
Постојат и увозот и меѓународните пазари. Домашниот производител не ја формира цената во вакуум. Ако на пазарот стигне поевтина стока од странство или ако регионалната понуда е голема, домашната откупна цена може да биде под притисок дури и кога неговите локални трошоци растат. Од перспектива на потрошувачот конкуренцијата и увозот можат да бидат корисни бидејќи спречуваат уште повисоки цени. Од перспектива на производител кој има повисоки трошоци тие можат да значат дека нема простор да ја пренесе поскапата нафта, ѓубривото или работната рака врз купувачот. Тука се судираат две легитимни цели: евтина храна за граѓаните и одржливо домашно производство.
Ако некоја година земјоделецот има висок принос, пониска откупна цена не мора автоматски да значи помал вкупен приход. И обратно, висока цена не гарантира добра година ако родот е уништен од мраз, град или суша. Токму затоа индексите за цени не можат сами да ја измерaт заработката на земјоделците. За вистинска проценка треба да ги знаеме количините, приносот, субвенциите, трошоците, загубите и цената по која реално е продаден производот. Но кога во ист момент гледаме 7 проценти повисоки влезни цени и 2,2 проценти пониски излезни цени, тоа е јасен предупредувачки сигнал: ако другите фактори не го компензираат тоа, просторот за заработка на производителот се стеснува.
Од другата страна на касата е граѓанинот, кој воопшто нема чувство дека храната станува евтина. Во септември цените на храната и безалкохолните пијалаци пораснале за 0,5 проценти во однос на август, додека вкупната годишна инфлација изнесувала 2,7 проценти. Не треба директно да ги споредуваме овие бројки со августовскиот земјоделски аутпут како да станува збор за исти производи и исти периоди. Потрошувачкиот индекс содржи огромен број производи, меѓу кои и преработена и увозна храна. Но токму разликата меѓу двата индикатора објаснува зошто и земјоделецот и купувачот можат истовремено да бидат незадоволни: цената што ја добива производителот е само еден од факторите што ја создава цената на полицата.
Затоа вистинското прашање не треба да биде само „кој ја зема разликата?“, туку колкав дел од секои 100 денари што ги оставаме на касата завршува кај производителот, колкав оди за транспорт и преработка, колкав кај трговијата и колкав за даноци и други трошоци? Без транспарентност по синџирот јавноста останува заглавена во вечна расправија. Земјоделецот го обвинува откупувачот. Откупувачот ги покажува своите трошоци. Маркетот покажува фактури и маржа. Купувачот само гледа дека сметката му е висока.
И можеби токму тука е проблемот што најдолго го игнорираме. Не е доволно земјоделството да произведува ако производителот секоја сезона не знае дали ќе може да ги покрие трошоците. Не е доволно маркетите да бидат полни ако домашното производство постепено станува економски неисплатливо. И не е доволно да ја заштитиме откупната цена ако на крајот храната стане недостапна за потрошувачот. Системот функционира само кога секој во синџирот може разумно да заработи, а граѓанинот сепак да плати прифатлива цена.
Августовските бројки затоа не докажуваат дека некој конкретен „ја земал разликата“. Но отвораат многу поважно прашање: ако производството поскапува, а земјоделскиот производ на излез од секторот поевтинува, колку долго производителот може да ја апсорбира таа разлика пред да одлучи дека следната година едноставно не му се исплати да произведува? А кога земјоделецот ќе престане да сади, прашањето повеќе нема да биде кој заработува од храната – туку од каде ќе ја набавуваме и колку тогаш ќе ја плаќаме.
