Во 6:30 наутро ѕвони алармот кај родителите, но во многу македонски семејства работниот ден практично почнува и кај бабата и дедото. Треба детето да се однесе во градинка или училиште. Во 12 или 13 часот некој треба да го земе. Потоа има ручек, тренинг, англиски, домашна задача, чекање родителите да се вратат од работа. Ако детето се разболи, телефонот повторно ѕвони кај нив. Ако родителите работат во смени, бабата и дедото стануваат календар, превоз, кујна и резервна служба во едно. Формално се пензионери. Практично, огромен дел од нив имаат нова работа – само што за неа нема договор, работно време ниту плата.
Затоа прашањето колку семејства би функционирале без бабите и дедовците воопшто не е сентиментално. Тоа е економско прашање.
Во 2025 година во Северна Македонија во градинките и центрите за ран детски развој биле опфатени 37.742 деца во 117 установи. Но најновата анализа поддржана од УНИЦЕФ покажува дека повеќе од 79.000 деца на возраст од 0 до 6 години не се опфатени со ниту една форма на предучилишно образование и грижа. За да се достигне националната цел од 65 проценти опфат до 2032 година, би биле потребни околу уште 19.000 места. Тоа веднаш го менува начинот на кој треба да гледаме на бабата што секое утро го чува внукот. Во многу случаи таа не е само семејна помош – таа пополнува празнина што формалниот систем сè уште не може целосно да ја покрие.
Секако, тие 79.000 деца не се автоматски „чувани од баба“. Некои ги чува еден од родителите, други имаат приватна грижа, трети се во различни семејни аранжмани. Но традицијата на потпирање на поширокото семејство кај нас е добро документирана. Една постара ситуациона анализа на УНИЦЕФ, врз основа на тогашно истражување, наведуваше дека околу 70 проценти од родителите со деца до шест години се потпирале на баби, дедовци, браќа, сестри или други членови на семејството за грижа за децата. Тој процент не треба да се претставува како денешна статистика, но добро покажува колку длабоко е вграден овој модел во семејниот живот.
И лесно е да се разбере зошто.
Работниот ден на родителот и распоредот на детето ретко совршено се поклопуваат. Градинката има работно време. Училиштето може да заврши напладне. Детето добива температура во 10 часот, а родителот има состанок во 11. Во лето училиштето затвора, но компанијата не затвора два и пол месеци. Има распусти, неработни денови, скратена настава, тренинзи, приредби и лекарски прегледи. Секој од тие мали логистички проблеми мора некој да го реши.
Во голем број семејства тоа „некој“ е пензионерот.
Затоа можеби погрешно ја мериме економската вредност на бабите и дедовците ако ја гледаме само преку тоа дали им даваат пари на своите деца. Нивниот најголем придонес понекогаш воопшто не се појавува на банкарска сметка. Ако бабата го зема детето од градинка пет дена неделно, еден родител може нормално да остане на работа до крајот на смената. Ако дедото го носи на тренинг, семејството не мора секој втор ден да го менува работниот распоред. Ако тие го чуваат болното дете, родителот не мора секогаш да отсуствува од работа.
Тоа се часови работа кои никој не ги фактурира, но имаат реална економска вредност.
Особено важна е положбата на жените. Во второто тримесечје од 2026 година стапката на вработеност кај населението од 15 до 64 години била 68,1 проценти кај мажите и 50,4 проценти кај жените. УНИЦЕФ, повикувајќи на проширување на предучилишната грижа, наведува и особено впечатлива бројка: 59 проценти од неактивните жени ги посочуваат обврските за грижа како причина за неактивност, наспроти само 2,3 проценти од мажите.
Тука бабата добива уште една улога што ретко ја именуваме. Со тоа што го чува внучето, таа можеби индиректно ѝ овозможува на сопствената ќерка или снаа да има работа.
Тоа значи дека една пензионирана жена може истовремено да биде надвор од формалниот пазар на труд и сепак да овозможува некој друг да остане на тој пазар.
Колку вреди тоа?
Нема една бројка со која може чесно да се измери. Треба да пресметаме часови грижа, транспорт, готвење, достапност кога детето е болно и многу други работи. Но експериментот може да го направи секое семејство само: замислете дека од понеделник бабата и дедото повеќе не можат да помогнат. Кој утре ќе го земе детето? Кој ќе го чува кога е болно? Кој ќе го носи на активности? Дали еден родител ќе мора да работи пократко? Дали ќе треба платена помош? Дали некој ќе одбие работа во втора смена?
Тогаш „бесплатната“ семејна помош одеднаш добива цена.
Токму тука се гледа колку е кревка организацијата на дел од современите семејства. Имаме две плати затоа што со една е тешко да се одржува домаќинство, но за двете лица да можат да работат, потребен е трет човек кој ќе го покрие времето кога системот не може. И така добиваме необична тригенерациска економија: родителите работат, децата одат во градинка или училиште, а пензионерите ја пополнуваат секоја дупка меѓу двата распореда.
Кога се гледа така, пензионирањето воопшто не мора да значи крај на обврските.
За некои баби и дедовци тоа е најубавиот дел од животот. Тие сакаат да бидат со внуците. Имаат време кое порано го немале за сопствените деца, создаваат блискост и чувствуваат дека повторно се потребни. Нема причина оваа врска да ја претвораме во ладна финансиска трансакција. Внукот не е „работно место“, а семејството не е компанија.
Но љубовта не значи дека нема граници.
Проблемот започнува кога помошта престанува да биде избор и станува должност. Кога бабата не смее да планира патување затоа што „кој ќе ги земе децата?“. Кога дедото мора секој ден во исто време да биде пред училиште без никогаш некој да го праша дали може. Кога пензиониран човек кој 35 или 40 години работел добива нов фиксен распоред уште следниот месец. Или кога реченицата „ќе ги оставиме кај баба“ се кажува како бабата да е институција со задолжително работно време.
Тогаш треба да се постави едно малку непријатно прашање: дали бабите и дедовците помагаат затоа што сакаат – или затоа што сите веќе претпоставуваат дека мораат?
Не треба да се заборави ниту нивната финансиска и здравствена реалност. Во март 2026 година во пензискиот систем имало околу 349.390 корисници, а просечно исплатената пензија изнесувала 28.120 денари. Секако, не секој пензионер е баба или дедо и не секој чува внуци. Но бројката е важен контекст: не зборуваме за генерација која автоматски располага со огромен слободен приход и неограничено слободно време. Стапката на ризик од сиромаштија кај пензионерите во 2024 година била 12 проценти.
А сепак од истата генерација неретко се очекува не само да чува деца, туку и финансиски да помага.
Во структурата на приходите на домаќинствата во 2024 година пензиите учествувале со 21,8 проценти. Ова не значи дека 21,8 проценти од парите на секое младо семејство доаѓаат од баба и дедо – статистиката не го мери тоа така. Но покажува колку значаен извор на приход се пензиите во целокупната економија на домаќинствата. Кога на финансиската поддршка ќе ја додадеме неплатената грижа, добиваме многу поголема слика за улогата на постарата генерација.
Баба можеби плаќа патики за внучето. Дедото можеби полни гориво за да го носи на училиште. Во недела тие го прават ручекот за целото семејство. Во понеделник повторно почнува возењето.
Тоа е економија која не се гледа во БДП.
Но токму затоа постои ризик да стане невидлива и за самото семејство. Кога нешто го добиваме бесплатно и долго време, лесно почнуваме да го сметаме за нормално. А потоа е доволна болест, операција или едноставно стареење на бабата и дедото за целата организација да се распадне за една недела.
Кој тогаш ќе го преземе нивниот дел?
Прашањето станува уште посериозно поради демографијата. Детската популација се намалува, населението старее, а младите се иселуваат. Денес може да имаме една баба и дедо што помагаат околу едно или две внучиња. Но истите тие луѓе со текот на времето можат самите да почнат да имаат потреба од грижа. Тогаш семејството што до вчера зависело од нивната помош ќе влезе во обратна ситуација: родителите ќе треба истовремено да се грижат за сопствените деца и за остарените родители.
Така „втората смена“ на бабите и дедовците е само една фаза од многу поширок семеен циклус.
Затоа решението не е да кажеме дека бабите и дедовците треба да престанат да ги чуваат внуците. Ниту, пак, дека државата може или треба да ја замени семејната блискост. Силните семејни врски се предност. Детето што расте блиску до своите баба и дедо може да добие нешто што ниту една институција не може да го произведе со закон или буџет.
Но постои огромна разлика меѓу семејна љубов како дополнителна поддршка и јавен систем кој функционира само затоа што семејството бесплатно ја пополнува празнината.
Кога повеќе од 79.000 деца до шестгодишна возраст не се опфатени со предучилишно образование и грижа, а земјата сака да го зголеми опфатот на најмалку 65 проценти до 2032 година, проширувањето на градинките не е само прашање на детска политика. Тоа е политика на пазарот на труд, политика за жените, семејна политика и на крај економска политика.
Секое ново место во градинка не заменува баба.
Тоа ѝ овозможува повторно да биде баба тогаш кога сака, а не затоа што нема кој друг.
И можеби токму тука е границата што треба подобро да ја поставиме. Бабата да го земе внучето во петок затоа што сакаат да го поминат попладнето заедно е семејство. Да мора секој понеделник, вторник, среда, четврток и петок да биде на должност за двајцата родители да можат да останат на работа е веќе нешто што многу повеќе наликува на инфраструктура.
Само што инфраструктурата обично има буџет.
Бабата има пензија.
Затоа следниот пат кога ќе речеме „ќе го чуват баба и дедо“, вреди да поставиме уште едно прашање: што би правеле ако утре не можат?
Одговорот можеби најдобро ќе ни покаже колку навистина вреди нивната „втора смена“.
