Некогаш шише вода се купувало кога сме на пат, на плажа, во автомобил или кога водоводот има проблем. Денес во многу домови ситуацијата изгледа поинаку: чешмата е на два метра од фрижидерот, а во фрижидерот има шест пластични шишиња вода. Се купуваат пакети од маркет, се носат по скали, се складираат на балкон, се ладат и потоа празните шишиња повторно се носат до контејнер. Она што некогаш било практично решение за надвор од домот за дел од луѓето се претвори во редовна ставка од неделното пазарење.
И токму тука почнува интересното прашање: кога водата од шише престана да биде погодност и стана навика?
Одговорот не може да биде едноставно „затоа што луѓето не ѝ веруваат на чешмата“. Во Северна Македонија огромен дел од домаќинствата се приклучени на јавен водовод. Податоците од Пописот покажуваат дека 91,4 проценти од индивидуалните домаќинства се снабдуваат со вода за пиење од јавна водоводна мрежа. Во 2025 година повеќе од половина од водата за јавните водоснабдителни системи – 55,7 проценти – била зафатена од извори. Значи зборуваме за земја во која јавната вода е дел од секојдневието на огромното мнозинство население.
Но да имаш чешма и да имаш доверба во водата што излегува од неа не е исто.
Институтот за јавно здравје во извештајот за 2024 година анализирал илјадници примероци од урбаните водоснабдителни системи. Кај физичко-хемиските анализи 4 проценти од примероците биле неисправни, а кај бактериолошките 3,5 проценти. ИЈЗ притоа нагласува дека дел од микробиолошките наоди се однесувале на сирова, односно нетретирана вода испитувана пред третман. Сликата е многу понеповолна кај дел од руралните системи со сопствени водоводи и други извори, каде проблемите со мониторингот, дезинфекцијата и одржувањето се значително поголеми.
Затоа би било погрешно да се напише: „Водата од чешма е безбедна насекаде, а луѓето непотребно купуваат шишиња.“
Не е насекаде иста.
Во јули годинава, на пример, надлежните институции привремено забранија употреба на водата од гостиварскиот водовод поради сомнение за загадување, а граѓаните беа советувани да користат фабрички пакувана вода додека забраната е во сила. Такви случаи имаат уште една последица што не се гледа во лабораторискиот извештај: довербата многу полесно се губи отколку што се враќа.
Ако едно семејство неколкупати доживеало матна вода, дефект, непријатен мирис, прекин или официјално предупредување, можно е и долго откако проблемот е решен да продолжи да купува вода од маркет. Во тој момент шишето веќе не се купува поради конкретен проблем – се купува поради чувството на сигурност.
И тука маркетингот има многу силна улога. Флашираната вода не се продава само како H₂O. Се продава планина, извор, чистота, природа, минерали, свежина. Етикетата е сина, зелена или бела, на неа има карпа, планински врв или капка. Пораката е едноставна: ова е вода на која можеш да ѝ веруваш.
Чешмата нема маркетинг.
Никој не става фотографија од изворот на кујнската славина. Никој не ѝ прави телевизиска реклама на чашата наполнета дома. Затоа во главата на потрошувачот може постепено да се создаде чудна поделба: водата од шише е „производ“, а водата од чешма е само нешто што доаѓа со станот.
Но производот има цена.
Во септемвриските ценовници и споредби на маркетите, обично шише негазирана вода од 1,5 литри кај различни домашни и регионални брендови можеше да се најде приближно околу 24, 27, 30 или повеќе денари, зависно од брендот, продавницата и промоцијата. Една вода е поевтина, друга значително поскапа, а пакувањата дополнително ја менуваат математиката.
Да земеме само илустративен пример од 27 денари за 1,5 литри.
Ако едно лице дома употребува две литри флаширана вода дневно, само за ова би биле потребни околу 40 шишиња од 1,5 литри месечно. Тоа е околу 1.080 денари месечно или 12.960 денари годишно.
Четиричлено семејство, според истиот чисто математички пример, доаѓа до околу 4.320 денари месечно и 51.840 денари годишно.
Тоа веќе не звучи како „едно шише вода“.
Тоа звучи како цела сметка.
Се разбира, ова не е проценка колку просечно македонско семејство навистина троши на вода. Некој пие помалку, некој комбинира флаширана и вода од чешма, некој купува големи пакувања по пониска цена, а некој воопшто не купува. Пресметката покажува нешто друго: дневниот трошок кој изгледа безначајно може да стане сериозен кога ќе се помножи со 365 дена и со повеќе членови на семејството.
А притоа плаќаме не само вода.
Плаќаме амбалажа. Плаќаме производство на шишето, транспорт до продавницата, складирање, логистика, маркетинг и маржа. Потоа истиот производ кој со автомобил или камион стигнал до нас, откако ќе го испиеме за неколку минути, станува отпад што повторно треба некој да го собере и транспортира.
Во 2025 година во Македонија биле создадени вкупно 755.789 тони комунален отпад, или 417 килограми по жител. Во системот биле собрани 15.500 тони отпад класифициран како пластика. Уште повпечатливо е што 99,8 проценти од вкупниот собран комунален отпад завршил на депонија. Тие 15.500 тони пластика не се само шишиња за вода – во нив влегуваат различни пластични производи – но бројката добро го покажува поширокиот проблем со културата на еднократна амбалажа.
Едно шише изгледа безначајно.
Милиони шишиња веќе не се.
Токму затоа Министерството за животна средина во 2025 година повторно предупредуваше на пластичниот амбалажен отпад што завршува во Вардар и другите водотеци, посочувајќи проблеми со комуналните услуги, дивите депонии и контролата. Парадоксот е речиси совршен: купуваме вода во пластика затоа што ја поврзуваме со чистота, а амбалажата по употребата може да стане дел од проблемот со загадувањето на водите.
Но повторно, вината не може едноставно да се префрли врз граѓанинот.
Ако човек нема доверба во локалниот водовод, неговата одлука да купи фабрички пакувана вода е сосема разбирлива. Ако надлежните издадат забрана, таа станува неопходност. Ако патува, ако е надвор од домот или нема достапна сигурна вода, шишето е практично решение.
Вистински интересниот феномен е нешто друго: зошто флаширана вода редовно купуваат и луѓе што живеат во места каде јавниот систем нормално функционира и нема активна препорака водата да не се употребува?
Тука веќе влегуваат вкусот, навиката и перцепцијата.
Некои луѓе не го сакаат мирисот или вкусот на хлорот. Други велат дека чувствуваат разлика во тврдоста. Некој се преселил од град во град и едноставно не може да се навикне на новата вода. Трет почнал да купува шишиња кога детето било мало и никогаш не престанал. Четврт само го повторува она што го правеле неговите родители.
Навиките се моќни затоа што по некое време престануваме повторно да ги проценуваме.
Никој секоја сабота пред рафтот со вода не си поставува прашање: „Дали сè уште ми треба ова?“ Само ја зема истата амбалажа што ја земал минатата недела.
Тука флашираната вода станува интересен пример за начинот на кој современата потрошувачка функционира. Не мора производот да решава нов проблем секогаш кога го купуваме. Доволно е еднаш да стане дел од рутината.
И има уште еден фактор – мобилноста.
Современиот човек постојано носи вода со себе. Во автомобил, на работа, во фитнес, на прошетка, на училиште. Тоа е позитивна навика ако значи дека луѓето редовно пијат вода, но не значи дека секоја нова потреба за вода мора да создаде и ново пластично шише. Разликата меѓу „сакам вода со мене“ и „морам секојпат да купам ново шише“ е токму во едно едноставно нешто: дали имаме навика повторно да наполнуваме сад што веќе го поседуваме.
Тука можеби лежи и наједноставниот начин да се намалат и трошокот и отпадот во средини каде водата од јавниот систем е официјално безбедна: чаша дома и повеќекратно шише кога излегуваме.
Но клучниот услов останува довербата.
Не може од граѓаните да се бара масовно да се откажат од флашираната вода ако институциите и комуналните претпријатија не обезбедат континуирано следење, брзо информирање кога има проблем и исто толку јасно информирање кога проблемот е отстранет. За човекот да ја отвори чешмата без двоумење, мора да знае дека некој редовно проверува што излегува од неа.
И тука најсилниот аргумент за јавниот водовод можеби не е цената.
Тоа е довербата.
Македонија во 2025 година за јавните системи за водоснабдување зафатила повеќе од 312 милиони кубни метри вода. Најголемиот дел доаѓал од извори. Домаќинствата биле најголеми корисници и трошеле 66,8 проценти од распределената вода. Значи веќе плаќаме, одржуваме и користиме огромна инфраструктура создадена токму за водата да стигне до нашиот дом.
А потоа дел од нас одат до маркет, купуваат друга вода, ја носат во истиот дом и повторно плаќаат за неа.
Тоа не значи дека тие грешат.
Но значи дека вреди да се праша зошто.
Ако причината е реален проблем со квалитетот, тогаш темата не е флашираната вода – темата е водоводот.
Ако причината е вкусот, тоа е личен избор.
Ако причината е навика, можеби имаме трошок што никогаш не сме го пресметале.
А ако причината е недоверба која останала години по последниот проблем, тогаш имаме нешто потешко за поправка од стара цевка.
Имаме нарушена доверба во јавна услуга.
Затоа вистинското прашање не е дали треба да се забрани флашираната вода или дали сите треба веднаш да почнат да пијат од чешма. Таква генерализација би била погрешна, бидејќи состојбата со водоснабдувањето не е идентична во секое населено место.
Прашањето е многу поедноставно:
ако дома имаме официјално исправна вода за пиење, колку плаќаме годишно само затоа што сме навикнале водата да доаѓа во пластика?
И можеби уште поважно:
кога почнавме да имаме поголема доверба во етикетата на шишето отколку во чешмата во сопствениот дом?
