Речиси и да нема разговор со сопственик на кафеана, продавница, хотел, работилница или помала фирма во кој порано или подоцна нема да се слушне истата реченица: „Нема веќе кој да работи“. Од другата страна, доволно е да разговарате со помлад човек што бара работа и ќе слушнете сосема поинаква верзија: „Работа има, ама за тие пари не вреди“. Едните велат дека младите сакаат висока плата уште првиот ден, не сакаат викенди, смени и физичка работа и брзо го напуштаат работното место. Другите возвраќаат дека времето кога работникот требало да биде благодарен само затоа што некој му дал работа завршило, дека трошоците за живот пораснале и дека плата што едвај ги покрива основните потреби повеќе не е доволна причина човек да прифати какви било услови. Меѓу овие две крајности се наоѓа македонскиот пазар на труд – со невработеност од 11,3 проценти, но истовремено и со илјадници празни работни места кои работодавачите не успеваат лесно да ги пополнат.
Официјалните податоци покажуваат колку необично изгледа ситуацијата. Во вториот квартал од 2026 година стапката на слободни работни места изнесувала 2,17 проценти, а најмногу работници – 2.980 – се барале во услужните дејности и продажбата. Уште поинтересна е состојбата во угостителството и сместувањето, каде стапката на слободни работни места достигнала 6,23 проценти, највисока меѓу економските сектори. Кај фирмите со 10 до 49 вработени стапката била 3,20 проценти. Тоа значи дека токму секторите во кои најчесто ја слушаме жалбата „нема работници“ навистина имаат поголем проблем со пополнување на работните места. Но бројките не кажуваат дека „младите не сакаат да работат“. Тие кажуваат само дека понудата и побарувачката за труд не успеваат секогаш да се сретнат.
Токму во оваа разлика се крие најголемата грешка во дебатата. Фактот дека постои невработен човек не значи дека тој автоматски ќе прифати кое било слободно работно место. Ако човек живее 25 километри од работата, треба да троши гориво или да плаќа превоз, да работи попладне, навечер, за празници и викенди, а платата е само малку над она што му е потребно за основните месечни трошоци, неговата пресметка може да биде сосема поинаква од пресметката на работодавачот. Работно место може формално да постои, но тоа не значи дека е доволно атрактивно за луѓето што би можеле да го работат. Истото важи и обратно: кандидатот може да очекува плата која една мала фирма реално не може да ја исплати без значително да ги зголеми цените или да работи со загуба. Пазарот не функционира според тоа кој е „во право“, туку според тоа дали двете страни можат да постигнат договор.
Просечната нето-плата во јули 2026 година достигна 48.499 денари и беше 7,1 проценти повисока од една година претходно. Но просекот лесно може да ја измами јавната перцепција. Високо платените сектори го подигнуваат националниот просек, додека работните места што најтешко се пополнуваат не мора да нудат плата блиска до него. Работник кој слуша дека „просечната плата е речиси 50.000 денари“ логично почнува да ја мери понудата што ја добил со тој број. Работодавачот, пак, гледа друга математика: нето-платата не е неговиот целосен трошок, а покрај платата има закуп, струја, суровини, даноци, опрема, сметководство и ризик дека работникот кој го обучувал неколку месеци ќе замине веднаш штом добие подобра понуда. Двете страни гледаат различен број на истата пресметка – и токму затоа толку лесно се обвинуваат меѓусебно.
Посебен проблем е што работата повеќе не се оценува само според висината на платата. За новите генерации слободното време, распоредот, односот со претпоставените, можноста за напредување и предвидливоста на работниот ден стануваат дел од цената на трудот. Плата од 40.000 денари за работа од понеделник до петок од осум до четири не мора да биде доживеана исто како и 40.000 денари за сменска работа, саботи, недели и празници. Работодавачот може да каже дека работата „не е тешка“, но работникот ја пресметува целата цена – колку време му останува за семејството, колку троши за превоз, колку често распоредот се менува и дали може да планира сопствен живот. Старото правило „имај работа и не прашувај многу“ постепено губи сила, не само во Македонија туку во целиот современ пазар на труд.
Од другата страна, не треба автоматски секој недостиг на работници да се објасни со „мизерни плати“. Постојат дејности во кои и покрај повисоки понуди тешко се наоѓа кадар. Дел од професиите со години не привлекувале доволно млади, стручното образование не секогаш произведува кадар таму каде што економијата го бара, а дел од искусните работници заминаа во странство или се пензионираат. Постојат и работни места што едноставно се физички тешки, сезонски или со непопуларно работно време. Ако десет фирми во ист град бараат петнаесет келнери, готвачи, возачи или мајстори, а на локалниот пазар реално има пет квалификувани луѓе што сакаат таква работа, платата ќе мора да расте – или работните места ќе останат празни. Тоа не е морална пресуда за младите, туку основен закон на понудата и побарувачката.
Интересен сигнал е и фактот што во вториот квартал од годинава биле евидентирани повеќе од 101.000 неформално вработени лица. Тоа покажува дека приказната не се сведува само на поделбата „работи – не работи“. Дел од луѓето заработуваат надвор од класичниот формален работен однос, преку земјоделство, градежништво, сезонски ангажмани и различни повремени работи. Некој што официјално не се појавува како стабилно вработен можеби веќе заработува на начин што му дава поголема флексибилност од класично работно место. За работодавач кој бара човек осум часа дневно тоа изгледа како недостиг на работна сила; за работникот може да биде рационален избор доколку од неколку повремени ангажмани заработува слично или повеќе. Проблемот, секако, е што неформалната работа носи помала сигурност, помалку права и ризик за идната пензија.
Најлесно е целата вина да се стави врз една генерација. Реченицата „младите не сакаат да работат“ постоела практично во секоја генерација, само што денес околностите се различни. Младиот човек може за неколку минути преку телефон да види колкава плата се нуди во друг град или друга држава, да спореди десет работодавачи, да најде сезонска работа во странство или да се обиде со онлајн работа. Тоа му дава поголема преговарачка моќ од онаа што ја имал неговиот родител пред триесет години. Ако работодавачот очекува да го добие истиот модел на лојалност со услови што веќе не се конкурентни, веројатно ќе остане разочаран. Но и млад човек кој очекува висока плата без знаење, искуство, дисциплина и одговорност може брзо да открие дека пазарот не плаќа само желба – туку вредност што некој може да ја создаде.
Затоа вистината веројатно не е ниту во реченицата „младите се мрзливи“, ниту во реченицата „сите газди се скржави“. Има лоши работодавачи кои би сакале квалификуван, лојален и достапен работник за најниска можна плата. Има и кандидати кои очекуваат многу повеќе отколку што во моментот можат да понудат. Но меѓу тие две групи постои огромно мнозинство луѓе кои едноставно прават економска пресметка. Работодавачот прашува: „Колку можам да платам за овој човек, а фирмата да остане профитабилна?“ Работникот прашува: „Колку мора да ми платат за да ми се исплати да давам осум или повеќе часа од секој ден?“ Ако одговорите се премногу далеку еден од друг, работното место останува празно.
И токму тука можеби се менува нешто што дел од македонските работодавачи сè уште тешко го прифаќаат. Со години невработеноста беше толку висока што работникот имаше многу помала преговарачка моќ. Работното место беше ретко, а кандидатите многубројни. Денес ситуацијата постепено станува поинаква во одредени професии. Ако келнер, возач, готвач, мајстор или добар продавач има пет понуди, работодавачите повеќе не се натпреваруваат само за клиентите – тие се натпреваруваат и за работниците. А конкуренцијата за работникот не значи само повисока плата. Може да значи подобар распоред, платена прекувремена работа, слободен викенд, почит, обука, можност за напредување или едноставно нормален однос.
Од друга страна, ако платите растат без продуктивноста да ги следи, проблемот повторно ќе се врати кај граѓаните преку повисоки цени. Ресторан што мора значително повеќе да плати готвач и келнер најверојатно ќе се обиде дел од тој трошок да го пренесе на менито. Градежна компанија со поскапа работна сила ќе го вгради тоа во цената на станот. Продавница со повисоки трошоци ќе бара начин да ја зачува својата маржа. Затоа трајното решение не е само платите механички да се зголемат, туку работникот да стане попродуктивен, фирмата поорганизирана, технологијата подобро искористена, а економијата да создава производи и услуги со повисока вредност. Само тогаш поголемата плата не мора автоматски да значи и повисока цена за потрошувачот.
На крајот, можеби воопшто не е вистинското прашање дали младите сакаат да работат или дали газдите сакаат да платат. Подобро прашање е: каква плата, какви услови и каква перспектива се потребни за работникот да сака да остане – и колкава вредност мора тој работник да создаде за работодавачот да може долгорочно да му ги обезбеди? Додека јавноста се расправа кој е мрзлив, а кој алчен, пазарот веќе ја дава својата пресуда. Работните места што не нудат доволно добра комбинација од плата и услови остануваат празни, а фирмите што не можат да најдат работници се принудени или да понудат повеќе, или да се автоматизираат, или да го намалат обемот на работа. Истовремено, работниците што бараат повеќе ќе мора да покажат дека можат да создадат повеќе. Тоа веќе не е војна меѓу „младите“ и „газдите“ – туку нова борба за цената на трудот.
