Каде оди ЕУ со двојните аршини? Специјални барања само за Македонија, а за другите може со полесно
Македонија одамна не е само кандидат за Европската унија. Македонија стана тест за тоа дали ЕУ навистина има принципи или само правила што се менуваат според политичката потреба на моментот.
Кога Брисел зборува за проширување, зборува за вредности, демократија, владеење на правото, борба против корупција и функционални институции. Тоа се нормални критериуми. Никој сериозен не може да биде против реформи. Никој не може да бара членство без стандарди.
Но проблемот почнува кога стандардите не се исти за сите.
Македонија го смени уставното име по Преспанскиот договор. Направи историски компромис со Грција за да се отвори патот кон НАТО и ЕУ. Тоа беше претставено како голема европска врата. Но по една затворена врата се појави друга. Наместо процесот конечно да се движи според европски критериуми, дојде нова блокада — овојпат од Бугарија, со прашања за историја, идентитет, јазик и уставни измени.
Советот на ЕУ во 2022 година ја поздрави намерата на Македонија да направи уставни измени со цел во Уставот да бидат вклучени граѓани кои живеат во државата и се дел од други народи, „како Бугарите“. Тоа денес е клучната точка што ја држи земјата заглавена пред вистинско отворање на преговарачките поглавја.
И тука се раѓа најголемото прашање: дали ова е европски критериум или билатерално барање претворено во европски услов?
Ако ЕУ сака да биде Унија на правила, тогаш правилата мора да важат еднакво. Не може за една земја да важи чисто реформски процес, а за друга да се внесуваат историски и идентитетски услови. Не може една држава да биде оценувана според судство, администрација, корупција и економија, а друга постојано да се враќа на прашања што допираат до национално достоинство.
Тоа не значи дека Македонија не треба да ги почитува правата на сите заедници. Напротив, држава што сака во ЕУ мора да има високи стандарди за човекови права. Но едно е заштита на права, а сосема друго е кога соседна држава преку европскиот процес добива можност да поставува политички услови што можат да се множат без крај.
Токму затоа многу граѓани чувствуваат неправда. Не затоа што се против Европа, туку затоа што гледаат дека Европа не секогаш се однесува европски.
Македонија и Албанија формално ги почнаа пристапните разговори во 2022 година, но Албанија потоа продолжи напред, додека Македонија остана блокирана поради спорот со Бугарија и уставните измени.
Европската комисија на својата страница за Албанија наведува дека земјата до декември 2025 година ги отворила преговорите за сите 33 поглавја во период од 13 месеци. Тоа покажува дека кога нема билатерална блокада, процесот може да оди брзо.
И тука не е спорно што Албанија напредува. Секоја земја што прави реформи треба да напредува. Спорно е што Македонија, која направи тешки политички компромиси, повторно остана во чекалната поради услови што не се класичен европски тест, туку регионален политички спор внесен во европскиот механизам.
ЕУ често повторува дека проширувањето е процес заснован на заслуги. Европската комесарка за проширување Марта Кос во 2026 порача дека процесот останува заснован на заслуги, демократија, владеење на правото и основни права. Но ако е навистина така, тогаш Македонија има право да праша: каде завршуваат заслугите, а каде почнуваат ветата?
Ова е суштината на двојните аршини.
Не е двоен аршин кога една земја напредува затоа што направила реформи. Двоен аршин е кога друга земја не може ни да ја започне вистинската трка затоа што некој ѝ поставил посебна препрека на стартната линија.
ЕУ мора да разбере дека ваквата политика не ја слабее само Македонија. Таа ја слабее и европската идеја во регионот. Кога граѓаните гледаат дека компромисите не носат награда, туку нови барања, тогаш довербата паѓа. Кога гледаат дека политичките услови се поважни од реформите, тогаш европската порака станува неубедлива.
А тоа е опасно и за Брисел.
Затоа што Балканот не е празен простор. Ако ЕУ се однесува неодлучно, други влијанија секогаш ќе чекаат. Ако Европа сака стабилен Балкан, не може да го држи регионот во вечна чекална. Ако сака да биде геополитички фактор, мора да покаже дека има волја, јасни правила и фер однос.
Германскиот канцелар Фридрих Мерц во јуни 2026 изјави дека ЕУ мора да покаже дека е подготвена и способна за проширување, а истовремено се разговара и за поблиска интеграција на кандидатите пред полноправно членство. Тоа звучи добро, но за Македонија не е доволно да слуша убави пораки. Македонија веќе со години слуша убави пораки.
Прашањето е: каде е фер чекорот?
Македонија не треба да бара привилегии. Не треба да бара скратен пат. Не треба да бара членство без реформи. Но има право да бара едно: да не биде третирана како посебен случај само кога треба да плати политичка цена.
Ако има реформи — да се вреднуваат.
Ако има слабости — да се критикуваат.
Ако има напредок — да се признае.
Ако има услови — да бидат европски, јасни и конечни.
Најголемиот проблем со македонскиот случај е што граѓаните не веруваат дека со едно исполнето барање ќе заврши приказната. Стравот е дека по уставните измени може да дојдат нови услови, нови толкувања, нови историски комисии, нови протоколи, нови блокади. А процес без предвидлив крај не е европска перспектива, туку политички лавиринт.
ЕУ треба да си постави едно искрено прашање: дали сака Македонија да ја гледа Европа како надеж или како институција што постојано бара уште еден компромис?
Затоа што земја што промени име, влезе во НАТО, го усогласи најголемиот дел од својата надворешна политика со ЕУ и со години ја држи европската перспектива како стратешка цел, не заслужува да биде постојано пример за „треба уште“. Заслужува јасен, фер и предвидлив пат.
Ако ЕУ продолжи со двојни аршини, ќе изгуби нешто многу поважно од дипломатска битка. Ќе ја изгуби довербата на луѓето што со години веруваа дека Европа значи правда, правила и еднаков третман.
Македонија не бара Европа да ѝ прогледа низ прсти. Бара Европа конечно да гледа со исти очи кон сите.
И токму затоа прашањето останува отворено:
Каде оди ЕУ, ако за едни важат европски критериуми, а за Македонија постојано се измислуваат нови политички испити?
