Сто денари за литар бензин никому не му звучат евтино.
Особено кога резервоарот е празен, а на таблата на бензинската пумпа стои троцифрена бројка.
Но цената на горивото не се создава во вакуум. Македонија не произведува нафта и не може да ја диктира нејзината цена на светските пазари. Она на што државата може да влијае е начинот на кој надворешниот ценовен удар ќе се пренесе врз домашниот пазар.
И токму тука вреди да се погледне пошироката слика.
Македонија и во период на високи цени успева да остане во групата земји во регионот со релативно пониски цени на горивата.
Во моментов максималната малопродажна цена на Еуросупер БС-95 изнесува 100,5 денари за литар, а Еуродизелот чини 99 денари.
Тоа е значајно не само за возачите.
Горивото е еден од трошоците што практично циркулира низ целата економија.
Кога нафтата поскапува, државата не може да ја запре берзата – но може да го амортизира ударот
Ова е важната разлика.
Ниту една македонска влада не може да одлучи колку ќе чини барел нафта на светскиот пазар.
Но државата располага со други механизми.
Даноци.
Акцизи.
Резерви.
Регулаторен модел.
Мерки за ублажување на ценовни шокови.
Македонија веќе има искуство со користење на вакви инструменти во периоди кога енергетската криза се закануваше директно да се прелее врз стандардот на граѓаните и работењето на компаниите.
Во претходните кризни периоди беа користени намалувања на даночниот товар и механизми преку акцизите за да се амортизира дел од растот на светските цени.
Токму тоа покажува нешто важно: државата не е нем набљудувач кога цените на енергенсите одат нагоре.
И сегашната политика треба да се оценува според истиот критериум – колку успешно се спречува глобалниот ценовен притисок целосно да се префрли врз домашната економија.
Зошто е важно Македонија да остане меѓу поевтините?
Затоа што еден денар кај горивото никогаш не е само еден денар.
На бензинската пумпа го гледа возачот.
Но дизел става и камионот што носи храна.
Комбето што доставува производи.
Земјоделецот што ја обработува нивата.
Градежната машина.
Автобусот.
Такси-превозникот.
Дистрибутерот.
Компанијата со десетици службени возила.
Кога горивото нагло поскапува, ценовниот удар почнува на пумпата, но не завршува таму.
Тој постепено влегува во транспортот, производството, услугите и на крајот повторно се појавува на сметката на потрошувачот.
Затоа одржувањето на конкурентна цена на горивата е многу повеќе од социјална мерка.
Тоа е економска мерка.
Понискиот дизел е особено важен за стопанството
Бензинот најчесто го гледаме низ призмата на приватниот автомобил.
Кај дизелот приказната е поширока.
Голем дел од транспортот, земјоделството, дистрибуцијата и деловните возила зависат токму од него.
Затоа секоја разлика во цената се множи со илјадници литри.
За едно домаќинство десетина денари разлика по литар значат неколку стотици денари кај резервоарот.
За транспортна или дистрибутивна компанија, разликата може да стане сериозна деловна ставка.
Оттука, фактот дека Македонија успева да ја задржи цената на дизелот релативно ниско во регионален контекст е важен и за конкурентноста на домашните компании.
Добрата политика понекогаш е она поскапување што не се случило
Ова е делот што најтешко се забележува.
Кога нешто поскапува за десет денари, сите го гледаме.
Кога поради одредена политика не поскапило за уште пет или десет, речиси никој не го забележува.
Граѓанинот ја гледа конечната цена.
Не ја гледа цената што можела да биде.
Токму затоа ефектот од даночните и регулаторните мерки кај енергенсите треба да се оценува според тоа колкав дел од надворешниот шок бил амортизиран пред да стигне до бензинската пумпа.
Во изминатите години државата веќе покажа дека, кога условите го бараат тоа, може да интервенира преку ДДВ, акцизите и други инструменти.
Таквата политика има директен ефект не само врз возачите, туку и врз инфлаторниот притисок во пошироката економија.
Сепак, ова не значи дека државата треба вештачки да ја замрзнува цената
Постои граница до каде може да оди интервенцијата.
Горивата имаат увозна цена.
Постојат трошоци за транспорт и складирање.
Постојат даночни приходи од кои се финансираат јавните расходи.
И постои глобален пазар што Македонија не може да го контролира.
Затоа добрата политика не е вештачки да се создаде цена што економски не може да опстане.
Добрата политика е да се најде рамнотежа.
Да не се дозволи надворешниот шок прекумерно да го погоди граѓанинот.
Да не се загрози стопанството.
Но истовремено да се зачува стабилноста на системот.
Токму тука се гледа разликата меѓу краткорочна популарна мерка и одржлива економска политика.
Горивото е една од цените што Владата мора постојано да ги има на радар
Причината е едноставна.
Ако поскапи еден производ во маркетот, поскапува еден производ.
Ако значително поскапи горивото, може да поскапат стотици производи.
Транспортот е вграден во речиси секоја цена.
Затоа внимателното следење на енергетскиот пазар и навременото користење на расположливите инструменти имаат многу пошироко значење од цената што ја гледаме на бензинската пумпа.
Тоа е една од областите во кои навремената владина реакција може да спречи еден проблем да се претвори во десет други.
Резултатот сепак се гледа на таблата
Во моментов таму стојат 100,5 денари за Еуросупер БС-95 и 99 денари за Еуродизел.
Не се цени за славење.
Но во европска и регионална средина во која енергенсите повторно се под силен притисок, фактот што Македонија останува меѓу поевтините пазари не треба ниту да се игнорира.
Тоа е важно за домаќинствата.
Уште поважно е за стопанството.
И покажува зошто политиката кон горивата не треба да се води само кога цената ќе стане наслов во медиумите.
Државата треба постојано да има подготвен простор за реакција – преку даночната политика, акцизите и другите механизми што ѝ стојат на располагање – секогаш кога глобалните движења ќе се заканат силно да се прелеат врз домашниот пазар.
Затоа сегашната регионална позиција на Македонија може да се гледа како позитивен економски сигнал.
Не затоа што 100 денари за литар се малку.
Туку затоа што во услови кога најважниот дел од цената доаѓа од глобален пазар врз кој немаме контрола, задачата на домашната економска политика е ударот да го направи колку што е можно поподнослив.
А кога конечната цена останува меѓу пониските во регионот, тоа значи дека барем еден дел од таа задача се исполнува.
