Во ноќта меѓу сабота, 24 октомври, и недела, 25 октомври 2026 година, во Македонија повторно ќе се случи нешто што веќе го правиме речиси механички. Кога часовникот ќе покаже 03:00, стрелките ќе ги вратиме на 02:00. Ќе добиеме еден дополнителен час во таа ноќ, утрата ќе станат посветли, а мракот попладне ќе доаѓа порано. Телефоните и компјутерите најчесто сами ќе се наместат, старите часовници ќе ги вратиме рачно и по неколку дена речиси ќе заборавиме дека нешто воопшто се променило.
Но токму годинава вреди да се постави едно едноставно прашање:
Зошто во 2026 година сè уште двапати годишно го поместуваме часовникот?
Особено затоа што Европа уште во 2018 година сериозно тргна кон негово укинување. Во огромна јавна консултација на Европската комисија учествуваа околу 4,6 милиони луѓе, а дури 84 проценти од нив се изјаснија дека сакаат сезонското менување на времето да престане. Европскиот парламент во 2019 година поддржа укинување на оваа практика и првичната идеја беше последното сезонско поместување да се случи уште во 2021 година.
Помина 2021.
Поминаа уште неколку години.
И во 2026 повторно ќе го вртиме часовникот.
Причината не е што Европа во меѓувреме открила дека поместувањето на стрелките носи огромна заштеда на струја. Напротив, самата Европска комисија одамна оцени дека денешните вкупни енергетски заштеди се маргинални.
Причината е многу попрозаична:
Европа се согласи дека можеби треба да престане да го менува часовникот, но не успеа да се договори како точно да го направи тоа.
ИДЕЈАТА БИЛА ЕДНОСТАВНА – Да имаме повеќе светлина кога луѓето се будни
Корените на летното сметање на времето се многу постари од денешната Европска Унија. Европските земји го воведувале во различни периоди, особено за време на војни и енергетски кризи, со основна логика што на прв поглед звучи разумно: ако во лето сонцето изгрева многу рано, зошто да „трошиме“ дневна светлина додека голем дел од населението спие?
Со поместување на часовникот еден час нанапред, утринската светлина практично се префрла во вечерните часови. Сонцето, се разбира, не го менува својот распоред. Ние го менуваме часовникот според кој го организираме животот.
Во време кога осветлувањето било многу поголем дел од вкупната потрошувачка на енергија, ова имало појасна економска логика. Подолгата природна светлина во вечерните часови можела да значи помалку користење вештачко осветлување.
Но светот во 2026 година не е светот од 1970-тите.
Денес домовите користат LED-светилки со многу помала потрошувачка, додека значаен дел од енергијата оди за греење, климатизација, електроника, сервери, домашни апарати и други системи што не престануваат да трошат само затоа што сонцето заоѓа еден час подоцна.
Токму затоа Европската комисија уште при иницијативата за укинување на сезонските промени оцени дека вкупната енергетска заштеда денес е мала.
Со други зборови, една од главните историски причини поради кои ја воведовме практиката повеќе не е толку силна како некогаш.
АКО 84% РЕКЛЕ „ДОСТА“, ЗОШТО НИШТО НЕ СЕ СМЕНИ?
Во летото 2018 година Европската комисија спроведе една од најмасовните јавни консултации во својата историја. Пристигнаа околу 4,6 милиони одговори, а 84 проценти беа за прекин на сезонското менување на часовникот.
Резултатот изгледаше толку убедливо што политичкиот процес тргна брзо. Комисијата предложи укинување на задолжителните сезонски промени. Европскиот парламент во март 2019 година го поддржа принципот на прекин и тогаш се зборуваше дека 2021 би можела да биде последната година во која ќе ги вртиме стрелките.
Но потоа процесот заглави.
За една европска одлука од ваков тип не е доволно Европскиот парламент да каже „да“. Потребна е и позиција на Советот на Европската Унија, односно договор меѓу земјите членки.
Таков конечен договор сè уште нема.
Во официјалната европска законодавна евиденција во 2026 година предметот и понатаму е означен како блокиран.
Темата повторно се врати во Европскиот парламент во октомври 2025 година, кога европратениците побараа од Комисијата и Советот да објаснат зошто, по толку години, работата не е завршена. Комисијата најави дополнителна анализа што треба да помогне при идното одлучување.
Значи, идејата не е официјално погребана.
Но нема ниту датум кога часовниците дефинитивно ќе престанат да се менуваат.
До тогаш важи стариот систем.
ПРОБЛЕМОТ НЕ Е САМО „ДА ГО УКИНЕМЕ“ – Треба да одлучиме кое време ќе остане
Тука започнува најинтересниот дел од целата приказна.
Лесно е да се праша човек:
„Сакаш ли двапати годишно да го местиш часовникот?“
Многумина ќе кажат:
„Не.“
Но следното прашање е многу потешко:
„Добро, тогаш кое време сакаш да остане засекогаш?“
Летното?
Или стандардното, кое популарно го нарекуваме „зимско“?
Разликата е огромна.
Ако постојано останеме на летно време, ќе имаме повеќе светлина во доцните попладневни и вечерни часови. На многумина тоа им звучи привлечно. После работа останува светло, има повеќе време за прошетка, спорт, кафе, пазарење или активности надвор.
Но цената се плаќа наутро.
Во најтемниот дел од зимата, сонцето би изгревало еден час подоцна според часовникот. Децата би оделе на училиште во поголем мрак, а многу луѓе би го започнувале работниот ден пред природното разденување.
Ако, пак, трајно останеме на стандардно време, зимските утра би биле природно подобро усогласени со сончевиот циклус, но во лето би изгубиле дел од долгите светли вечери на кои сме навикнати.
Значи не постои варијанта во која едноставно „го укинуваме менувањето“ и сè останува исто.
Треба да избереме каде ќе го ставиме тој час светлина според нашиот часовник.
И тука различни земји, региони, бизниси и граѓани имаат различни интереси.
ЗОШТО ЕВРОПА НЕ МОЖЕ СЕКОЈА ЗЕМЈА ЕДНОСТАВНО ДА ЈА ОСТАВИ ДА СИ ИЗБЕРЕ?
На прв поглед, решението изгледа лесно.
Германија нека избере едно време.
Франција друго.
Грција трето.
Секоја држава сама да реши.
Но Европа е економски и транспортно премногу поврзана за часовникот да биде само домашно прашање.
Замислете соседни држави што денес се во иста временска зона, а утре избираат различни режими. Разликите би можеле да влијаат врз авионски и железнички распореди, прекуграничен транспорт, логистика, работно време, финансиски пазари, телекомуникациски системи, софтвер, деловни состаноци и секојдневно патување на луѓето преку граница.
Часовникот изгледа како ситница додека сите го менуваат во ист момент.
Компликацијата почнува кога престануваат да го прават истото.
Токму затоа Европската Унија уште од 1980-тите не настојува сите земји да имаат иста временска зона, туку сезонските промени да бидат координирани. Денешното правило предвидува преминување на летно време во последната недела од март и враќање на стандардното време во последната недела од октомври.
На европскиот единствен пазар, координацијата понекогаш е поважна од самиот избор.
МАКЕДОНИЈА НЕ Е ЧЛЕНКА НА ЕУ – Па зошто и ние го правиме истото?
Македонија го усогласува распоредот на летното сметање на времето со европската практика.
Владата за 2026 година донесе конкретна одлука: летното сметање започна на 29 март во 02:00 часот, кога часовникот се помести на 03:00, а ќе заврши на 25 октомври во 03:00 часот, кога времето повторно ќе се врати на 02:00.
Тоа е логично и од практична гледна точка.
Нашата економија, транспорт, авионски линии, комуникации и деловни врски се силно поврзани со европските земји. Да имаме различни датуми за сезонските промени би создало многу повеќе проблеми отколку корист.
Затоа Македонија најверојатно нема изолирано да експериментира со часовникот додека Европа сè уште го користи сегашниот систем.
Прашањето за нас, всушност, е тесно поврзано со тоа што на крај ќе направи Европа.
А ШТО ВЕЛИ НАУКАТА – Дали навистина му штетиме на организмот двапати годишно?
Околу часовникот често се објавуваат драматични тврдења: повеќе срцеви удари, сообраќајни несреќи, депресија, пад на продуктивноста, проблеми со спиењето.
Дел од нив имаат научна основа.
Но сликата е посложена од насловот „местењето на часовникот е опасно“.
Еден нов систематски преглед објавен во 2026 година анализирал 157 студии од 36 земји и заклучил дека доказите не поддржуваат едноставно тврдење дека летното сметање на времето и сите сезонски промени се униформно штетни. Сепак, пролетното преминување – кога губиме еден час сон – во дел од анализите е поврзано со краткорочно зголемување на одредени ризици, вклучително и акутен инфаркт и фатални сообраќајни несреќи.
Посебен систематски преглед на 27 студии за сонот, објавен кон крајот на 2025 година, утврдил дека пролетната промена може негативно да влијае врз траењето и квалитетот на спиењето и дневната поспаност, особено кај луѓето кои природно функционираат подобро навечер.
И тука има важна разлика.
На 25 октомври ние не губиме еден час сон.
Добиваме еден час.
Затоа есенската промена генерално не создава идентична физиолошка ситуација како пролетната.
Сепак, и таа нагло го менува односот меѓу часовникот, дневната светлина и нашата секојдневна рутина. Некој не чувствува речиси ништо. Друг човек неколку дена чувствува замор, порано му се спие или тешко се приспособува на мракот што одеднаш доаѓа еден час порано.
Науката, значи, не ни дава едноставна реченица „часовникот нè разболува“.
Но дава доволно причини да се прашаме дали двата годишни прекини на нашиот ритам и понатаму имаат доволно голема корист за да ги оправдаат.
ЕДЕН ЧАС НЕ Е САМО ЕДЕН ЧАС – Го менуваме моментот кога светлината влегува во нашиот ден
На 24 октомври може да излезете од работа и сè уште да имате одредено време со дневна светлина.
Само неколку дена подоцна впечатокот е дека зимата пристигнала преку ноќ.
Секако, денот и онака брзо се скратува во октомври. Но враќањето на часовникот го прави ефектот нагол: според часовникот, зајдисонцето одеднаш се случува приближно еден час порано.
Токму затоа дебатата за часовникот е и дебата за тоа кога сакаме да ја користиме ограничената зимска дневна светлина.
Дали повеќе ја цениме наутро, кога луѓето одат на работа и децата на училиште?
Или попладне, кога завршува работниот ден и сакаме уште малку нормален живот надвор?
Не постои одговор што ќе им одговара на сите.
Родител со дете што во седум часот тргнува на училиште може да гледа поинаку од човек кој работи до 17 часот.
Рестораните и продавниците можат да сакаат подолги светли вечери.
Некој што работи многу рано може да го цени утринското сонце.
И географијата е важна – истиот часовен режим не создава идентични услови на источниот и западниот крај на една голема временска зона.
А ШТО СО СООБРАЌАЈОТ – Дали повеќе светлина навечер би значела помалку несреќи?
Ова често се користи како аргумент за трајно летно време.
Логиката е привлечна: попладневниот сообраќај е густ, луѓето се враќаат од работа, пешаците и велосипедистите се повеќе на улица, па дополнителната дневна светлина би можела да ја подобри видливоста.
Но научните докази не се доволно едноставни за да кажеме дека трајното летно време автоматски ќе спаси конкретен број животи.
Систематски преглед на 24 студии за сообраќајни несреќи утврдил мешани краткорочни резултати по сезонските промени. Дел од студиите покажувале раст, други пад, а трети никаква значајна промена.
Тоа е уште еден пример зошто дебатата трае толку долго.
Секое решение има добри аргументи.
Но нема решение без компромис.
НАЈГОЛЕМАТА ИРОНИЈА – Го менуваме часовникот поради правило што Европа веќе сакаше да го укине
На 25 октомври 2026 година стрелките повторно ќе се вратат.
Не затоа што некоја нова студија покажала дека токму ова е идеалниот систем.
Не затоа што заштедата на струја е огромна.
И не затоа што европските граѓани масовно побарале да остане.
Туку затоа што политичкиот и техничкиот процес за негово укинување остана незавршен.
Европскиот парламент сакаше промена.
Големо мнозинство од учесниците во јавната консултација сакаа промена.
Европската комисија предложи промена.
Но државите не постигнаа конечен договор што ќе овозможи таа промена да функционира координирано.
И така добивме една необична европска ситуација:
сите со години зборуваат за крајот на менувањето на часовникот, а часовникот продолжува да се менува.
И ДА ГО УКИНЕМЕ УТРЕ – Ќе почне уште поголема расправија
Да претпоставиме дека утре Европа конечно одлучува:
„Од следната година нема повеќе поместување.“
Следното прашање веднаш ќе ја подели јавноста.
Летно или зимско?
„Сакам во јули да биде светло доцна.“
„Јас не сакам децата во декември да одат на училиште пред разденување.“
„Подолгите вечери се подобри за туризам.“
„Стандардното време е поприродно за биолошкиот часовник.“
„Не сакам да се стемнува многу рано.“
„Не сакам зимско утро со мрак до доцна.“
Тогаш ќе сфатиме дека вистинскиот проблем никогаш не бил стрелката.
Проблемот е што не можеме да го зголемиме зимскиот ден за еден час.
Можеме само да одлучиме каде според часовникот ќе ја поставиме светлината што ја имаме.
НА 25 ОКТОМВРИ ЌЕ ДОБИЕМЕ ЕДЕН ЧАС – Но дебатата трае веќе осум години
Оваа година промената се случува на 25 октомври – најраниот календарски датум на кој може да падне последната недела во месецот.
Во 03:00 часовникот се враќа на 02:00.
За повеќето смартфони нема да направиме ништо.
За организмот можеби ќе бидат потребни неколку дена за целосно навикнување на новиот распоред на светлината.
А Европа ќе продолжи да го прави она што го прави од 2018 година:
ќе дебатира дали следниот пат можеби нема да мора повторно да го местиме часовникот.
Затоа прашањето „зошто уште го правиме ова?“ има прилично необичен одговор.
Не затоа што сите се убедени дека е добро.
Туку затоа што полесно беше Европа да се согласи дека сегашниот систем има проблем, отколку да се согласи што точно треба да го замени.
И додека не се реши тој втор дел, останува старото правило:
во март еден час напред.
Во октомври еден назад.
И на 25 октомври 2026 година, во 03:00 часот, повторно ќе биде 02:00.
