Пред не толку многу години, плата од 50.000 денари во Македонија звучеше како сума со која човек може прилично комотно да го организира месецот. Не како богатство, но како приход што дава чувство на стабилност. Денес истиот број изгледа сосема поинаку. Не затоа што 50.000 денари престанале да бидат значајни пари, туку затоа што околу нив се променило речиси сè – цената на храната, домувањето, сметките, превозот, услугите, образованието и најважно од сè, очекувањето колку пари треба да останат откако ќе се платат основните обврски.
Најновите официјални податоци покажуваат дека просечната нето-плата во земјава е нешто под 50.000 денари. Тоа значи дека сумата која до неодамна во секојдневниот разговор се перципираше како „добра плата“, денес е практично во зоната на државниот просек. Но просекот сам по себе не кажува како живее едно семејство. Не кажува дали има стан или плаќа кирија, дали има едно или две деца, дали отплаќа кредит, дали секој ден патува до работа и дали на крајот од месецот му остануваат пари за нешто повеќе од основните потреби.
Токму затоа вистинското прашање веќе не е дали 50.000 денари се добра плата. Прашањето е многу поконкретно: што може денес реално да се направи со 50.000 денари?
Кога 50.000 денари се споредуваат со реалниот семеен буџет, сликата брзо се менува
Последните пресметки на минималните семејни трошоци покажуваат дека на едно четиричлено семејство му се потребни околу 69.400 денари месечно за основен пакет на животни потреби. Ако истото семејство живее во изнајмен стан од околу 60 квадратни метри, потребниот износ се искачува на речиси 85.000 денари. Тоа не се бројки за луксузен живот, скапи ресторани, егзотични патувања или нов автомобил на секои неколку години, туку пресметка на секојдневни категории како храна, домување, превоз, облека, здравство, комуникации, образование и други редовни трошоци.
Ако едно четиричлено семејство располага само со една плата од 50.000 денари, математиката е сурова. До минималниот пресметан буџет недостигаат речиси 20.000 денари месечно, а ако се плаќа и кирија, разликата се приближува до 35.000 денари. Тоа веднаш објаснува зошто многу семејства денес не го мерат стандардот само според висината на платата, туку според тоа дали во домаќинството има една или две плати, дали имаат сопствен стан и дали носат кредит од претходните години.
Тука настанува и огромната разлика меѓу две семејства кои на хартија можеби имаат речиси исти приходи. Пар со две плати од по 50.000 денари и сопствено решено домување живее во сосема различна финансиска реалност од семејство со една плата од 50.000 денари, две деца и кирија. Затоа просечната плата е важен економски показател, но многу слаб одговор на прашањето како навистина живеат луѓето.
Храната е само почетокот на сметката
Кога луѓето зборуваат за поскапувањето, најчесто прво ја споменуваат храната. И тоа е логично, затоа што токму во супермаркет цените се гледаат речиси секој ден. Последната пресметка на семејната кошница покажува дека само за храна и пијалаци на четиричлено семејство му се потребни нешто повеќе од 25.000 денари месечно. Тоа е повеќе од половина од една плата од 50.000 денари потрошена само за една категорија од семејниот живот.
Но семејството не живее само од храна. Има струја, вода, греење, интернет, телефон, превоз, облека, средства за хигиена, лекови, училишни потреби и безброј мали трошоци кои поединечно не изгледаат драматично, но на крајот од месецот создаваат голема сума. Ако има автомобил, се појавуваат гориво, регистрација, сервис и поправки. Ако има ученик, има екскурзии, прибор, облека, активности. Ако се расипе машина за перење, ако треба стоматолог или ако дојде поголема сметка за греење, целиот внимателно конструиран буџет може да се наруши за еден ден.
Токму затоа денешниот проблем за многу домаќинства не е нужно дека немаат пари за основната набавка. Проблемот е што имаат сè помал простор за непланиран трошок.
„Имаме за сè“ и „имаме резерва“ не се исто
Вистинското чувство на финансиска сигурност не започнува кога човек може да ги плати сметките. Започнува кога, откако ќе ги плати, нешто останува.
Да останат пари ако автомобилот се расипе. Да има за нов фрижидер без задолжување. Да може семејството да оди на одмор без следните шест месеци да отплаќа долг. Да има за стоматолог, за нови очила, за матурска прослава или за непредвидена поправка во домот. Да може секој месец да се одвои нешто во заштеда.
Тука можеби најдобро се гледа промената во значењето на „добра плата“. Пред неколку години човек можеше да ја поврзе таа фраза со можноста да живее подобро. Денес сè почесто ја поврзува со можноста да не влезе во минус.
Тоа е значајна психолошка промена.
Кога целата плата е однапред распределена на обврски, човек формално има стабилен приход, но нема голема финансиска слобода. Не мора да биде сиромашен за да се чувствува несигурно. Доволно е да знае дека еден поголем трошок може да го принуди да земе кредит, да ја потроши заштедата или да одложи друга потреба.
Две плати сè повеќе стануваат предуслов, а не дополнителна удобност
Една од најголемите промени во семејната економија е токму тоа што две плати во домаќинството сè почесто не значат „повисок стандард“, туку нормален услов за одржување на стандардот.
Доколку двајца партнери заработуваат по 50.000 денари, семејниот приход е 100.000 денари. На прв поглед тоа изгледа сосема пристојно. Но ако од него се одземат основните семејни трошоци и евентуалната кирија, просторот за заштеда, поголеми купувања, одмор, кредит или непредвидени расходи станува многу помал отколку што самиот број од 100.000 денари сугерира.
Тоа не значи дека семејство со 100.000 денари приходи живее лошо. Напротив, за многу домаќинства тоа е приход што овозможува релативно стабилен живот. Но разликата е во нешто друго: сумата што некогаш би се поврзувала со висок семеен стандард денес многу почесто значи нормално функционирање со разумно планирање на трошоците.
А ако едниот партнер привремено остане без работа, оди на породилно, се разболи или приходите му се намалат, целата семејна конструкција веднаш станува многу поранлива.
Сопствениот стан стана една од најголемите економски поделби меѓу семејствата
Можеби поважно од тоа дали заработувате 45.000, 50.000 или 60.000 денари е едно многу едноставно прашање:
Дали имате каде да живеете без месечна кирија или голема кредитна рата?
Две семејства со идентични плати можат да имаат драматично различен стандард ако едното наследило или купило стан порано, а другото секој месец издвојува значителен дел од приходот за домување. Последната семејна пресметка покажува разлика од повеќе од 15.000 денари меѓу основната кошница и варијантата со изнајмен стан.
Тоа е сума која за една година надминува 180.000 денари. За пет години станува огромен дел од семејниот буџет.
И токму тука се создава една од најголемите генерациски нееднаквости. Некој започнува самостоен живот со решено домување. Друг започнува со кирија или со кредит на дваесет или триесет години. Формално можеби земаат иста плата. Практично не започнуваат од исто место.
Просечната плата не е исто што и платата што ја зема „просечниот човек“
Кога ќе се објави дека просечната плата е близу 50.000 денари, лесно се создава впечаток дека повеќето вработени располагаат со таков приход. Но просекот секогаш треба внимателно да се чита. Високите плати во одредени сектори го подигаат вкупниот просек, додека значителен број вработени можат да заработуваат под него.
Затоа реченицата „просечната плата е речиси 50.000 денари“ и реченицата „повеќето луѓе земаат речиси 50.000 денари“ не значат исто.
Тоа е важно и за јавната перцепција. Ако човек заработува 35.000 или 40.000 денари и постојано слуша дека просекот е околу 50.000, лесно може да почувствува дека лично заостанува. Во реалноста, разликите меѓу професии, региони, приватен и јавен сектор, големи и мали компании се огромни.
Затоа националниот просек е добра фотографија на економијата, но не и фотографија на секое домаќинство.
Инфлацијата може да забави, но цените не се враќаат автоматски назад
Ова е една од најчестите забуни кога се зборува за трошоците за живот. Кога инфлацијата се намалува, тоа не значи дека цените повторно се вратиле на старото ниво. Тоа најчесто значи дека продолжуваат да растат побавно.
Најновите официјални податоци покажуваат дека цените во август биле повисоки отколку една година претходно, додека и храната и трошоците поврзани со домување бележат движења нагоре.
За семејството, меѓутоа, економијата не се чувствува преку процентот на инфлација, туку преку цената на кошничката во продавница. Човек не се сеќава само што чинел лебот минатиот месец. Се сеќава што чинел пред три или четири години. Токму затоа може статистички инфлацијата да биде умерена, а граѓанинот сепак да има силно чувство дека животот драматично поскапел.
И двете работи можат истовремено да бидат точни.
Најскапиот трошок можеби е оној што го немаме – заштедата
Во семејните пресметки најчесто ги ставаме храната, струјата, горивото, кредитот и телефоните. Но постои уште една ставка која речиси никогаш не ја сметаме како трошок: парите што треба да ги оставиме настрана за иднината.
Колку треба да штеди едно семејство?
Пет проценти од приходот? Десет? Дваесет?
За поправка на домот.
За школување на децата.
За старост.
За губење работа.
За здравствен проблем.
За автомобил.
За нешто што денес не знаеме дека ќе ни треба.
Семејство кое точно заработува колку што троши можеби има избалансиран месечен буџет, но нема финансиска отпорност. Еден сериозен непредвиден настан го враќа на почеток.
Затоа „нормален живот“ не би требало да значи само да се стигне до следната плата. Треба да подразбира и способност човек постепено да создава резерва.
Што воопшто значи „нормален живот“?
Тука доаѓаме до најтешкото прашање, затоа што нема една бројка што важи за сите.
За едно семејство нормален живот значи да има храна, платени сметки и сопствен дом. За друго подразбира и една недела летен одмор. За трето – автомобил, активности за децата, ресторани неколкупати месечно и можност редовно да штеди.
Но постои една разумна граница.
Нормален живот не е луксуз.
Не е хотел со пет ѕвезди.
Не е нов автомобил на секои три години.
Не е скапа гардероба.
Нормален живот е домаќинството да може да ги покрие редовните трошоци без постојана тревога, да издржи разумен непредвиден расход, повремено да си дозволи одмор или задоволство и да остави барем мал дел од приходот за иднината.
Ако тоа е критериумот, тогаш станува јасно зошто прашањето „дали 50.000 денари е добра плата?“ повеќе нема едноставен одговор.
За самец со сопствен стан може да биде солиден приход.
За родител со две деца и една плата – сосема друга приказна.
За млад пар со две такви плати и без кирија – повторно друга.
За четиричлено семејство под кирија – математиката повторно се менува.
Можеби затоа бројките растат, а чувството на богатство не
Просечните плати во последните години растат. И тоа е реален и важен позитивен процес. Најновиот официјален податок покажува и реален раст на просечната нето-плата во однос на истиот период минатата година, што значи дека растот не е целосно изеден од инфлацијата.
Но економската психологија функционира поинаку од статистиката.
Луѓето не ја мерат сопствената положба само според тоа дали нивната плата е зголемена за неколку проценти. Ја мерат според тоа што можат да направат со неа.
Може ли да купат стан?
Може ли едниот родител да остане дома неколку месеци ако има потреба?
Може ли да заштедат?
Може ли да имаат второ дете без страв дека буџетот ќе се распадне?
Може ли да отидат на одмор без кредитна картичка?
Може ли да го заменат автомобилот кога ќе остари?
Може ли непланирана сметка од 20.000 денари да биде непријатност, а не финансиска катастрофа?
Токму преку овие прашања луѓето го чувствуваат сопствениот стандард.
Плата од 50.000 денари не е мала – но повеќе не носи автоматско чувство на сигурност
Тоа можеби е најточниот заклучок.
Не би било реално да кажеме дека 50.000 денари се мала или безначајна плата. За голем број вработени таа и понатаму претставува солиден приход, а многумина заработуваат и помалку.
Но исто така би било тешко да се тврди дека една таква плата сама по себе може да обезбеди комотен живот на четиричлено семејство.
Трошоците едноставно ја променија тежината на бројката.
Пред десетина години човек можеби слушал „50.000 денари плата“ и прво помислувал што може да купи со неа.
Денес многумина прво пресметуваат што мора да платат.
Таа разлика кажува повеќе за животниот стандард од многу економски табели.
И можеби затоа вистинското прашање за следните години нема да биде само колку растат платите.
Ќе биде:
колку живот можеме да купиме со нив?
