Замислете дека еден ден добивате писмо во кое се бара да платите долг за сметка од пред десет или петнаесет години. Можеби станува збор за стар телефонски договор, неплатена струја, вода, банкарски кредит или обврска за која одамна сте заборавиле. На износот од неколку илјади денари сега се додадени камати, трошоци и други побарувања, па вкупната сума е значително поголема. Во писмото стои дека доколку не платите, може да следува присилна наплата. Првата реакција најчесто е неверување: како некој може денес да бара пари за нешто што се случило пред повеќе од една деценија?
Ваквите ситуации отвораат едно од најважните прашања за финансиските права на граѓаните во Македонија: кога долгот навистина застарува и дали доверителот може да го наплати по истекот на законскиот рок? Одговорот не е едноставен, затоа што различни побарувања имаат различни рокови, а постапките што биле преземени во меѓувреме можат значително да ја променат правната состојба.
Една од најголемите заблуди е дека секој долг автоматски се брише кога ќе поминат пет или десет години. Но, исто толку погрешно е уверувањето дека банката, јавното претпријатие или друг доверител може неограничено долго да бара присилна наплата без оглед на законските рокови.
Клучната разлика е меѓу постоењето на обврската и правото таа присилно да се наплати. Македонскиот Закон за облигационите односи го уредува институтот застареност, но предвидува и конкретни правила за неговото започнување, прекинување и применување. За граѓаните, познавањето на овие правила може да биде пресудно кога ќе добијат барање за плаќање стар долг.
ДОЛГОТ Е ЗАСТАРЕН, НО НЕ Е АВТОМАТСКИ ИЗБРИШАН – Што навистина значи застареност?
Според член 349 од Законот за облигационите односи, со застареноста престанува правото да се бара присилно исполнување на обврската. Таа настапува кога ќе истече законски определениот рок во кој доверителот можел да бара исполнување.
Ова значи дека застарувањето не е исто што и автоматско бришење на долгот од секоја евиденција. Обврската може и понатаму да постои како природна обврска, но должникот, ако се исполнети условите, може да се заштити од нејзина присилна наплата со повикување на застареност.
Особено важен е третиот став од истиот член: судот не ја зема предвид застареноста ако должникот не се повикал на неа.
Токму тука многу граѓани прават сериозна грешка. Добиваат документ од нотар или суд, сметаат дека долгот е премногу стар и решаваат да не реагираат. Веруваат дека институцијата самостојно ќе пресмета колку години поминале и автоматски ќе го одбие барањето на доверителот.
Но, законската заштита вообичаено бара активно истакнување на приговорот на застареност во соодветната постапка. Ако должникот не го искористи расположливото правно средство навреме, може да се најде во значително потешка положба.
Затоа најважното прашање не е само кога настанал долгот, туку и дали веќе постои судска одлука, нотарски платен налог или друга извршна исправа, како и дали претходно биле преземени дејствија што го прекинале рокот на застарување.
ЕДНА ГОДИНА, ТРИ ГОДИНИ, ПЕТ ИЛИ ДЕСЕТ – Зошто роковите не се исти?
Македонското законодавство не предвидува единствен рок што важи за сите долгови.
Според член 360 од Законот за облигационите односи, општиот рок на застареност е пет години, освен ако со закон не е определен друг рок.
Но, за определени категории постојат посебни пократки рокови. Член 367 предвидува едногодишен рок за определени побарувања поврзани со испорачана електрична и топлотна енергија, гас, вода, оџачарски услуги и одржување чистота, кога услугата е извршена за потребите на домаќинството. Истиот член опфаќа и определени побарувања за телефонски и други наведени услуги.
Од друга страна, за повремени побарувања што доспеваат годишно или во пократки определени периоди, член 361 по правило предвидува тригодишен рок од доспевањето на секое поединечно побарување. Законот прави разлика и меѓу ануитети и обични отплати во рати, па рокот не смее автоматски да се определува само затоа што некој долг се плаќа месечно.
За побарувања што се утврдени со правосилна судска одлука, одлука на друг надлежен орган или соодветно порамнување, член 368 предвидува десетгодишен рок, дури и кога за првичното побарување важел пократок рок. За идни повремени давања што произлегуваат од такви одлуки постојат посебни правила.
Тоа значи дека стара неплатена сметка за струја и истата таа обврска, ако во меѓувреме е утврдена со правосилна одлука, не мора да имаат идентичен режим на застарување.
За граѓанинот е пресудно да утврди во која фаза се наоѓа долгот. Не може да се заклучи дека една сметка е ненаплатлива само затоа што поминала повеќе од една година, ако во меѓувреме била започната и успешно спроведена соодветна постапка за нејзино правно утврдување.
НЕПЛАТЕНА СМЕТКА ОД ПРЕД ДЕСЕТ ГОДИНИ – Дали јавното претпријатие сè уште може да бара пари?
Да земеме хипотетички пример. Граѓанин добива известување во 2026 година дека должи 4.500 денари за вода потрошена во 2016 година. Во меѓувреме не примил никаква судска одлука, не добил нотарски платен налог, не го признал долгот и нема сознанија дека е поведена постапка за неговата наплата.
Во таква ситуација постои сериозна причина да се провери дали побарувањето е застарено, имајќи предвид дека за водоснабдување на домаќинствата законот предвидува посебен едногодишен рок.
Но, само годината на издавање на сметката не е доволна за конечен правен заклучок. Потребно е да се утврди кога обврската доспеала и дали во меѓувреме имало правно релевантни дејствија што го прекинале или запреле текот на застарувањето.
Сосема поинаква е ситуацијата ако јавното претпријатие уште пред повеќе години поднело предлог за нотарски платен налог и решението станало правосилно и извршно. Тогаш може да биде релевантен десетгодишниот рок за правосилно утврдени побарувања, со проверка на сите дејствија преземени во меѓувреме.
Затоа граѓанинот не треба да се задоволи само со усното објаснување дека долгот е стар и дека повеќе не важи. Треба да побара преглед на документацијата и да утврди дали постои извршна исправа.
Особено е важно да се знае дека секоја месечна сметка има свој датум на доспевање. Ако постојат десет неплатени сметки, не мора сите да застарат во ист ден. Застарувањето по правило се оценува за секое побарување според применливиот рок и релевантните околности.
СМЕТКАТА БИЛА 2.000 ДЕНАРИ, А СЕГА БАРААТ 20.000 – Од каде доаѓа разликата?
Една од најчестите причини за револт е големата разлика меѓу првичниот долг и износот што по повеќе години се бара за наплата.
Во побарувањето можат да бидат вклучени главница, законски дозволена камата, трошоци за нотарска или судска постапка, трошоци за извршување и други законски основани ставки.
Но, тоа не значи дека секој пресметан износ мора автоматски да биде правилен.
Граѓанинот има причина да побара детална пресметка од која јасно ќе се види колку изнесувал првичниот долг, од кој датум се пресметува каматата, кои плаќања се евидентирани и врз која основа се бараат дополнителните трошоци.
Законот за облигационите односи, во член 358, предвидува дека кога ќе застари главното побарување, застаруваат и неговите споредни побарувања, како камати и определени други трошоци. Но, треба да се има предвид дека правниот третман може да зависи од тоа дали поединечните износи веќе се утврдени со извршна исправа и кои законски правила важат за нив.
Посебен проблем може да се појави кога должникот не располага со старите потврди за плаќање. Тој можеби е убеден дека сметката е подмирена, но по десет години не може да го најде доказот.
Затоа е важно да се зачуваат уплатниците, банкарските изводи и документите за завршени постапки, особено кај поголеми долгови или обврски што биле предмет на спор.
УСТАВНИОТ СУД ГО УКИНА СКРАТУВАЊЕТО НА РОКОТ – Што се промени во 2024 година?
Ова е една од најважните правни информации за граѓаните што имаат стари долгови.
Во јули 2023 година беа донесени измени на Законот за облигационите односи со кои рокот за застарување на побарувања утврдени со правосилни одлуки беше скратен од десет на пет години. Со истите измени беше воведено и решение што предвидуваше десетгодишен период поврзан со започнатото извршување.
Овие измени предизвикаа сериозни правни дилеми, особено за нивната примена врз постапки што веќе биле започнати.
На 25 септември 2024 година, Уставниот суд ги укина член 2 и член 4 од измените објавени во „Службен весник“ број 154/2023.
Судот оцени дека оспорените одредби ја нарушуваат правната сигурност и правата на доверителите, меѓу другото поради повратното дејство и недостигот од соодветно преодно решение.
Со тоа беше отстрането законското решение што го скратуваше рокот од десет на пет години за побарувањата утврдени со правосилни одлуки, како и спорниот посебен режим поврзан со десетгодишниот период во извршувањето.
Во консолидираниот текст на Законот за облигационите односи од 2025 година, член 368 повторно го содржи десетгодишниот рок за правосилно утврдени побарувања.
Ова е особено важно затоа што на интернет сè уште можат да се најдат текстови и совети што се повикуваат на измените од 2023 година, без да ја земат предвид одлуката на Уставниот суд од септември 2024 година.
Затоа граѓаните не треба да донесуваат одлуки за своите долгови врз основа на застарени информации дека секоја извршна исправа автоматски застарува по пет години или дека секое извршување мора да запре по десет години од започнувањето.
Вистинската правна положба зависи од применливиот закон, текот на застарувањето, претходните процесни дејствија и конкретната состојба на предметот.
ДОБИВТЕ ПИСМО СО ОПОМЕНА – Дали тоа значи дека застарувањето започнува одново?
Многу граѓани веруваат дека доверителот може бесконечно да го продолжува рокот на застарување само со испраќање писма, телефонски повици или опомени.
Но, Законот за облигационите односи прави јасна разлика меѓу обичен повик за плаќање и дејствие што правно го прекинува застарувањето.
Според член 380, за прекинување на застарувањето не е доволно доверителот писмено или усно да го повика должникот да ја исполни обврската.
Тоа значи дека самото испраќање нова опомена не мора да создаде нов рок на застарување.
Од друга страна, член 377 предвидува прекинување на застарувањето со поднесување тужба или друго соодветно дејствие на доверителот против должникот пред суд или друг надлежен орган заради утврдување, обезбедување или остварување на побарувањето.
Затоа е суштински важно да се провери дали доверителот само испраќал потсетувања или навистина презел законски релевантна постапка.
За граѓанинот кој добил стара опомена најдобриот пристап е да побара конкретни информации: кој е правниот основ на побарувањето, кога доспеало и дали постои претходна постапка или извршна исправа.
ПЛАТИВТЕ САМО 500 ДЕНАРИ ОД СТАРИОТ ДОЛГ – Дали ненамерно сте го признале остатокот?
Ова е особено важен ризик.
Законот за облигационите односи предвидува дека застарувањето може да биде прекинато кога должникот ќе го признае долгот. Признавањето не мора секогаш да биде изречна писмена изјава. Според член 376, тоа може да произлезе и од определено однесување, како делумна отплата, плаќање камата или давање обезбедување.
Да замислиме дека граѓанин добива повик да плати стар долг од 30.000 денари. За да престанат телефонските повици, уплаќа 500 денари, со уверување дека со тоа само покажува добра волја.
Но, ако во моментот на плаќањето застарувањето сè уште течело и не било довршено, таквата уплата, зависно од околностите, може да има правно значење како признавање на долгот и да го прекине текот на застарувањето.
Поинакви правила важат кога обврската веќе застарела. Член 355 предвидува дека писменото признавање на застарена обврска се смета за откажување од застареноста. Слични последици може да има и давањето обезбедување за такво побарување.
Затоа е особено важно граѓаните да не потпишуваат спогодба за отплата, признавање долг или нов план за рати без да ја разберат правната состојба.
Не секоја комуникација претставува признавање на обврската. Но, определени потписи, уплати и договори можат да произведат сериозни правни последици.
Ако постои сомневање дека побарувањето е застарено, најразумно е прво да се побара документацијата и правен совет, а дури потоа да се одлучува за плаќање или потпишување нов договор.
ДОБИВТЕ НОТАРСКИ ПЛАТЕН НАЛОГ – Зошто осум дена можат да бидат пресудни?
Најголемата грешка може да биде игнорирањето на официјален документ од нотар.
Кога доверителот располага со соодветна веродостојна исправа, може да побара издавање нотарски платен налог во законски предвидената постапка.
Според Законот за нотаријатот, должникот има право на приговор против решението со кое е издаден нотарски платен налог. Вообичаениот законски рок за приговор е осум дена од приемот на решението, а приговорот се поднесува преку нотарот до надлежниот основен суд.
Во оваа постапка може да биде особено важно да се истакне и приговор на застареност, доколку постојат законски услови за тоа.
Ако должникот не поднесе навремен и дозволен приговор, решението може да стане правосилно и извршно, по исполнување на пропишаните услови.
Тоа значи дека дури и кога лицето смета дека побарувањето е старо, непостапувањето по официјално доставен платен налог може да создаде значително потешка правна ситуација.
Токму затоа не е доволно само да се каже дека долгот потекнува од пред десет години. Мора да се провери кога е поднесено барањето, дали постои нотарско решение, дали тоа е правилно доставено и кои правни средства биле или сè уште се достапни.
ПРЕДМЕТОТ ВЕЌЕ Е КАЈ ИЗВРШИТЕЛ – Дали застареноста автоматски го запира извршувањето?
Кога постои извршна исправа, доверителот може да побара присилна наплата преку надлежен извршител.
Во таква ситуација граѓанинот треба да прави разлика меѓу оспорување на првичниот долг и оспорување на незаконито извршно дејствие.
Законот за извршување предвидува постапка за приговор поради незаконитости при извршувањето. Според официјалните информации на Министерството за правда, приговорот поради незаконито дејствие или непреземање задолжително дејствие се поднесува до надлежниот основен суд во рок од три дена од сознанието за неправилноста, со законски утврдени дополнителни временски ограничувања.
Но, овој приговор не е универзален начин за повторно отворање на секој спор што можел да се води пред донесувањето на извршната исправа. Ниту пак секое тврдење дека долгот е стар автоматски го запира извршувањето.
За правилна заштита мора да се утврди кога побарувањето било правосилно утврдено, кога станало извршно, дали и кога била побарана присилна наплата и кои други процесни дејствија се преземени.
Ако должникот смета дека извршувањето е незаконито, особено е важно да реагира навремено, бидејќи расположливите правни средства имаат кратки рокови.
Особено ризично е да се игнорираат известувања од извршител со уверување дека предметот сигурно ќе престане сам по себе кога ќе наполни десет години.
БАНКАТА ГО ПРОДАЛА ДОЛГОТ НА ДРУГА КОМПАНИЈА – Дали новиот доверител добива нов рок?
Понекогаш граѓаните добиваат барање за плаќање од компанија со која никогаш не склучиле договор. Се информираат дека нивниот стар долг кон банка или друг доверител бил отстапен на друго правно лице што сега бара исплата.
Законот за облигационите односи го уредува отстапувањето на побарување, познато како цесија.
Според член 424, доверителот може под законски услови да го пренесе своето побарување на друго лице. За таквиот пренос по правило не е потребна согласност од должникот, но законот предвидува обврска за известување и определени исклучоци.
Особено важен е член 428, според кој новиот доверител ги има правата што ги имал претходниот, а должникот може да истакне определени приговори што ги имал и кон претходниот доверител.
Тоа значи дека промената на доверителот сама по себе не треба да се третира како автоматско создавање сосема нов долг или како безусловно започнување нов рок на застареност.
Ако нова компанија побара исплата, граѓанинот треба да побара доказ за основот и преносот на побарувањето, како и преглед на износот што се бара.
Особено е важно да се провери дали во меѓувреме постоеле судски или други релевантни дејствија што влијаеле врз застарувањето.
ДОЛГОТ Е СТАР, НО ИМА ХИПОТЕКА – Зошто недвижноста може да остане изложена на ризик?
Посебно внимание заслужуваат долговите обезбедени со хипотека или залог.
Член 357 од Законот за облигационите односи предвидува дека и по истекот на рокот на застареност, доверител чие побарување е обезбедено со залог или хипотека, под законски определени услови, може да бара намирување од оптоварениот предмет.
Ова е особено важно кај станбените кредити.
Граѓанинот не треба да претпоставува дека доволно е да поминат определен број години за хипотеката автоматски да исчезне и недвижноста повеќе да не биде изложена на никаква опасност.
Правната положба зависи од запишаното обезбедување, природата на побарувањето, постапките за наплата и применливите правила.
Затоа при спор за стар хипотекарен долг е неопходно внимателно да се проверат кредитниот договор, катастарската евиденција и евентуалните извршни постапки.
ГО ПЛАТИВТЕ ЗАСТАРЕНИОТ ДОЛГ – Можете ли потоа да си ги барате парите назад?
Ова е уште една законска одредба што многумина не ја знаат.
Според член 356 од Законот за облигационите односи, ако должникот доброволно исполни застарена обврска, нема право да бара враќање на она што го дал само затоа што подоцна дознал дека побарувањето било застарено.
Да земеме пример со граѓанин кој добива известување за стар долг и веднаш го плаќа целиот износ. Неколку недели подоцна дознава дека можеби можел да истакне успешен приговор на застареност.
Самото тоа сознание не значи дека може автоматски да ја врати уплатата.
Постојат и други законски основи врз кои во специфични околности може да се постави прашање за враќање средства, но обичното доброволно плаќање на застарена обврска има посебен правен третман.
Затоа, пред доброволно да се подмири стар долг, особено ако износот е значителен, разумно е најнапред да се проверат документацијата и правната состојба.
ШТО ТРЕБА ДА НАПРАВИТЕ КОГА ЌЕ ДОБИЕТЕ БАРАЊЕ ЗА ПЛАЌАЊЕ СТАР ДОЛГ?
Прво, побарајте писмена документација за побарувањето. Потребно е да се знае по кој основ настанал долгот, кога доспеал, колку изнесувала првичната главница и како се пресметани каматите и трошоците.
Второ, утврдете дали постои судска одлука, нотарски платен налог, спогодба или друга извршна исправа. Ова може целосно да ја промени пресметката на застарувањето.
Трето, проверете дали во меѓувреме имало признавање долг, делумни плаќања, тужба, предлог за наплата или други правно релевантни дејствија. Важно е да се утврдат точните датуми.
Четврто, доколку добиете официјален документ од нотар, суд или извршител, не го игнорирајте. Проверете ја правната поука и роковите за постапување веднаш по приемот.
Петто, не потпишувајте нов договор за отплата или признание на долг без да разберете дали побарувањето можеби веќе е застарено и какви последици може да има новиот потпис.
Шесто, ако сметате дека долгот е застарен, побарајте стручен совет за тоа каде, кога и како треба да се истакне соодветниот приговор. Не е доволно само да се испрати порака дека не сакате да платите.
Седмо, зачувајте ја целата документација: стари сметки, уплатници, банкарски изводи, писма, повратници, судски решенија и други докази.
Овие чекори можат значително да помогнат при утврдувањето дали побарувањето е основано, дали е правилно пресметано и дали постои правна можност за заштита од присилна наплата.
ЗАСТАРЕНОСТА НЕ Е НАГРАДА ЗА НЕПЛАЌАЊЕ, ТУКУ ПРАВИЛО ЗА ПРАВНА СИГУРНОСТ
Прашањето за старите долгови има две страни.
Од една страна, доверителите имаат законско право да бараат исполнување на постојните обврски и да ги користат достапните механизми за наплата. Ако граѓаните и компаниите не ги исполнуваат преземените обврски, последиците можат да ги почувствуваат и другите корисници на услуги, деловните партнери и финансискиот систем.
Од друга страна, правниот систем не може неограничено долго да ги остава сите односи во неизвесност. Застареноста постои токму за да воспостави граници во кои правата треба да се остваруваат и да се обезбеди правна сигурност.
Но, оваа сигурност не се постигнува само со броење години. Се постигнува со правилна примена на законските рокови, навремено преземање правни дејствија и почитување на процесните правила.
За граѓанинот, најголемиот проблем често не е само стариот долг, туку непознавањето на неговиот правен статус. Некој можеби навистина има застарено побарување против себе, но не го истакнал потребниот приговор. Друг можеби смета дека долгот е застарен, иако доверителот навремено добил извршна исправа или започнал постапка што го прекинала застарувањето.
Токму затоа не треба да се верува на едноставни совети дека секој долг постар од пет години е избришан или дека по десет години извршителот мора автоматски да го затвори предметот.
Најважната порака е следнава: староста на долгот не е доволна за да се утврди дали тој може присилно да се наплати. Важно е кога обврската доспеала, кој законски рок важи, дали била поведена постапка, дали постои извршна исправа и дали имало прекинување или застој на застарувањето.
Затоа, ако некој денес ви побара да платите долг од пред десет години, немојте автоматски ниту да платите, ниту да го игнорирате барањето. Прво проверете ги документите и законските рокови.
Зашто понекогаш најскапата грешка не е стариот неплатен долг, туку пропуштената можност навремено да ги искористите правата што законот ви ги гарантира.
*Анализата и информациите не се правен совет. За соодветни точни податоци консултирајте се со правно лице или експерт за оваа тематика.
