Куќата во која пораснале неколку генерации, станот што родителите го купувале со децении, земјоделското земјиште наследено од дедовците или скромната заштеда во банка често претставуваат многу повеќе од обичен имот. За едно семејство тие се спомени, сигурност и резултат на долгогодишна работа. Но, кога родителите ќе починат, токму имотот што требало да ги поврзува нивните деца може да стане причина за сериозни несогласувања, судски постапки и финансиски проблеми што траат со години. Во многу семејства прашањето за наследството со децении се одложува со објаснување дека сите се согласуваат и дека нема потреба од дополнителни документи. Проблемите обично започнуваат кога некој ќе посака да го продаде својот дел, да ја реновира куќата, да земе кредит со хипотека или едноставно да утврди што точно му припаѓа.
Македонското законодавство предвидува јасни правила за наследување, но нивната примена во секојдневниот живот понекогаш се покажува многу посложена отколку што граѓаните очекуваат. Една работа е семејството да знае дека куќата останала од таткото, а сосема друга е да се утврди на кого законски му припаѓала недвижноста, кои лица имаат наследни права, дали постојат долгови, дали некој од наследниците се откажал од својот дел и дали сопственоста е правилно евидентирана во Катастарот. Особено комплицирани стануваат случаите кога имотот формално сè уште се води на дедо или прадедо, кога наследниците живеат во странство или кога некој од членовите на семејството смета дека има поголемо право затоа што со години се грижел за родителите.
ОСТАВИНАТА НЕ СЕ РЕШАВА СО СЕМЕЕН ДОГОВОР НА ЗБОР – Зошто е потребна формална постапка?
Според Законот за наследувањето, оставината преминува врз наследниците по силата на законот во моментот на смртта на оставителот. Но, тоа не значи дека наследниците веднаш можат непречено да го продаваат, пренесуваат или делат секој имот без соодветна постапка. Потребно е да се утврдат наследниците, составот на оставината и нивните наследни делови, што се прави преку оставинската постапка и решението за наследување. Кога станува збор за недвижен имот, особено е важно правосилното решение да биде соодветно спроведено и во катастарската евиденција.
Оставинската постапка во Македонија најчесто ја спроведува нотар како повереник на надлежниот суд. По смртта на лицето се составува смртовница, која содржи податоци за починатиот, можните наследници и неговиот имот. Матичарот има законска обврска да ја достави смртовницата до оставинскиот суд. Но, ако постапката не започнала, ако податоците се нецелосни или ако наследниците не добиле никакво известување, не треба со години пасивно да чекаат. Можат да се обратат до надлежниот суд за да проверат дали е оформен предмет и, кога е потребно, да иницираат расправање на оставината со соодветна документација.
Меѓу основните документи се изводот од матичната книга на умрените, податоците за наследниците, документите што го докажуваат сродството, имотните листови и другите исправи што го идентификуваат имотот. Ако починатото лице имало автомобил, банкарски средства, акции, удели во компанија или побарувања, и тие можат да бидат релевантни за оставинската постапка. Затоа една од најважните подготовки е составување што е можно поцелосен преглед на имотот и обврските што ги оставил починатиот.
КОЈ НАСЛЕДУВА И КОЛКУ МУ ПРИПАЃА – Зошто не е доволно да се каже дека сè останува на децата?
Во првиот наследен ред, според општото правило, наследуваат децата и брачниот другар на починатото лице, и тоа на еднакви делови. Ако родителот оставил две деца и брачен другар, секој од нив во вообичаена ситуација наследува по една третина од оставината. Но, тука постои суштинска разлика што граѓаните често ја занемаруваат: една третина од оставината не е исто што и една третина од целиот стан или куќа, ако имотот претходно бил заедничка сопственост на брачните другари.
Да земеме хипотетички пример. Таткото починал, а зад него останале сопругата и две деца. Станот бил купен за време на бракот и претставувал заеднички брачен имот. Ако се утврди дека половина од станот ѝ припаѓа на сопругата како нејзин сопственички дел, тогаш предмет на наследување е само другата половина, која му припаѓала на починатиот. Таа половина, според општото правило и без посебни законски околности, се дели на три еднакви делови. Во таква ситуација сопругата би имала вкупно две третини од станот, а двете деца по една шестина.
Овој пример покажува зошто пред поделбата мора да се утврди што навистина претставува оставина. Имотот што едниот брачен другар го стекнал пред бракот или го наследил, по правило има поинаков сопственички третман од заеднички стекнатиот имот. Дополнително, законот предвидува посебни правила за одредени семејни ситуации, па ниту една пресметка не треба механички да се применува без проверка на конкретните околности.
Уште една чувствителна ситуација се семејствата во кои еден од наследниците починал пред родителот. Законот го познава правото на претставување, според кое потомците на порано починатото дете можат да го наследат делот што би му припаднал на нивниот родител. Ова е особено важно кога во оставинската постапка учествуваат внуци, а останатите роднини погрешно сметаат дека тие немаат наследно право затоа што нивниот родител не е жив.
КУЌАТА СÈ УШТЕ СЕ ВОДИ НА ДЕДОТО – Проблем што може да премине и на третата генерација
Една од најсложените ситуации настанува кога недвижноста никогаш не била правилно пренесена низ генерациите. Дедото ја изградил куќата, по неговата смрт во неа продолжил да живее синот, а потоа имотот фактички го користеле внуците. Семејството можеби никогаш немало сериозно несогласување, но во имотниот лист како сопственик и понатаму е запишан дедото кој починал пред неколку децении.
Кога еден од внуците ќе посака да го продаде имотот, да го подели дворот или да го запише својот дел, може да открие дека прво треба да се расчисти наследувањето од претходните генерации. Ако во меѓувреме починале и дел од тогашните наследници, кругот на лицата што имаат наследни права може значително да се прошири. Наместо неколку браќа и сестри, во постапката можат да се појават внуци, правнуци и други наследници, зависно од семејното стебло и времето на отворање на секое наследство.
Во ваквите случаи дополнителна компликација може да создадат старите договори, нецелосната документација, несогласувањата во површината на парцелите или недвижностите што не биле запишани во согласност со нивната фактичка состојба. Решението не е едноставно сите сегашни членови на семејството да потпишат изјава дека куќата е нивна. Потребно е да се воспостави правилна правна врска меѓу претходните сопственици и денешните наследници, а во определени случаи може да биде неопходна и судска постапка за утврдување право на сопственост.
Токму затоа неодржувањето на имотната документација со години може да создаде поголеми трошоци од навременото спроведување на оставината.
ЕДЕН ЖИВЕЕЛ СО РОДИТЕЛИТЕ, ДРУГИТЕ ЗАМИНАЛЕ – Дали грижата создава поголемо наследно право?
Ова е едно од најчувствителните прашања во многу семејства. Едно дете останало во родителската куќа, се грижело за болните родители, ги плаќало сметките, го поправало покривот и вложувало пари во одржувањето. Другите деца живееле во друг град или во странство и ретко доаѓале. По смртта на родителите, детето што останало во куќата смета дека целата недвижност треба да му припадне нему, додека останатите бараат законски дел.
Но, самото живеење со родителите и грижата за нив не значат автоматски дека другите деца го изгубиле наследното право. Законските наследници имаат права што не можат едноставно да бидат исклучени врз основа на семејна проценка кој направил повеќе.
Сепак, тоа не значи дека реалните вложувања и придонесот се правно неважни. Законот за сопственост и други стварни права предвидува можност лицата што живееле во заедница со оставителот и со својот труд, заработка или на друг начин придонеле за зголемувањето на вредноста на неговиот имот, под определени услови да бараат издвојување дел што одговара на нивниот придонес. Постојат и посебни правила за доделување определени предмети од наследството со обврска за исплата на вредноста на другите наследници.
Затоа треба да се прави разлика меѓу моралното чувство дека некој заслужува повеќе и правно докажливиот придонес во зголемувањето на имотот. Финансирањето реконструкција, доградба или значително подобрување на недвижноста не е исто што и плаќањето тековни сметки. Во секој конкретен случај важни се доказите, времето на вложувањето и правната основа на побарувањето.
НЕ ПОТПИШУВАЈТЕ ОТКАЖУВАЊЕ ОД НАСЛЕДСТВО БЕЗ ДА ЗНАЕТЕ ШТО ЗНАЧИ
Особено големи последици може да имаат наследничките изјави. Во некои семејства постои уверување дека е наједноставно сите деца да се откажат од имотот во корист на оној што останал да живее со родителите. Тоа може да биде легитимна одлука, но мора да биде донесена со целосно разбирање на правните последици.
Законот прави значајна разлика меѓу обично откажување од наследство и изјава со која наследникот го отстапува својот наследен дел во корист на определен наследник. Според член 131 од Законот за наследувањето, откажувањето во корист на определен наследник правно се смета за отстапување на наследниот дел, а не за обично откажување. Таквата разлика може да има последици и за лицата на кои им преминува делот, како и за даночниот третман на конкретното располагање.
Дополнително, откажувањето од наследство не може да биде делумно или условно. Законот предвидува и дека обичното откажување може да произведе последици врз потомците на наследникот, освен ако тој изрично не изјавил дека се откажува само во свое име. За малолетни потомци важат посебни правила. Овие подробности се важни бидејќи погрешно формулирана изјава може да го промени кругот на наследниците на начин што семејството воопшто не го очекувало.
Еднаш дадената изјава за прифаќање или откажување од наследство по правило не може едноставно да се повлече. Законот дозволува барање за нејзино поништување во определени случаи, како присилба, закана, измама или заблуда, но со конкретни рокови и услови. Затоа никој не треба да потпишува наследничка изјава само за да се заврши постапката побрзо, без да биде сигурен што точно прифаќа или отстапува.
МОЖЕТЕ ДА НАСЛЕДИТЕ И ДОЛГОВИ – Што ако починатиот имал кредити или неплатени обврски?
Наследството не мора секогаш да претставува само финансиска придобивка. Освен куќи, станови, земјиште, возила и парични средства, починатото лице може да остави и долгови кон банки, неплатени сметки, други договорни обврски или побарувања од доверители.
Според член 83 од Законот за сопственост и други стварни права, наследникот одговара за долговите на оставителот до висината на вредноста на наследениот имот. Ако има повеќе наследници, нивната одговорност кон доверителите е солидарна, но секој одговара до вредноста на својот наследен дел. Во меѓусебниот однос долговите се распределуваат сразмерно со вредноста на наследениот имот, освен ако со тестаментот поинаку не е определено.
За појаснување, ако некој наследи имот во вредност од 500.000 денари, а оставителот имал долгови од 800.000 денари, законската одговорност што произлегува од наследувањето е ограничена со вредноста на наследениот имот. Тоа, сепак, не значи дека банката или доверителот автоматски ќе се откаже од побарувањето, ниту дека обврските мора да исчезнат без соодветна постапка. Особено треба да се проверат евентуалните хипотеки, заложни права и обврски што наследникот можеби ги презел по друг основ, како жирант или солидарен должник.
Наследникот што правно валидно се откажал од наследството, според законот, не одговара за долговите на оставителот по тој основ. Но, ваквата одлука не смее да се носи без претходна проверка на целата оставина, бидејќи може да значи откажување и од значителен имот.
РЕШЕНИЕТО Е ДОНЕСЕНО, НО ИМОТОТ НЕ Е ПОДЕЛЕН – Кој може да живее, продава или располага со него?
Донесувањето правосилно решение за наследување не значи дека сите практични проблеми автоматски се решени. Ако куќата ја наследиле тројца браќа и сестри, секој може да има определен идеален сопственички дел, но тоа не значи дека физички се утврдени собите, катовите или деловите од дворот што му припаѓаат.
Правото на идеална третина од куќата не значи дека наследникот самостојно може да прогласи една конкретна третина од просториите за своја исклучива сопственост. Начинот на користење и располагање со недвижноста зависи од правилата за сосопственост, можните договори меѓу наследниците и евентуалната физичка делба.
Ова особено доаѓа до израз кога едниот наследник живее во куќата, вториот сака да ја продаде, а третиот бара да добие паричен надомест за својот дел. Ако не постои согласност, секој наследник може да бара делба на наследството. Законот предвидува дека правото да се бара делба не застарува.
Во зависност од видот на имотот, неговата деливост и правата на странките, решението може да биде физичка поделба, доделување на имотот на еден наследник со обврска за исплата на другите или друга законски дозволена постапка. Доколку спорот не може да се реши со договор, може да биде потребна судска интервенција. Затоа семејниот договор има најголема вредност кога е правилно документиран и правно спроведен.
И ТЕСТАМЕНТОТ НЕ ГИ РЕШАВА АВТОМАТСКИ СИТЕ СПОРОВИ
Многу родители веруваат дека со тестамент можат целосно да ги спречат идните несогласувања меѓу децата. Тестаментот навистина овозможува лицето однапред да ја изрази својата волја за располагање со имотот по смртта, но македонското наследно право предвидува и заштита на определени нужни наследници.
Децата, посвоениците и брачниот другар, под законски утврдените услови, имаат право на нужен наследен дел. Тој, според општото законско правило за овие категории, изнесува половина од делот што би им припаднал при законско наследување. Постојат и други категории нужни наследници, но за нив се бара исполнување дополнителни услови.
Ова значи дека тестамент со кој целиот имот му се остава само на едно дете може да отвори прашање за повреда на нужниот дел на другите наследници. Правото не се остварува автоматски во секоја ситуација, а законот предвидува конкретни услови и рокови за барањата. Затоа, кога се составува тестамент или се планира пренос на поголем имот, корисно е претходно да се направи правна анализа за да се избегне создавање нов спор.
КОЛКУ ЧИНИ НАСЛЕДУВАЊЕТО – Дали децата плаќаат данок на имотот од родителите?
Една од најчестите дилеми е колку пари ќе им бидат потребни на наследниците за целата постапка. Тука мора да се разликуваат данокот на наследство, нотарската награда, судските и административните трошоци, катастарските услуги и евентуалните трошоци за адвокат, процена или дополнителна судска постапка.
Според официјалните информации на Министерството за финансии, наследниците од прв наследен ред се ослободени од плаќање данок на наследство. Тоа е многу важно за децата што наследуваат имот од родителите. Но, ослободувањето од овој данок не значи дека целата оставинска постапка е бесплатна.
За наследниците од втор наследен ред, законските даночни стапки се движат од два до три проценти, додека за наследниците од трет наследен ред и лицата што не се во сродство со оставителот, од четири до пет проценти. Конкретната стапка се утврдува со одлука на надлежната локална самоуправа. Законот предвидува и посебни ослободувања за определени наследници од втор наследен ред кога се исполнети дополнителни услови.
Кај нотарските трошоци, висината на наградата за оставинската постапка зависи од вредноста на оставината и од применливата нотарска тарифа. Можни се и дополнителни трошоци за исправи, заверки, процени или други дејствија. Затоа не постои еден фиксен износ што важи за секое семејство. Пред започнувањето или завршувањето на постапката разумно е наследниците да побараат објаснување за очекуваните трошоци и начинот на нивната пресметка.
За граѓаните со ограничени финансиски можности постои и систем на бесплатна правна помош. Министерството за правда предвидува можност, под законските услови, секундарната правна помош да опфати и застапување пред нотар во постапка за расправање на оставина. Ова не значи автоматско ослободување од сите можни трошоци, но претставува значајна можност за лицата што немаат средства да ангажираат адвокат.
ШТО АКО ОТКРИЕТЕ ИМОТ ОТКАКО ОСТАВИНАТА Е ЗАВРШЕНА?
Не се ретки ситуациите кога семејството по завршената оставинска постапка ќе открие дека починатиот имал дополнителна нива, штедна сметка или имотно право што не било опфатено со првичното решение. Тоа не значи дека таквиот имот автоматски останува без сопственик или дека целата претходна постапка мора да се поништи.
За дополнително пронајден имот постојат законски процедури преку кои може да се донесе соодветно дополнително решение. Но, конкретното постапување зависи од претходното решение, наследничките изјави и другите околности. Особено внимание е потребно ако некој од наследниците претходно се откажал од наследството, бидејќи законот предвидува посебна можност и рок за барање право на новопронајден имот.
Практично, ако семејството открие стар имотен лист, договор или банкарски документ што не бил разгледан во оставинската постапка, најдобро е со тие исправи да се обрати до надлежниот суд или нотар за да провери какво дополнително постапување е потребно.
НАЈГОЛЕМАТА ГРЕШКА Е ДА СЕ ЧЕКА СЛЕДНАТА ГЕНЕРАЦИЈА ДА ГО РЕШИ ПРОБЛЕМОТ
Семејствата често избегнуваат да зборуваат за наследство додека родителите се живи, бидејќи темата ја поврзуваат со непочитување, недоверба или очекување на туѓ имот. Но, навременото уредување на сопственичките односи не мора да биде израз на семеен конфликт. Напротив, може да претставува одговорен начин да се спречат идни несогласувања.
Редовната проверка на имотните листови, чувањето договори и други исправи, јасното документирање на поголемите вложувања и отворениот разговор за семејните очекувања можат значително да ја намалат неизвесноста. Особено е важно да се утврди дали родителите навистина се запишани како сопственици на имотот што семејството го смета за нивен, дали постојат нерешени оставински постапки од претходни генерации и дали недвижностите имаат запишани товари или ограничувања.
Кога ќе настапи смрт на родител, најдобро е наследниците навремено да ги приберат документите, да го проверат составот на оставината и да не носат избрзани одлуки за откажување или отстапување наследен дел. Исто така, пред продажба или поголемо вложување во заеднички наследен имот, треба да се утврдат сопственичките удели и правата на сите засегнати лица.
Наследството има две страни. Од една страна е материјалната вредност што останува по животот и работата на родителите. Од друга страна се семејните односи, кои понекогаш вредат многу повеќе од недвижноста што треба да се подели. Проблемот започнува кога правната неизвесност ќе се претвори во лична недоверба, а недовербата во долготраен спор меѓу најблиските.
Затоа најважната порака е едноставна: оставината не треба да се третира како проблем што може бесконечно да се одложува. Секој нерешен имотен однос може да стане посложен со текот на годините, особено кога се менуваат генерациите и се зголемува бројот на наследници. Навременото уредување на наследството не е само правно прашање, туку и начин да се зачуваат семејната сигурност, имотот и меѓусебните односи. Родителите можат да им остават куќа, стан или земјиште на своите деца, но вистинската вредност на тоа наследство зависи и од тоа дали зад себе оставиле јасни документи или проблеми што следните генерации ќе мора да ги решаваат.
*Анализата и информациите не се правен совет. За соодветни точни податоци консултирајте се со правно лице или експерт за оваа тематика.
