Кога горивата поскапуваат, објаснувањето секогаш стигнува брзо: поскапа нафта, повисоки транспортни трошоци, поскапа струја, поголеми трошоци за производство, увоз, достава и складирање. Тогаш граѓаните слушаат дека сè е поврзано и дека повисоката цена на енергенсите мора да се прелее врз храната и производите.
Но кога горивата почнуваат да поевтинуваат, кога цените на нафтата се стабилизираат, кога пазарот се смирува — истата логика одеднаш престанува да важи.
Прашањето што го поставува секој купувач е едноставно: ако бензинот, дизелот и енергенсите беа причина за поскапување, зошто нивното поевтинување не е причина за поевтинување во маркетите?
Горивата се движат надолу, но полиците не реагираат
Во последните недели цените на горивата бележат надолни корекции. На почетокот на јуни ЕУРОСУПЕР БС-95 беше 88 денари за литар, БС-98 беше 90 денари, а Еуродизелот 85,5 денари. Во актуелниот ценовник на РКЕ, БС-95 е 84 денари, БС-98 е 86 денари, а Еуродизелот 80,5 денари за литар.
Тоа значи дека горивата веќе не се на врвот од претходниот бран. И на светските берзи има смирување: Brent и WTI паднаа по силни движења на пазарот, а дел од геополитичката премија што ја креваше цената почна да се намалува.
Но во маркетите, граѓанинот не гледа исто темпо. Лебот, млекото, месото, сирењето, маслото, јајцата, зеленчукот, конзервите, хигиенските производи и секојдневните намирници ретко се враќаат назад со истата брзина со која поскапеа.
И тука почнува вистинскиот проблем: цените растат како ракета, а паѓаат како пердув.
Зошто поскапувањето е брзо?
Кога енергенсите растат, секој во синџирот има аргумент. Производителот вели дека му поскапела струјата. Превозникот вели дека дизелот е поскап. Увозникот вели дека транспортот и логистиката се повисоки. Маркетот вели дека добил нова набавна цена.
Сите овие аргументи можат да бидат реални. Горивото навистина влијае на транспортот. Струјата влијае на производство, ладилници, магацини и продавници. Енергијата е дел од речиси секој производ.
Но проблемот не е што цените се менуваат кога има криза. Проблемот е што секоја криза станува нова основа од која понатаму се пресметува животот.
Еднаш кога производ ќе се качи од 50 на 65 денари, ретко се враќа на 50. Дури и кога причината за поскапувањето ќе ослаби, новата цена останува како „нормална“.
Зошто поевтинувањето е бавно или го нема?
Има неколку причини зошто цените во маркетите не паѓаат веднаш кога горивата поевтинуваат.
Прво, трговците и производителите често работат со залихи купени по повисоки цени. Ако производот е набавен во период кога транспортот, суровините или енергенсите биле поскапи, тие не сакаат веднаш да ја намалат продажната цена.
Второ, цените не зависат само од горивото. Во нив има плати, кирии, кредити, амбалажа, увозни трошоци, осигурување, маржи, расипување на роба, логистика и други трошоци што не се намалуваат автоматски.
Трето, постои психолошки и пазарен момент. Кога купувачите веќе се навикнале на повисока цена, дел од пазарот нема силен мотив брзо да ја врати старата цена. Ако продажбата не падне драматично, цената останува.
Четврто, многу намалувања се претвораат во акции, а не во трајни поевтинувања. Наместо производот реално да се врати на старата цена, купувачот добива „попуст“ неколку дена, па потоа повторно се враќа повисоката редовна цена.
Од криза во криза, цените се качуваат по скали
Последните години граѓаните живеат во постојан круг: здравствена криза, енергетска криза, воени тензии, нарушени синџири на снабдување, инфлација, раст на горива, раст на струја, раст на суровини.
Секоја криза носи ново објаснување за повисоки цени. Но кога кризата ќе се смири, старите цени не се враќаат. Така, од една криза до друга, цените не се движат како лифт нагоре-надолу, туку како скали: секој бран ги качува едно ниво погоре.
Граѓанинот не го чувствува тоа како економска теорија. Го чувствува на каса.
Кошничката е иста, но сметката е повисока. Купува исто, а носи помалку. Платата стигнува, но трае пократко.
Најголемата штета е губењето доверба
Кога цените растат поради гориво, а не паѓаат кога горивото поевтинува, граѓаните почнуваат да се сомневаат дека секоја криза се користи како изговор.
Тоа е опасно, затоа што довербата во пазарот се губи. Купувачот веќе не верува дека цената е резултат само на реален трошок. Почнува да мисли дека секое поскапување останува трајно затоа што некој во синџирот не сака да се откаже од новата заработка.
Не секогаш тоа е така. Но кога нема јасни објаснувања, кога нема транспарентност и кога цените не се движат симетрично, сомнежот станува нормален.
Маркетите ги следат трошоците, но и навиките на купувачите
Во слободен пазар, цената не ја одредува само трошокот. Ја одредува и тоа колку купувачот е подготвен да плати.
Ако граѓаните продолжат да купуваат по повисоки цени, производите ретко се враќаат назад. Ако конкуренцијата не притисне, ако купувачите немаат доволно избор или ако сите големи играчи се движат слично, цената останува висока.
Затоа во многу случаи поевтинувањето доаѓа само таму каде што има силна конкуренција, пад на продажба или краткорочна акција. Таму каде што производот е основен и мора да се купи, цената е многу потешко да се врати.
Кој треба да даде одговор?
Не е доволно само да се каже дека пазарот сам ќе регулира. Пазарот регулира кога има силна конкуренција, информирани потрошувачи и јасни правила.
Граѓаните имаат право да знаат зошто некој производ поскапел и зошто не поевтинува кога главниот изговор за поскапувањето се намалува.
Потребна е поголема транспарентност во синџирот: колку е производната цена, колку е транспортот, колку е маржата, колку е увозниот трошок и колку од финалната цена навистина зависи од горивото.
Без такви одговори, секое ново поскапување ќе звучи како стара приказна.
Граѓанинот не бара чудо, бара логика
Никој разумен не очекува сите цени преку ноќ да се вратат таму каде што биле пред неколку години. Но граѓаните со право очекуваат барем дел од намалените трошоци да се почувствуваат и на полиците.
Ако горивата растат и тоа веднаш се користи како причина за поскапување, тогаш падот на горивата мора барем делумно да се види како причина за стабилизација или поевтинување.
Во спротивно, пораката е јасна: кога трошоците растат, плаќа граѓанинот; кога трошоците паѓаат, заштедата останува некаде во синџирот.
Заклучок: кризите минуваат, цените остануваат
Најголемата економска фрустрација денес не е само тоа што цените се високи. Најголемата фрустрација е што секое поскапување се објаснува како нужно, а секое поевтинување се одложува, премолчува или претвора во кратка акција.
Горивата може да поевтинуваат. Нафтата може да се стабилизира. Светските берзи може да се смират. Но ако тоа не стигне до маркетите, граѓанинот нема чувство дека кризата поминала.
За него кризата трае сè додека сметката на каса останува иста.
И токму затоа прашањето не е само колку чини бензинот. Прашањето е зошто секој бран поскапување останува вграден во цените, а секој бран поевтинување исчезнува некаде пред да стигне до потрошувачот.
