Стануваме наутро, одиме на работа, се враќаме уморни, ги плаќаме сметките и чекаме повторно да дојде први во месецот. Си ветуваме дека следната година ќе биде подобра, дека ќе заштедиме, ќе отпатуваме некаде, ќе поминеме повеќе време со децата или конечно ќе си дозволиме нешто за себе. Но, годините минуваат, децата растат, родителите стареат, а животот како постојано да го одложуваме за некое подобро утре. И тогаш се поставува едно болно прашање: дали работиме за да живееме или живееме само за да ги платиме сметките?
СЕКОЈ МЕСЕЦ ИСТА ПРИКАЗНА – ПЛАТАТА ДОАЃА, ПАРИТЕ ИСЧЕЗНУВААТ
Почетокот на месецот за многу домаќинства носи кратко чувство на олеснување. На сметката пристигнува платата, а со неа и можноста да се подмират обврските што се натрупале во претходните недели.
Но, олеснувањето понекогаш трае само неколку дена.
Рата за кредит, сметка за струја, вода, интернет, телефон, набавка на храна, превоз, училишни потреби и непланирани расходи. Парите се распределуваат уште пред човек да има можност да размисли што би сакал да направи за себе.
Она што ќе остане треба да биде доволно до следната плата.
Ако воопшто остане нешто.
Така месецот се претвора во постојана пресметка. Не се планира одмор, туку како да се стигне до следниот петок. Не се размислува за заштеда, туку дали ќе има доволно за сите сметки. Не се поставува прашањето што би го направило животот поубав, туку кој трошок може да почека.
Ова не е само финансиски проблем. Тоа е начин на живеење во кој неизвесноста станува секојдневна навика.
РАБОТИМЕ ЗА ПОДОБАР ЖИВОТ, НО КОГА ЌЕ ДОЈДЕ ТОЈ ЖИВОТ?
Многу луѓе ја започнуваат својата професионална кариера со јасни соништа.
Ќе најдат работа, ќе создадат дом, ќе основаат семејство, ќе патуваат, ќе им помогнат на родителите и ќе обезбедат сигурна старост.
Во дваесеттите години веруваат дека има време за сè.
Во триесеттите доаѓаат поголемите обврски. Кредити, деца, градинка, училиште, поправки во домот и трошоци што не биле дел од младешките планови.
Во четириесеттите многумина веќе се прашуваат како толку брзо поминале годините. Се работело многу, се заработувало, се трошело, но не секогаш се создала сигурност.
Во педесеттите, пак, се појавуваат нови грижи. Здравјето, работното место, идната пензија и прашањето дали ќе има доволно пари за мирна старост.
И така животот може да помине во постојано очекување на период кога конечно ќе биде полесно.
Но, што ако тој период никогаш не дојде сам од себе?
НЕ Е СИРОМАШЕН САМО ОНОЈ ШТО НЕМА ЛЕБ
Кога се зборува за сиромаштија, често се замислуваат луѓе без основни услови за живот. Но, финансиската ранливост има и помалку видливи облици.
Човек може да биде вработен, да има автомобил, да живее во пристоен стан и сепак да нема никаква финансиска резерва.
Може редовно да ги плаќа сметките, но со страв да размислува што ќе се случи ако остане без работа.
Може да има полн фрижидер, но да не може да си дозволи непланиран стоматолошки преглед или поправка на автомобилот без задолжување.
Може да изгледа финансиски стабилно пред околината, а секој месец да се прашува како ќе го покрие следниот трошок.
Токму затоа материјалната состојба не може да се процени само според тоа што некој поседува. Важни се и неговите долгови, редовните обврски, бројот на издржувани членови во домаќинството и можноста да се справи со непредвидени ситуации.
Финансиската сигурност не е само способност да се преживее денешниот ден. Таа подразбира и извесна слобода да се планира утрешниот.
ДЕТЕТО РАСТЕ ДОДЕКА РОДИТЕЛИТЕ ЧЕКААТ ПОДОБРИ ВРЕМИЊА
Една од најтешките последици од постојаниот економски притисок е изгубеното време.
Родителите работат прекувремено, прифаќаат дополнителни ангажмани и се обидуваат да обезбедат повеќе за своите деца.
Нивната намера е разбирлива. Сакаат децата да имаат подобри услови, образование и можности што самите можеби ги немале.
Но, секој дополнителен работен час има и друга страна.
Помалку време за разговор, прошетка, игра, заеднички ручек или обично попладне без брзање.
Децата не остануваат мали додека родителите чекаат финансиски да застанат на нозе.
Детството не може да се одложи за периодот кога кредитот ќе биде отплатен или кога платата ќе се зголеми.
Секако, многу родители немаат вистински избор колку ќе работат. Токму затоа ова не е прашање на индивидуална вина, туку и на работните услови, висината на приходите и достапноста на услугите што им помагаат на семејствата.
Економијата треба да им овозможува на луѓето не само да заработуваат, туку и да имаат време за живот надвор од работното место.
НАЈСКАПИОТ ЛУКСУЗ СТАНУВА ОБИЧНИОТ МИР
За некого луксуз е скап автомобил, голема куќа или патување на далечна дестинација.
За друг, луксуз е да влезе во супермаркет без постојано да ја пресметува вредноста на производите во кошничката.
Да плати сметка без да размислува од каде ќе ги надомести парите.
Да му купи подарок на детето без да мора да се откаже од друга потреба.
Да замине на неколкудневен одмор без потоа со месеци да ги отплаќа трошоците.
Да се разбуди наутро и првата мисла да не му биде дали ќе има доволно пари до крајот на месецот.
Ова не се неразумни очекувања. Тоа се примери за финансиска стабилност што им овозможува на луѓето да живеат со помалку страв и повеќе слобода.
ЗОШТО ДВЕ ПЛАТИ НЕ СЕКОГАШ ЗНАЧАТ ДВОЈНА СИГУРНОСТ?
Во многу семејства работат двајца возрасни членови, но тоа не значи дека домаќинството автоматски располага со голем вишок средства.
Домувањето, храната, превозот, грижата за децата и кредитните обврски можат да заземат значителен дел од заедничкиот приход.
Да земеме илустративен пример за домаќинство со две нето-плати од по 35.000 денари, односно вкупно 70.000 денари месечно.
Ако за станбен кредит или кирија се издвојуваат 18.000 денари, за храна 25.000, за комуналии и комуникации 8.000, за превоз 6.000, а за потребите на децата и други неопходни расходи 10.000 денари, вкупните трошоци достигнуваат 67.000 денари.
Остануваат само 3.000 денари.
Ова е примерна пресметка, а не официјална статистика за просечните трошоци на македонските семејства. Но, покажува како и два редовни прихода можат да остават мал простор за штедење кога фиксните обврски се високи.
Ако се појави непланиран трошок, домаќинството може лесно да го потроши остатокот или да мора да се задолжи.
КОГА ЗАШТЕДАТА СТАНУВА НЕВОЗМОЖНА МИСИЈА
Финансиските совети често започнуваат со препораката секој месец да се издвојува дел од платата.
Тоа е разумна цел, но не е еднакво достижна за сите.
Ако домаќинството ги троши речиси сите приходи на основни потреби, можноста за заштеда е ограничена без оглед на неговата дисциплина.
Човек што има висок приход и ниски фиксни трошоци може релативно лесно да создава резерва.
Човек што има ниски приходи, плаќа кирија и издржува деца може да нема простор за тоа.
Разликата не мора да произлегува од неодговорно однесување. Често произлегува од различни економски услови.
Токму затоа дискусијата за финансиската писменост треба да оди заедно со дискусијата за платите, трошоците за живот, пристапот до домување и можностите за вработување.
СЕ ПЛАШИМЕ ДА НЕ ЈА ИЗГУБИМЕ РАБОТАТА, ПА ПОНЕКОГАШ ГО ГУБИМЕ ЖИВОТОТ НАДВОР ОД НЕА
Кога човек нема заштеда, губењето на работното место може да претставува сериозна закана за финансиската стабилност.
Тој страв може да влијае врз одлуките што ги носи.
Некои работници прифаќаат прекувремени часови што не им одговараат, одложуваат одмор или избегнуваат да бараат подобри услови затоа што не се сигурни колку брзо би нашле друга работа.
Не значи дека сите работници се соочуваат со вакви ситуации, ниту дека секоја дополнителна работа е резултат на финансиска принуда.
Но, недостатокот на финансиска резерва може да ја намали слободата на избор.
Човек што нема средства да покрие неколку месеци основни трошоци има помал простор да преземе професионален ризик, да започне сопствен бизнис или да се преквалификува.
Така финансиската несигурност може да влијае и врз економските можности на долг рок.
ПЛАТАТА НЕ Е ЕДИНСТВЕНАТА МЕРКА ЗА КВАЛИТЕТОТ НА ЖИВОТОТ
Економскиот напредок најчесто се оценува преку растот на производството, платите, инвестициите и вработеноста.
Овие показатели се важни. Без економска активност тешко може да има стабилни приходи, јавни услуги и одржлив развој.
Но, тие не ја покажуваат целосната слика за секојдневието на граѓаните.
Две лица со иста плата можат да имаат сосема различен животен стандард ако едното има сопствен стан, а другото плаќа кирија.
Семејство со повисоки приходи може да има поголеми расходи за здравствена грижа или издржување членови од семејството.
Работник со добра плата, но многу долго работно време, може да има помалку можности за семеен и личен живот.
Затоа, покрај просечната плата, важно е да се следат и куповната моќ, распределбата на приходите, трошоците за домување, сиромаштијата и квалитетот на работните места.
КОГА ЌЕ ДОЈДЕ ПЕНЗИЈАТА, ДАЛИ ЌЕ ИМАМЕ СИЛА ЗА СÈ ШТО СМЕ ОДЛОЖУВАЛЕ?
Многумина со години си велат дека ќе патуваат кога ќе се пензионираат.
Ќе поминуваат повеќе време со семејството. Ќе се посветат на хоби. Ќе ги посетат местата што отсекогаш сакале да ги видат.
Но, пензионирањето не е гаранција дека сите тие планови ќе можат да се остварат.
Здравствената состојба може да се промени. Финансиските можности можат да бидат ограничени. Некои блиски луѓе можеби повеќе нема да бидат покрај нас.
Ова не значи дека треба неодговорно да се троши или да се занемари штедењето за староста.
Напротив, потребна е рамнотежа меѓу сегашните потреби и идната сигурност.
Но, ако човек постојано ги одложува сите мали радости, ризикува да открие дека поминал голем дел од животот подготвувајќи се за време што никогаш не го искористил.
ШТО МОЖЕ ДА НАПРАВИ ДРЖАВАТА, А ШТО ЗАВИСИ ОД НАС?
Не постои една мерка што може да го реши проблемот со животот од плата до плата.
На економско ниво, важни се создавањето продуктивни и подобро платени работни места, стабилните цени, конкуренцијата, достапното домување и функционалните јавни услуги.
Достапните градинки, јавниот превоз и здравствената заштита можат да го намалат товарот врз семејните буџети.
Заштитата на работничките права и предвидливите услови за работа можат да придонесат за подобра рамнотежа меѓу професионалниот и приватниот живот.
Од друга страна, личното финансиско планирање може да помогне во препознавање непотребни трошоци, управување со долговите и постепено создавање заштеда таму каде што приходите го дозволуваат тоа.
Но, индивидуалните совети не можат да ја заменат потребата од економски услови во кои работата обезбедува пристоен живот.
ДАЛИ СТАНАВМЕ ГЕНЕРАЦИИ ШТО ПОСТОЈАНО ЧЕКААТ?
Чекаме петок за да одмориме.
Чекаме први во месецот за да земеме плата.
Чекаме лето за да заминеме некаде.
Чекаме кредитот да заврши, децата да пораснат, обврските да се намалат и конечно да дојде период кога ќе имаме повеќе време за себе.
Но, животот не запира додека чекаме.
Родителите стареат. Децата стануваат возрасни. Пријателствата се менуваат. Здравјето не останува секогаш исто.
И затоа прашањето за животот од плата до плата е многу поголемо од финансиската состојба на едно домаќинство.
Тоа е прашање колку време и слобода им остануваат на луѓето по исполнувањето на сите обврски.
ЗАКЛУЧОК: НЕ СМЕ РОДЕНИ САМО ЗА ДА ПЛАЌАМЕ СМЕТКИ
Работата е важен дел од животот. Таа обезбедува приходи, самостојност, чувство на корисност и можност за создавање подобра иднина.
Но, животот не треба да се сведе само на работни часови, банкарски трансакции и рокови за плаќање.
Достоинствениот живот подразбира и време за семејството, пријателите, здравјето, одморот и личните желби.
За некого тоа е патување. За друг е мирен викенд со децата. За трет е можност да купи нешто без да се задолжи. А за некој друг, најголемата желба е едноставно да заспие без страв од следната сметка.
Не сите луѓе имаат еднакви можности да го постигнат тоа. Токму затоа ова прашање заслужува да биде дел од сериозна јавна дебата за економијата, платите и квалитетот на животот во Македонија.
Зашто најголемата трагедија не е само кога парите ќе завршат пред крајот на месецот.
Најголемата трагедија е кога еден ден ќе сфатиме дека, додека постојано сме чекале да имаме доволно пари за да почнеме да живееме, поминале годините што никој не може да ни ги врати.
