Денес работиме, плаќаме придонеси и веруваме дека еден ден ќе добиваме пензија. Но, што ќе се случи ако за дваесет или триесет години има сè повеќе пензионери, а недоволно работници што уплаќаат во пензискиот систем? Кој ќе ги обезбедува парите за идните пензии и дали генерациите што денес имаат 30 или 40 години ќе можат да очекуваат сигурна старост?
Замислете млад човек кој денес има 35 години. Работи, плаќа даноци и придонеси, можеби отплаќа станбен кредит и се обидува да создаде семејство. Секој месец дел од неговата заработка оди во системот за пензиско осигурување. Тој очекува дека, кога ќе ги исполни законските услови, ќе добива пензија.
Но, во исто време, дел од неговите врсници заминуваат во странство. Некои таму создаваат семејства, други купуваат станови, а трети планираат никогаш да не се вратат.
И тука се отвора едно од најважните економски прашања за иднината на Македонија: што се случува со пензискиот систем кога населението старее, а дел од работоспособните луѓе ја напуштаат земјата?
ПЕНЗИИТЕ НЕ ДОАЃААТ ОД НЕИСЦРПНА ДРЖАВНА КАСА
За да се разбере предизвикот, прво треба да се објасни како функционира пензискиот систем.
Во Македонија постои повеќестолбен систем на пензиско осигурување. Првиот столб функционира врз принципот на генерациска солидарност, што значи дека придонесите на сегашните осигуреници се користат за финансирање на тековните пензиски обврски.
Вториот столб се заснова на капитално финансирано пензиско осигурување, каде што средствата на членовите се акумулираат на индивидуални сметки и се инвестираат согласно законските правила. Постои и доброволен трет столб.
Ова значи дека идните пензии не зависат само од бројот на работници. Важни се и висината на платите, редовноста на уплатите, економскиот раст, државните трансфери, инвестициските резултати и законските правила.
Но, кај првиот столб, односот меѓу осигурениците и пензионерите останува особено важен.
Ако има помалку луѓе што плаќаат придонеси, а повеќе луѓе што примаат пензии, финансискиот притисок врз системот може да се зголеми.
ДЕНЕШНИОТ РАБОТНИК ПЛАЌА ЗА ДЕНЕШНИОТ ПЕНЗИОНЕР
Една од најважните карактеристики на системот на генерациска солидарност е меѓугенерацискиот договор.
Денешните пензионери во текот на својот работен век плаќале придонеси со кои се финансирале тогашните пензии. Денешните работници учествуваат во финансирањето на сегашните пензионери, а очекуваат идните генерации да го продолжат истиот принцип.
Тоа е систем што може да функционира долгорочно, но бара стабилна економска и демографска основа.
Кога бројот на работници расте, платите се зголемуваат и вработеноста е висока, приходите од придонеси имаат поголем потенцијал да ги покриваат обврските.
Но, кога населението старее, младите се иселуваат, а дел од работоспособните луѓе не се формално вработени, се создаваат дополнителни предизвици.
Затоа иднината на пензиите не е прашање само за Министерството за финансии или Фондот за пензиско и инвалидско осигурување. Таа е директно поврзана со целокупната економска иднина на земјата.
КОГА МЛАД ЧОВЕК ЌЕ ЗАМИНЕ, НЕ СЕ ГУБИ САМО ЕДЕН ЖИТЕЛ
Иселувањето често се разгледува преку празните куќи, разделените семејства и недостигот од работна сила.
Но, постои и друга страна на проблемот.
Кога работоспособен човек ќе се исели и ќе престане да уплаќа придонеси во Македонија, домашниот пензиски систем губи потенцијален извор на приходи.
Ако заминат илјадници работоспособни луѓе, ефектот може да биде значителен.
Секако, не секој иселеник претходно бил вработен, ниту секој што заминува трајно престанува да има економски врски со Македонија. Дел од граѓаните се враќаат, инвестираат или работат во различни држави во текот на животот.
Но, основната економска логика останува: за пензискиот систем е важно колку луѓе се формално вработени во земјата и колку придонеси се уплаќаат.
Токму затоа политиките за задржување и привлекување работоспособно население имаат значење што оди многу подалеку од бројот на жители.
ДАЛИ ДЕЦАТА ШТО ДЕНЕС СЕ РАЃААТ ЌЕ МОЖАТ ДА ГИ ФИНАНСИРААТ ПЕНЗИИТЕ НА СВОИТЕ РОДИТЕЛИ?
Демографијата е долгорочен процес. Денешните промени во бројот на родени деца ќе влијаат врз пазарот на трудот дури по многу години.
Ако во една земја подолг период се раѓаат помалку деца, тоа може да значи помали генерации што ќе влегуваат на пазарот на трудот во иднина.
Во исто време, продолжувањето на животниот век, кое само по себе е позитивен општествен развој, може да значи дека пензиите ќе треба да се исплаќаат подолг период.
Комбинацијата од помали генерации работници и подолг период на користење пензија создава предизвик за системите што се потпираат на тековни придонеси.
Но, демографијата не е единствениот фактор.
Поголема продуктивност, повисоки реални плати, поголема формална вработеност и подобра наплата на придонесите можат да помогнат во финансирањето на пензиските обврски.
Затоа прашањето не е само колку деца ќе се родат, туку и каква економија ќе ги пречека кога ќе пораснат.
ШТО АКО УТРЕ ИМА ПОМАЛКУ РАБОТНИЦИ ОД ДЕНЕС?
Да земеме едноставен хипотетички пример.
Ако одреден пензиски систем има 200 работници што уплаќаат придонеси на 100 пензионери, тогаш на секој пензионер во просек одговараат двајца осигуреници.
Ако поради демографски и економски промени бројот на осигуреници се намали на 150, а бројот на пензионери остане 100, односот се менува на 1,5 осигуреници по пензионер.
Ова не е тврдење дека Македонија денес има таков сооднос, ниту прогноза дека ќе го има во иднина. Примерот служи за да се објасни финансискиот механизам.
При непроменети плати, стапки на придонеси и пензиски обврски, намалувањето на бројот на осигуреници би значело помали приходи од придонеси.
Разликата би морала да се покрива преку други приходи, буџетски средства или промени во параметрите на системот.
Затоа односот меѓу бројот на осигуреници и пензионери е важен показател, но не е доволен сам по себе за да се оцени одржливоста на пензискиот систем.
ДРЖАВАТА МОЖЕ ДА ПОМОГНЕ, НО И БУЏЕТОТ ИМА СВОИ ГРАНИЦИ
Кога приходите од придонеси не се доволни за покривање на обврските на јавниот пензиски систем, важна улога имаат трансферите од државниот буџет.
Тоа е легитимен механизам на финансирање, но истовремено значи дека пензискиот систем е поврзан и со пошироката состојба на јавните финансии.
Парите во буџетот се потребни и за здравство, образование, инфраструктура, социјална заштита и други јавни услуги.
Ако потребата од буџетски трансфери за пензии расте побрзо од приходите на државата, се зголемува притисокот врз распределбата на јавните средства.
Тоа не значи дека пензиите автоматски ќе се намалат или дека државата нема да може да ги исплаќа.
Но, значи дека долгорочното планирање е неопходно, особено кога се носат одлуки што создаваат трајни финансиски обврски.
ДАЛИ ИДНИТЕ ГЕНЕРАЦИИ ЌЕ РАБОТАТ ПОДОЛГО?
Едно од прашањата што се отвораат во многу земји со население што старее е возраста за пензионирање.
Подолгиот работен век може да го зголеми периодот на уплата на придонеси и да го намали периодот во кој дел од луѓето примаат пензија.
Но, ваквата мерка има сериозни социјални и економски последици и не може да се разгледува изолирано.
Не е исто да се работи канцелариска работа и да се извршува физички тешка професија. Не сите граѓани имаат еднаква здравствена состојба, работни услови или можност да останат вработени на повозрасни години.
Покрај тоа, зголемувањето на возраста за пензионирање не гарантира дека постарите работници ќе можат да најдат или да задржат работа.
Затоа секоја евентуална промена на условите за пензионирање бара детални анализи, социјален дијалог и процена на ефектите врз различните категории работници.
ДАЛИ ПОВИСОКИТЕ ПЛАТИ МОЖАТ ДА БИДАТ ДЕЛ ОД РЕШЕНИЕТО?
Пензискиот систем не зависи само од бројот на вработени, туку и од основицата врз која се плаќаат придонесите.
Ако продуктивноста и платите растат, приходите од придонеси можат да се зголемуваат и без пропорционално зголемување на бројот на работници.
Тоа значи дека економските политики што создаваат подобро платени и формални работни места можат да имаат позитивно влијание врз пензиските финансии.
Но, растот на платите треба да биде одржлив и поврзан со економските можности.
Пензиските обврски исто така можат да растат, во зависност од законските правила за нивно усогласување и одлуките за зголемување на пензиите.
Затоа долгорочната стабилност бара усогласување меѓу приходите, расходите и реалните можности на економијата.
ШТО ЌЕ СЕ СЛУЧИ СО ЛУЃЕТО ШТО ДЕНЕС ИМААТ 30 ИЛИ 40 ГОДИНИ?
Ова е генерацијата што истовремено се соочува со повеќе финансиски обврски.
Дел од овие луѓе отплаќаат кредити, одгледуваат деца, помагаат на своите родители и се обидуваат да создадат сопствена заштеда.
Тие уплаќаат придонеси и очекуваат пензиска сигурност, но нивниот животен стандард во староста ќе зависи од повеќе фактори: работниот стаж, висината на пријавените приходи, законските правила, економските услови и, каде што е применливо, резултатите од капитално финансираното осигурување.
Затоа не е оправдано однапред да им се каже дека нема да имаат пензија.
Но, исто така не би било одговорно да се тврди дека идниот пензиски систем нема да има потреба од промени.
Вистинското прашање е дали реформите и економските политики ќе бидат навремени, пред финансиските и демографските притисоци да станат потешки за управување.
ДАЛИ РАБОТАТА НА ЦРНО Е ТИВКА ОПАСНОСТ ЗА ИДНИТЕ ПЕНЗИИ?
Неформалната работа има две последици.
Прво, кога за одредена работа не се плаќаат пропишаните придонеси, пензискиот систем останува без дел од потенцијалните приходи.
Второ, самите работници можат да останат без соодветно евидентиран стаж и пензиски права за периодите во кои не биле осигурени.
Така проблемот што денес можеби изгледа како начин да се заработат повеќе пари може да создаде финансиска несигурност во староста.
Сличен ризик постои и кога работникот е формално пријавен на пониска основица од реалната заработка, а остатокот го добива неформално.
Затоа формализацијата на економијата и редовната уплата на придонесите се важни не само за државните приходи, туку и за идните права на работниците.
ПЕНЗИЈАТА НЕ Е ПОДАРОК, ТУКУ ДЕЛ ОД ОПШТЕСТВЕНИОТ ДОГОВОР
За човек што работел со децении, пензијата претставува очекувана сигурност по завршувањето на работниот век.
Таа не треба да се претставува како милостина, ниту како привилегија што некој ја добива без основа.
Пензиските права се уредени со закон и произлегуваат од определени услови, стаж и осигурување.
Но, истовремено, системот мора да биде финансиски способен да ги исполнува своите обврски.
Токму тука се наоѓа предизвикот: како да се зачуваат правата и достоинството на сегашните пензионери, а истовремено да се создадат услови идните генерации да имаат одржлив пензиски систем.
Ова не е прашање во кое треба да се спротивставуваат младите и старите.
Ниту сегашните пензионери се виновни за демографските промени, ниту младите работници треба да се гледаат само како извор на средства за пензискиот фонд.
Потребна е меѓугенерациска солидарност заснована на реални економски можности и долгорочни правила.
МОЖЕ ЛИ МАКЕДОНИЈА ДА ЈА ЗАЈАКНЕ ИДНИНАТА НА ПЕНЗИСКИОТ СИСТЕМ?
Постојат повеќе области што заслужуваат сериозно внимание.
Зголемувањето на формалната вработеност може да ја прошири основата на осигуреници.
Подобро платените работни места можат да придонесат за повисоки уплати.
Политиките што го олеснуваат учеството на жените, младите и постарите работоспособни граѓани на пазарот на трудот можат да помогнат во подобро искористување на работниот потенцијал.
Подобрата наплата на придонесите и намалувањето на неформалната економија можат да ги зајакнат приходите.
Долгорочните актуарски анализи можат да покажат како различни демографски и економски сценарија би влијаеле врз пензиските обврски.
Ниту една од овие мерки сама по себе не е доволна. Но, заедно можат да бидат дел од поширока стратегија за стабилен пензиски систем.
НАЈГОЛЕМАТА ОПАСНОСТ Е ДА СЕ РАЗМИСЛУВА САМО ДО СЛЕДНАТА ГОДИНА
Пензискиот систем функционира на временски хоризонт од повеќе децении.
Одлуките што се носат денес можат да имаат последици долго откако ќе заврши мандатот на една влада или работниот век на една генерација.
Затоа пензиската политика не може да се темели само на краткорочни финансиски пресметки.
Потребни се јавни проекции, јасни информации за приходите и расходите, транспарентни објаснувања за буџетските трансфери и отворена дебата за можните идни сценарија.
Граѓаните имаат право да знаат како се финансира системот во кој уплаќаат придонеси и какви ризици и можности постојат на долг рок.
Неизвесноста не треба да се претвора во паника, но не треба ниту да се прикрива зад општи уверувања дека сè ќе биде во ред.
КОЈ ЌЕ ГИ ПЛАЌА ИДНИТЕ ПЕНЗИИ? – ОДГОВОРОТ НЕ Е САМО ВО ПЕНЗИСКИОТ ФОНД
Идните пензии ќе зависат од способноста на економијата и пензиските институции да обезбедуваат средства за обврските што произлегуваат од законските права.
Тоа значи дека одговорот е поврзан со идните работници, нивните плати, продуктивноста, формалната вработеност, буџетските приходи и акумулираните средства во капитално финансираното осигурување.
Но, зад сите овие економски поими стои едно многу едноставно прашање.
Дали Македонија ќе создаде доволно можности младите да останат, да работат, да формираат семејства и да градат иднина во сопствената земја?
Ако економијата создава квалитетни работни места и стабилни приходи, пензискиот систем ќе има посилна основа.
Ако продолжат неповолните демографски и економски трендови, потребата од внимателно управување и прилагодување на системот ќе биде поголема.
ДЕНЕШНИТЕ МЛАДИ СЕ УТРЕШНИТЕ ПЕНЗИОНЕРИ
Прашањето кој ќе ги плаќа идните пензии не е насочено против сегашните пензионери. Напротив, тоа е прашање како да се зачува системот што обезбедува сигурност по завршувањето на работниот век.
Денешниот работник е утрешниот пензионер. Денешното дете е потенцијалниот работник на иднината. А денешните економски и демографски одлуки ќе влијаат врз условите во кои ќе живеат следните генерации.
Затоа разговорот за пензиите не треба да започнува дури кога ќе се појави финансиски проблем.
Тој треба да започне сега, со точни податоци, реални проекции и одговорност што не завршува со еден изборен или буџетски циклус.
Зашто вистинското прашање не е само кој ќе ги плаќа пензиите за 20 или 30 години.
Вистинското прашање е дали денес градиме земја во која ќе има доволно луѓе што ќе работат, ќе создаваат и ќе веруваат дека вреди да ја дочекаат својата старост тука.
