На хартија, Македонија одамна повеќе не е сиромашна земја според меѓународната класификација. Светска банка ја вбројува меѓу економиите со повисок среден доход – upper-middle-income economies. Во 2025 година бруто-националниот доход по жител, пресметан според методологијата Atlas на Светска банка, изнесувал околу 9.490 долари. За тековната фискална година на Светска банка, во оваа категорија влегуваат земјите со доход по жител меѓу 4.636 и 14.375 долари, додека над 14.375 долари започнува категоријата „висок доход“.
Ако се гледа само таа табела, Македонија можеби дури и не изгледа толку далеку.
Но потоа доаѓа друга бројка.
Во 2025 година македонскиот БДП по жител, приспособен за разликите во цените, изнесувал само 43 проценти од просекот на Европската Унија.
Тоа е бројката што ја менува целата слика.
Затоа Македонија денес може истовремено да биде земја со повисок среден доход и земја во која животниот стандард сè уште е драматично под европскиот. Нема контрадикција. Двете мерки одговараат на различни прашања.
Првата кажува во која глобална доходна група сме.
Втората покажува колку сме блиску до економијата со која сакаме да се споредуваме.
А токму тука се крие можеби најважното економско прашање за следните дваесет години:
Дали Македонија ќе успее од „средно развиена“ да стане навистина богата европска економија – или ќе остане заглавена некаде на половина пат?
43 ОД 100 – Тоа е вистинската дистанца што треба да ја гледаме
Кога Eurostat и домашната статистика ја споредуваат економската моќ по жител со корекција за различните нивоа на цени, просекот на ЕУ се поставува на 100.
Македонија во 2025 година е на 43.
Тоа значи дека по куповна моќ економското производство по жител е помалку од половина од европскиот просек.
Уште поинтересна е споредбата со дното на самата Европска Унија. Во 2025 година Бугарија и Грција биле на околу 68 проценти од европскиот просек.
Значи, ако целта не е ни Германија, Холандија или Данска, туку само денешното ниво на најсиромашните членки на ЕУ, пред Македонија и понатаму стои голема разлика.
Тоа е важна корекција на јавната перцепција.
Ние често зборуваме за „европски плати“, „европски стандард“ и „приближување кон Европа“ како нешто што природно ќе дојде со текот на времето.
Не мора.
Економската конвергенција не е календар.
Тоа е трка.
За Македонија да ѝ се приближува на ЕУ, не е доволно нашата економија да расте. Таа мора во подолг период да расте побрзо од економиите кон кои се приближуваме.
А ако ние растеме 2 или 3 проценти, а Европа расте 1 или 2, разликата се затвора – но многу бавно.
ОД 34 НА 43 ПРОЦЕНТИ – Напредок има, но времето минува побрзо од конвергенцијата
Светска банка пресметува дека во изминатата деценија Македонија се придвижила од приближно една третина од европскиот просек кон нешто над 40 проценти.
Тоа не е безначајно.
Земјата е побогата отколку што била.
Платите се повисоки.
Извозот е поголем.
Невработеноста драматично се намали во споредба со периодите кога беше над 30 проценти.
Се изгради значаен извозен производствен сектор, вклучително и компании во технолошко-индустриските зони.
Но Светска банка забележува уште една многу понепријатна бројка: во изминатата деценија економскиот раст на Македонија во просек бил околу 2,2 проценти годишно, под споредливите земји.
И тоа е сржта на проблемот.
Земја што треба да стигнува побогати економии не може долго да расте речиси со нивната брзина.
Мора да трча побрзо.
И тоа не две години.
Туку две децении.
4,3 ПРОЦЕНТИ РАСТ ЗВУЧАТ ОДЛИЧНО – Но едно добро тримесечје не создава богата економија
Тековната слика всушност изгледа подобро.
Во вториот квартал од 2026 година македонскиот БДП реално пораснал за 4,3 проценти на годишно ниво. Тоа е солиден раст и не треба да се минимизира.
Но вистинскиот аналитички интерес не е само во бројката 4,3.
Туку во прашањето:
Од каде доаѓа растот?
Во истиот квартал градежништвото пораснало за дури 21,9 проценти. Бруто-инвестициите во капитал номинално се зголемиле 14,5 проценти. Финалната потрошувачка учествувала со огромни 83,2 проценти во структурата на БДП.
Инфраструктурата може да биде исклучително корисна. Нов пат може да ја намали цената на транспортот со децении. Железница може да го направи извозот поконкурентен. Енергетска инвестиција може да ја намали зависноста од увоз.
Но постои важна разлика меѓу економија што привремено расте затоа што многу се гради и економија чиј производен капацитет трајно станува поголем.
Градилиштето е активно додека се гради.
Продуктивноста мора да расте и откако багерите ќе си заминат.
Токму затоа едно од најважните прашања за Македонија не е дали годинава ќе имаме 3, 4 или 4,5 проценти раст.
Туку:
Што ќе ја турка економијата кога ќе завршат сегашните големи инфраструктурни циклуси?
ПРВАТА ФАЗА НА РАЗВОЈОТ ЈА ПОМИНАВМЕ – Втората е многу потешка
Од сиромашна кон средно развиена економија може да се напредува со релативно познат рецепт.
Макроекономска стабилност.
Отворена трговија.
Странски инвестиции.
Нова инфраструктура.
Поевтина работна сила.
Пренесување работници од нископродуктивни во попродуктивни сектори.
Токму таквиот модел му помогна и на македонскиот извоз. Странските компании отворија фабрики, земјата стана дел од европските автомобилски и индустриски синџири, а илјадници работници влегоа во формално производство.
Но економскиот модел има граница.
Ако главната предност на државата е:
„Кај нас работникот е поевтин“, тогаш со секое зголемување на платата таа предност слабее.
А платите мора да растат ако сакаме подобар животен стандард.
Тука почнува таканаречената замка на средниот доход.
Земјата веќе не е доволно евтина да се натпреварува со најевтините производни локации, но сè уште не е доволно продуктивна, иновативна и технолошки напредна за да се натпреварува со богатите економии.
Тоа е многу непријатно место.
И токму Светска банка својот најнов извештај за Македонија го поставува во контекст на излегување од оваа среднодоходна замка.
РАБОТНИКОТ МОЖЕ ДА ДОБИЕ ПОВИСОКА ПЛАТА САМО ДОЛГОРОЧНО АКО СОЗДАВА ПОВЕЌЕ ВРЕДНОСТ
Ова е дел од економската дебата што политички не звучи толку привлечно како ветување за поголема плата.
Но е основата на сè.
На долг рок, платите не можат бесконечно да растат значително побрзо од продуктивноста.
Компанија во која еден работник создава производ или услуга вредна 20.000 евра годишно нема ист простор за плата како компанија во која работникот создава 80.000 евра вредност.
Затоа најбогатите земји немаат високи плати едноставно затоа што нивните работодавачи се подобри луѓе.
Имаат економии во кои работен час во просек создава многу поголема вредност.
Технологија.
Капитал.
Автоматизација.
Добар менаџмент.
Знаење.
Истражување.
Бренд.
Патенти.
Организација.
Пристап до големи пазари.
Токму продуктивноста е една од слабостите што Светска банка постојано ја издвојува кај Македонија.
И тука почнува вистинската разлика меѓу фабрика што составува дел за туѓ производ и компанија што го дизајнира производот, го поседува патентот, софтверот и брендот и потоа го продава низ цел свет.
Двете извезуваат.
Но не задржуваат иста вредност.
МОЖЕШ ДА ИЗВЕЗУВАШ МНОГУ, А СЕПАК ДА ОСТАНЕШ ВО ДОЛНИОТ ДЕЛ ОД СИНЏИРОТ
Македонија денес е значително интегрирана со европската економија.
Тоа е огромна предност.
Но интеграцијата сама по себе не гарантира брзо збогатување.
Важно е каде во синџирот се наоѓаме.
Да земеме поедноставен пример.
Еден автомобил на крај може да вреди 40.000 евра.
Во Македонија можеби се произведува компонента за него.
Тоа создава работни места, извоз, плати и даноци – и е економски корисно.
Но најголемите маржи често не се во физичкото составување.
Тие можат да бидат во инженерството.
Софтверот.
Истражувањето.
Дизајнот.
Интелектуалната сопственост.
Брендот.
Продажната мрежа.
Финансирањето.
Затоа следната фаза не е да ја напуштиме индустријата.
Туку да се движиме нагоре во вредносниот синџир.
Од составување кон инженерство.
Од извршување кон развој.
Од евтин труд кон специјализирано знаење.
Од странска фабрика кон домашна фирма што може да продаде нешто свое надвор.
ЗОШТО СВЕТСКА БАНКА ГО СТАВА УПРАВУВАЊЕТО ПРЕД ТЕХНОЛОГИЈАТА?
Најинтересниот дел од новата анализа на Светска банка е што најголемиот потенцијален ефект не го гледа само во изградба на уште фабрики.
Првата група реформи е економско управување и конкуренција.
Подобро трошење јавни пари.
Подобро управување со државните претпријатија.
Поеднакви услови за компаниите.
Подобра трговска политика и логистика.
Посилна конкуренција.
Зошто тоа е економска тема?
Бидејќи инвеститорот не ја пресметува само платата на работникот.
Ја пресметува и неизвесноста.
Колку време се чека дозвола?
Колку е предвидлив даночниот систем?
Колку трае судски спор?
Дали конкурентот има политички врски?
Може ли договорот да се спроведе?
Ќе се смени ли правило сред инвестиција?
Колку е ефикасна администрацијата?
Секој од овие ризици на крај се претвора во пари.
Ако ризикот е висок, инвестицијата или нема да дојде или инвеститорот ќе бара повисок принос за да го прифати.
Затоа владеењето на правото не е само „политички услов од Брисел“.
Тоа е економска инфраструктура.
ЕВРОПСКАТА КОМИСИЈА ВЕЛИ: ПАЗАРНА ЕКОНОМИЈА ИМАМЕ – Но домашната задача е далеку од завршена
Во последниот годишен извештај Европската комисија ја оценува Македонија со добро ниво на подготвеност за функционирачка пазарна економија, но наведува само ограничен напредок.
Тоа е важна комбинација.
Основниот систем постои.
Немаме прашање дали земјата е пазарна економија.
Прашањето е колку добро функционира.
Комисијата посочува слабо управување со јавните инвестиции, застој во формализирањето на сивата економија, ниска активност на делови од населението, иселување и голем родов јаз на пазарот на труд.
Уште позначајно е второто економско мерило: способноста земјата да се справи со конкурентниот притисок во самата Европска Унија.
Тука Македонија е оценета како умерено подготвена.
Со други зборови, влегувањето на европскиот единствен пазар не е само награда.
Тоа е и тест.
Домашната фирма повеќе не се споредува само со соседниот дуќан или локалниот производител.
Се споредува со компании од Полска, Чешка, Германија, Холандија и цела Европа.
За тоа не е доволна евтина работна сила.
НАЈГОЛЕМИОТ НЕИСКОРИСТЕН КАПИТАЛ МОЖЕ ДА НЕ Е ВО БАНКИТЕ – Туку дома
Македонија има уште еден парадокс.
Компаниите сè почесто велат дека нема работници.
Но истовремено значаен дел од работоспособното население воопшто не учествува на пазарот на труд.
Според податоците на Светска банка за 2025 година, стапката на учество во работната сила кај жените била околу 42,7 проценти, наспроти 61,8 проценти кај мажите.
Тоа не е само социјално прашање.
Тоа е огромен неискористен економски ресурс.
Ако земјата старее и населението се намалува, економијата не може лесно да си дозволи голем дел од работоспособното население да биде надвор од пазарот.
Затоа Светска банка меѓу клучните реформи ги става детската грижа, економијата на грижа, влезот на младите во работа, доживотното учење и поголемото учество на жените.
Во земја што губи население, секој неискористен работник станува поскап економски луксуз.
И ОБРАЗОВАНИЕТО МОЖЕ ДА ПРОИЗВЕДУВА ДИПЛОМИ, А НЕ ВЕШТИНИ
На пазарот постои уште една необична ситуација.
Имаме млади без работа.
Имаме компании што тврдат дека не можат да најдат луѓе.
Двете можат да бидат вистина истовремено.
Ако образованието произведува едни квалификации, а економијата бара други, формално има работници, но нема соодветни работници.
Токму затоа Светска банка силно ги истакнува дигиталните услуги, ICT и професионалните услуги. Според нејзината анализа, приходот создаден во IT секторот може да генерира речиси двојно повеќе работни места од еквивалентен приход во други индустрии.
Тоа не значи дека цела Македонија треба да стане програмер.
Значи дека земјата мора да бара активности во кои вредноста по работник е поголема.
И тоа е суштинската разлика меѓу политика за вработување и политика за богатење.
Можеме да создадеме работно место.
Но следното прашање е:
Колку продуктивно е тоа работно место и колкава плата може да издржи?
ЕУ НЕ Е САМО ЦЕЛ – Таа е ПОДВИЖНА ЦЕЛ
Тука се враќаме на најголемата заблуда во дебатата за конвергенција.
Европскиот просек не стои на место и не чека Македонија да го стигне.
Европските економии исто така инвестираат.
Автоматизираат.
Користат AI.
Создаваат нови технологии.
Ја зголемуваат продуктивноста.
Ако Македонија расте 3 проценти, а ЕУ 2 проценти, ние се приближуваме – но само со еден процентен поен релативна предност годишно.
Да направиме чисто илустративна математика, не економска прогноза.
Од сегашно ниво од 43 проценти од европскиот просек, ако Македонија секоја година успева да расте по жител околу два процентни поени побрзо од ЕУ, би биле потребни приближно 23 години само за да стигнеме до денешното ниво од околу 68 проценти на кое сега се наоѓаат Бугарија и Грција.
И околу четири децении за денешните 100 проценти.
Се разбира, за тоа време ќе се менуваат и Македонија и Европа, па ова не е предвидување.
Токму затоа примерот е корисен.
Покажува колку е тешка конвергенцијата.
Разликата создадена со децении не се затвора со две добри економски години.
2,4 ИЛИ 3,8 ПРОЦЕНТИ – Оваа мала разлика на хартија може да значи две различни држави во 2050
Токму ова го прави најновото сценарио на Светска банка толку важно.
Без посилен реформски пресврт, Банката проценува дека долгорочниот просечен раст на Македонија може да се спушти кон 2,4 проценти годишно до 2050 година.
Со поширок пакет реформи – управување и конкуренција, технологија, продуктивност, енергетска ефикасност, вештини и поголемо учество на населението во работната сила – потенцијалниот просек би можел да достигне околу 3,8 проценти.
1,4 процентни поени.
На една година не изгледа драматично.
На 25 години е огромна разлика.
Поради сложениот раст, економија што расте 3,8 проценти годишно не завршува во 2050 година само „малку“ побогата од економија што расте 2,4.
Завршува на сосема друга траекторија.
Светска банка моделира и потенцијал за дополнителни 53.000 работни места за луѓе што денес се надвор од пазарот и подобри плати и услови за околу 196.000 веќе вработени лица до 2050 година.
Тоа не е гаранција.
Тоа е моделирано реформско сценарио.
Но многу добро ја покажува цената на времето.
НАЈСКАПАТА РЕФОРМА Е ОНАА ШТО ЈА ОДЛОЖУВАМЕ ДЕСЕТ ГОДИНИ
Економијата има една сурова карактеристика.
Изгубената година не се враќа лесно.
Ако земјата денес ја зголеми продуктивноста, ефектот се пренесува врз следната година.
Потоа растеме од повисока база.
Следната година повторно.
И така со децении.
И обратно.
Ако реформата што требало да ја направиме во 2015 ја направиме во 2027, не сме само дванаесет години подоцна ја направиле истата работа.
Сме изгубиле дванаесет години акумулиран раст.
Токму затоа државите што некогаш биле далеку зад Западна Европа – Полска, балтичките земји, Романија и други – не напредуваа само затоа што станаа членки на ЕУ.
Тие користеа периоди на брз раст, големи инвестиции, европски фондови, институционални промени и интеграција за да создадат долга серија години во кои растеа побрзо од побогатиот дел на континентот.
Членството помогна.
Но конвергенцијата ја направи продуктивноста.
ЗАТОА „КОГА ЌЕ ВЛЕЗЕМЕ ВО ЕУ?“ НЕ Е ЕДИНСТВЕНОТО ПРАШАЊЕ
Политички, датумот на членство е огромна тема.
Економски, постои уште едно прашање што можеби е поважно за животот на граѓаните:
Со каква економија ќе влеземе?
Може земја да биде членка на ЕУ и сепак да биде значително посиромашна од просекот.
Тоа веќе го гледаме во Унијата.
Бугарија и Грција се на околу 68 проценти од просекот.
Луксембург е над двапати над просекот.
ЕУ членството не ги брише разликите преку ноќ.
Тоа создава огромен пазар, фондови, правила, институционален притисок и можности.
Но земјата сè уште мора да произведува.
Да извезува.
Да иновира.
Да образува.
Да инвестира.
Да го применува законот.
Да создава компании што можат да растат.
Затоа економската конвергенција не треба да чека членство.
Ако реформите се добри само затоа што „Брисел ги бара“, тогаш сме ја промашиле поентата.
Тие треба да се направат затоа што Македонија има корист од нив и ако ЕУ утре исчезне од равенката.
МАКЕДОНИЈА НЕ Е СИРОМАШНА ЗЕМЈА – Но токму затоа следната фаза е потешка
Ова е можеби најточниот опис на позицијата во која се наоѓаме.
Најлесниот економски раст веќе го искористивме.
Имаме патишта, банки, телекомуникации, универзитети, фабрики, извоз, интеграција со европските пазари и функционирачка пазарна економија.
Не почнуваме од нула.
Тоа е добра вест.
Но следното удвојување на животниот стандард е потешко од претходното.
Нема една фабрика што ќе го реши.
Нема еден автопат.
Нема една субвенција.
Нема една влада.
Нема една година со раст од 4 проценти.
Потребни се две децении во кои илјадници компании стануваат малку попродуктивни, образованието станува малку подобро, судството малку попредвидливо, администрацијата побрза, инвестициите поквалитетни, технологијата пораспространета и поголем дел од населението работи во активности со поголема додадена вредност.
Тоа е многу помалку спектакуларно од отворање нова фабрика со лента и говори.
Но така се станува богата држава.
Затоа фактот дека Македонија е земја со повисок среден доход треба да нè радува.
Но не и да нè успива.
Бидејќи најопасната позиција не е секогаш да бидеш сиромашен.
Понекогаш е да стигнеш до средината – и да се навикнеш таму.
Македонија веќе докажа дека може да стигне од понизок во повисок среден доход. Следниот тест е многу потежок: дали може да изгради економија што ќе ја претвори бројката 43 во 50, потоа 60, 70 – и еден ден навистина ќе му се приближи на европскиот стандард.
Тоа нема да го реши една статистика.
Но ќе го реши одговорот на едно прашање:
ќе продолжиме ли да се натпреваруваме со ниската цена на нашиот труд – или конечно ќе почнеме да се натпреваруваме со неговата вредност?
