Во многу македонски семејства месечната математика одамна не завршува со две плати. Родителите ја плаќаат ратата за станот, струјата, храната, автомобилот, градинката, училишните трошоци и сè што ќе се појави непланирано, а некаде помеѓу тие сметки се појавува уште еден приход што ретко го нарекуваме приход: пензијата на бабата или дедото. Еднаш ќе платат сметка, другпат ќе го наполнат фрижидерот, ќе дадат пари за внуците, ќе купат зимска облека, ќе платат екскурзија или едноставно ќе кажат: „Остави, јас ќе го платам ова“. Затоа прашањето дали пензионерите станале „трета плата“ во семејството звучи провокативно, но не е без економска основа. Официјалната статистика не мери колку денари месечно бабите и дедовците им префрлаат на своите деца и внуци, па не можеме да тврдиме дека тоа е правило во секое домаќинство. Но податоците откриваат нешто многу интересно: пензиите веќе сочинуваат 21,8 проценти од вкупните приходи на домаќинствата, што покажува колку силно пензискиот приход е вграден во домашната економија.
Размерот станува уште појасен кога ќе ги ставиме пензијата и платата една до друга. Просечната нето-плата во јули 2026 година изнесувала 48.499 денари, додека просечно исплатената пензија во август била околу 28.050 денари. Тоа значи дека просечната пензија достигнува повеќе од половина од просечната плата. Во семејство во кое младите имаат две просечни плати, пензијата на родителот можеби не е буквално трета плата во класична смисла, но финансиски може да има ефект сличен на дополнителен приход од речиси 30.000 денари. Се разбира, најголем дел од таа пензија најпрво му е потребен на самиот пензионер за храна, лекови, сметки и секојдневен живот. Но токму тука лежи македонската семејна специфичност: парите честопати не остануваат строго поделени на „мои“ и „твои“. Кога детето има кредит, внукот треба нови патики или семејството има поголем трошок, пензијата многу лесно станува дел од заедничката домашна каса.
Тоа не треба да изненадува ако се погледне структурата на потрошувачката. Најновите расположливи податоци покажуваат дека просечното домаќинство во Македонија троши околу 69,5 проценти од потрошувачките расходи за основните потреби – храна, облека, домување и одржување на домот. Само храната и безалкохолните пијалаци зафаќале повеќе од половина од расходите. Во таква структура на буџетот, малку простор останува за поголеми непланирани трошоци. Дефект на автомобилот, стоматолог, матурска прослава, регистрација, училишна екскурзија или поправка во станот лесно можат да ја нарушат пресметката за цел месец. Тогаш финансиската помош од постарата генерација не мора да изгледа драматично. Не се потребни 20.000 денари во плик. Доволно е бабата двапати неделно да купува храна, дедото да ја плати регистрацијата или тие да ги покријат трошоците за внуците за семејството на крајот од годината да заштеди сума еквивалентна на неколку месечни плати.
Но „третата плата“ не мора воопшто да биде во пари. Во економските статистики ретко ќе ја видиме вредноста на баба која секој ден го зема внукот од училиште, го чува до пет часот, му подготвува ручек и им овозможува на двајцата родители да работат полно работно време. Ниту дедото кој го носи детето на тренинг, оди по намирници или помага околу домаќинството добива плата за тоа. Сепак, кога таквата помош би требало да се замени со платено чување, такси, доставена храна или некоја друга услуга, семејството веднаш би почувствувало колкава е нејзината економска вредност. Затоа во многу семејства бабата и дедото можеби се дури повеќе од „трета плата“ – тие се комбинација од дополнителен приход, бесплатна грижа за децата и логистички систем без кој организацијата на секојдневието би била значително поскапа.
Токму затоа растот на пензиите има ефект што понекогаш се пренесува и надвор од домаќинството на самиот пензионер. Во март 2026 година во земјата имало околу 349.000 корисници на пензија. Тоа е огромна група во однос на вкупното население и значи дека пензискиот приход директно или индиректно допира до голем број семејства. Кога пензионерот живее со децата, тоа е очигледно – приходите практично се спојуваат. Но и кога живее одделно, финансиската врска често останува. Пазарење за викенд, тегли зимница, домашно месо, плаќање на некоја сметка, 1.000 или 2.000 денари за внукот – секоја од овие работи поединечно може да изгледа мала, но на годишно ниво создава реален трансфер на средства од една генерација кон друга.
Постои, сепак, и другата страна на оваа приказна, која е многу поважна од сентименталната слика на баба што им дава пари на внуците. Пензионерите не се богата генерација што располага со неограничени резерви. Официјалната стапка на ризик од сиромаштија кај пензионерите во 2024 година била 12 проценти, а ревизијата на Државниот завод за ревизија покажа дека на крајот од 2024 година околу 137.000 луѓе, или речиси 40 проценти од пензионерите, примале пензија во групата на најниски износи. Тоа целосно ја менува перспективата. Кога пензионер со скромно примање издвојува 3.000 денари за детето или внукот, тоа можеби не се „вишок пари“, туку пари што ги одзема од сопствениот буџет. Помошта тогаш не е доказ дека пензиите се високи, туку доказ колку е силна семејната солидарност.
Тука се создава и еден необичен меѓугенерациски парадокс. Во теорија, младата генерација работи, создава приходи и преку даноците и придонесите го финансира системот од кој се исплаќаат пензиите. Во практичниот семеен живот, дел од тие пензии повторно се враќаат кај младите преку помош од родителите. Парите на некој начин прават круг: работникот уплаќа во системот, системот исплаќа пензија, а пензионерот од таа пензија понекогаш му помага на вработеното дете кое не успева целосно да ги покрие своите трошоци. Тоа е можеби еден од најдобрите показатели дека проблемот со животниот стандард не може да се гледа само преку просечната плата или просечната пензија. Две семејства со иста плата можат да живеат сосема различно ако едното има стан наследен од родители и баба која ги чува децата, а другото плаќа кирија и приватно чување.
Од друга страна, оваа семејна мрежа може да прикрива дел од реалниот економски притисок врз младите. Човек формално може да има работа, просечна плата и свој автомобил, па на хартија да изгледа финансиски самостоен. Но ако родителите му плаќаат дел од храната, му го чуваат детето и секоја година учествуваат во регистрацијата, одморот или поголемите набавки, неговиот вистински животен стандард зависи и од приходот на постарата генерација. Тоа е особено важно кога зборуваме за купување стан, создавање семејство и второ дете. Почетното учество за стан, мебелот, свадбата, автомобилот или периодот кога едниот родител останува дома со детето често се моменти во кои меѓугенерациската помош може да биде пресудна.
Но ова не е модел што може бесконечно да функционира. Македонија старее, бројот на пензионери расте, а бројот на луѓе кои преку придонеси го финансираат системот не може неограничено да се намалува без последици. Ако истовремено очекуваме пензионерите да имаат пристојна пензија и од неа да ги помагаат следните генерации, всушност бараме еден ист приход да решава два различни проблеми. Пензијата треба пред сè да му обезбеди достоинствен живот на човекот што ја заработил. Доколку неговите деца редовно зависат од дел од неа за основни семејни трошоци, тогаш прашањето повеќе не е колку се дарежливи бабата и дедото, туку дали платите, домувањето, детската грижа и останатите трошоци создаваат услови во кои работечкото семејство може да биде навистина финансиски самостојно.
Затоа одговорот на прашањето од насловот не може да биде едноставно „да“, бидејќи немаме официјален податок дека секое семејство добива редовна финансиска помош од пензионерите. Но има доволно показатели за да кажеме дека пензијата е еден од најважните извори на приходи во македонските домаќинства и дека меѓугенерациската помош има голема, често невидлива економска вредност. Можеби најдобриот тест е многу едноставен: колку млади семејства би го задржале истиот животен стандард ако од утре исчезнат парите, чувањето деца, храната и сите други форми на помош што ги добиваат од своите родители? Одговорот на тоа прашање веројатно најдобро ќе ни покаже дали бабата и дедото навистина станале третата плата во домот.
