РАБОТА ДО 72 ГОДИНИ ПО ИЗБОР? Идејата што отвори страв кај работниците
Една бројка ја вознемири јавноста: 72 години.
Но зад таа бројка има важна разлика што мора јасно да се каже. Засега не станува збор за донесена одлука сите работници задолжително да одат во пензија на 72 години. Она што се отвори како тема во јавноста е можност за флексибилно продолжување на работниот век — односно работник кој сака, може и има услови, да продолжи да работи и по редовната старосна граница.
Токму тука почнува вистинската дебата.
Ако е избор, тоа може да биде право. Ако стане притисок, тогаш може да стане проблем.
Во моментов, старосна пензија се стекнува со 64 години за маж, 62 години за жена и најмалку 15 години пензиски стаж. Тоа е важечката рамка. Но поради притисокот врз пензискиот систем, стареењето на населението, иселувањето на младите и бројот на пензионери, повторно се отвора прашањето дали системот може долгорочно да издржи без реформи.
И тука се појавува најчувствителната идеја: дали дел од работниците треба да имаат можност да продолжат да работат до 70, 71 или 72 години?
На прв поглед, ако е доброволно, тоа звучи разумно. Има луѓе што се здрави, активни, искусни и сакаат да продолжат да работат. Има професии каде искуството вреди многу. Има работни места што не бараат тежок физички напор. Има луѓе што не сакаат нагло да излезат од работен ритам, особено ако работата им дава чувство на корисност, приход и социјален контакт.
Но од другата страна се работниците што слушаат „72 години“ и не слушаат избор. Слушаат страв.
Страв дека денес ќе биде можност, а утре услов. Страв дека работодавачите ќе притискаат. Страв дека системот ќе почне да гледа на пензијата како на нешто што треба да се одложи што подолго. Страв дека човек ќе мора да работи и тогаш кога телото веќе бара мир.
Токму затоа оваа тема мора да се објасни внимателно.
Не е исто доброволно продолжување и задолжително продолжување. Не е исто човек да сака да работи подолго и човек да мора да работи подолго. Не е исто канцелариска работа и работа на градилиште. Не е исто професор, советник, лекар, администратор или експерт со долгогодишно искуство, и работник што 40 години поминал во фабрика, на нозе, на терен, во сменска работа или во тешки услови.
Пензионирањето не може да биде една бројка за сите.
Ако државата некогаш воведува флексибилен модел, тој мора да биде навистина флексибилен. Тоа значи работникот да има право да избере, но да не биде казнет ако не сака да продолжи. Да има можност да остане, но да не биде принуден. Да има јасна заштита за оние што работат во тешки професии. Да има посебен третман за бенефициран стаж. Да има опција за предвремено пензионирање за луѓе што навистина не можат повеќе да работат.
Затоа што има работници што на 62 или 64 години се уште можат и сакаат да продолжат. Но има и работници што до тие години едвај стигнуваат.
Тоа е реалноста што бројките често не ја покажуваат.
Кога економистите зборуваат за пензиски систем, тие зборуваат за фондови, придонеси, осигуреници, пензионери, дефицит и долгорочна одржливост. И тоа е важно. Ниту еден систем не може да живее само од желби. Ако има сè помалку работници што уплаќаат придонеси и сè повеќе пензионери, државата мора да размислува како да го заштити фондот.
Но кога работникот слуша за пензиска реформа, тој не мисли прво на табели. Мисли на себе.
Мисли на годините станување во пет наутро. Мисли на смените. Мисли на болките во грбот. Мисли на притисокот, колената, очите, нервите, заморот, лековите. Мисли на тоа дали ќе дочека пензија со здравје или само ќе излезе од работа исцрпен.
Затоа прашањето за работа до 72 години не смее да се третира само како техничка мерка.
Тоа е прашање за достоинство.
Ако некој сака да продолжи да работи, државата може да му овозможи. Но ако некој работел 35 или 40 години и веќе нема сила, државата не смее да му каже дека мора уште. Ако некој е во тешка професија, не смее да се мери со истиот аршин како некој што работи полесна работа. Ако некој сака да остане активен, тоа е негов избор. Но ако некој сака мир по децении работа, тоа исто така мора да биде почитувано.
Синдикатите токму затоа реагираат. Тие не велат дека пензискиот систем нема проблеми. Но предупредуваат дека решението не смее најлесно да се бара во продолжување на работниот век. Според нив, треба да се размислува за пензија според стаж, предвремено пензионирање, бенефициран стаж за тешки професии, докуп на стаж и други модели што ќе ја земат предвид реалноста на работниците.
Ова е суштината: пензиската реформа не смее да биде само математичка. Таа мора да биде човечка.
Ако државата сака одржлив пензиски систем, треба да се праша и зошто младите заминуваат. Зошто дел од луѓето работат непријавени. Зошто платите се ниски во многу сектори. Зошто придонесите не се доволни. Зошто работникот на 60 години се чувствува истрошено. Зошто пензионерот со децении стаж не може да живее достоинствено.
Не може целиот товар да падне на човекот што веќе го поминал најголемиот дел од работниот век.
Ако флексибилното продолжување до 72 години биде вистински избор, со јасни правила, доброволна согласност и заштита од притисок, тогаш може да биде можност за оние што сакаат да работат подолго. Но ако со време стане нова норма, ново очекување или прикриен притисок, тогаш ќе биде доживеано како неправда.
Затоа јавноста реагира толку силно.
Луѓето не се плашат само од бројката. Се плашат од тоа што може да дојде зад неа.
Се плашат дека пензијата ќе се оддалечи. Се плашат дека по децении работа ќе им се каже „уште малку“. Се плашат дека староста ќе стане продолжена работна смена. Се плашат дека зборот „избор“ може да звучи убаво на хартија, но во животот да стане обврска.
Затоа најважното прашање не е дали некој може да работи до 72 години.
Најважното прашање е дали ќе има право да не работи до 72 години.
Тоа е разликата меѓу слобода и притисок.
Пензијата треба да остане право, а не награда за оние што успеале да издржат најдолго. Работникот што сака да продолжи треба да има можност. Работникот што не може треба да има заштита. Работникот што цел живот работел тешка работа треба да има посебен третман. А државата мора да најде решение што нема да го спаси фондот така што ќе го истроши човекот.
Затоа темата за работа до 72 години треба да се води со многу внимание. Не со страв, но и не со лесни зборови. Не со паника, но и не со минимизирање на загриженоста на работниците.
Засега нема одлука сите да работат до 72 години. Но има дебата што покажа нешто важно: пензијата не е само бројка во закон. Таа е надеж дека по долг работен век човек ќе има право на мир.
А тоа право не смее лесно да се поместува.
Доколку некогаш се отвори можност за работа до 72 години, таа мора да остане токму тоа — можност, не принуда.
Затоа што едно е човек да избере да работи подолго.
Сосема друго е животот да го натера.
