На каса производот сè уште чини 99 денари. На прв поглед – ништо не поскапело. Истата боја на амбалажата, истото лого, истото место на полицата. Само што пакувањето кое некогаш било 100 грама сега има 90. Сокот кој го паметиме како литар можеби веќе е нешто помал. Порцијата во ресторан изгледа исто на фотографијата, но на чинијата има помалку. Услугата формално има иста цена, но сега мора сами да направиме дел од работата што порано ја правел вработен.
Цената не мора да се промени за нешто реално да стане поскапо.
И можеби токму тоа е новата фаза на инфлацијата: поскапувањето што не се обидува да го забележиме на ценовникот, туку да го почувствуваме дури кога ќе го отвориме пакувањето.
Во септември 2026 година официјалната годишна инфлација во Северна Македонија изнесуваше 2,7 проценти. Тоа е далеку од стапките што ги гледавме во најтешките инфлаторни години. Храната и безалкохолните пијалаци биле 1,7 проценти поскапи од септември лани. Човек би можел да заклучи дека најголемиот ценовен удар е зад нас.
Но потрошувачот не купува индекс.
Тој купува чоколадо, кафе, детергент, јогурт, ручек и услуга.
И тука приказната може да изгледа поинаку.
НЕ ПОСКАПЕ ЦЕНАТА, ПОСКАПЕ ГРАМОТ
Да земеме чисто математички пример.
Производ од 100 грама чини 100 денари.
Производителот ја намалува количината на 90 грама, а цената останува 100 денари.
На етикетата нема поскапување.
Но цената по грам реално е зголемена за 11,1 проценти.
Ако пакувањето се намали од 100 на 80 грама при иста цена, ефективното поскапување по единица производ е 25 проценти.
Тоа е шринкфлацијата – од англиското shrinkflation: производот се „смалува“, додека цената останува иста или се намалува многу помалку од количината.
Психолошки, овој модел функционира многу подобро од директно поскапување.
Купувачот многу полесно ќе забележи ако производот од 100 денари одеднаш стане 120.
Многу потешко ќе забележи ако остане 100, но во амбалажата има десетина проценти помалку.
Особено ако формата, бојата и дизајнот речиси не се променат.
Ние не одиме низ маркет со калкулатор и историска база на грамажи во глава. Го препознаваме производот и го земаме по навика.
Токму на таа навика се потпира скриеното поскапување.
ТРЕТИНА ПОВЕЌЕ НЕ МОРА ДА ЗНАЧИ ТРЕТИНА ПОСКАПО – И обратно
Затоа вистинската цена на производот не е бројката напишана со најголеми цифри на рафтот.
Вистинската цена е онаа по килограм, литар или друга единица мерка.
И македонското законодавство токму затоа бара означување на единичната цена. За голем број производи потрошувачот треба да може да види не само дека пакетот чини 89 денари, туку колку чини килограм или литар од производот.
Дополнително, од 2025 година малите, средните и големите трговци на мало имаат обврска јавно да ги објавуваат своите ценовници на интернет, со продажната цена и единичната цена по килограм, литар или метар, каде што е применливо.
Тоа можеби изгледа како технички детал.
Во време на шринкфлација тоа станува една од најкорисните информации што ги има купувачот.
Зашто две кесички можат да чинат речиси исто, но едната да има 500, а другата 400 грама.
На полицата се конкурираат со цена.
Во реалноста треба да ги споредуваме по килограм.
НЕ СЕ НАМАЛУВА САМО КОЛИЧИНАТА – Може да се намали и квалитетот
Постои и втор, уште потежок за забележување феномен.
Производот останува ист по тежина.
Пакувањето останува исто.
Понекогаш и цената останува иста.
Но составот се менува.
Поскапа суровина се заменува со поевтина. Се намалува уделот на некоја состојка. Рецептурата се менува така што производниот трошок е понизок.
За ова во потрошувачката економија сè почесто се употребува терминот skimpflation – условно, „штедење на квалитет“.
Разликата е значајна.
Кај класичната инфлација плаќаме повеќе за истиот производ.
Кај шринкфлацијата плаќаме исто за помалку производ.
Кај скимпфлацијата може да плаќаме исто, но да добиваме производ со пониска вредност или квалитет.
Европската комисија во своето големо истражување на потрошувачите објавено во 2025 година добила извонредно интересни резултати: 74 проценти од потрошувачите во ЕУ рекле дека забележале намалување на количината или големината на пакуван производ додека цената останала иста или пораснала. Дури 52 проценти рекле дека забележале влошување на состојките или квалитетот без соодветно намалување на цената.
Ова се податоци за Европската Унија, не за Македонија, и не треба да се пренесуваат како домашна статистика.
Но покажуваат дека чувството „нешто веќе не е како порано“ не е само локално мрморење пред полица.
Тоа е широко европско потрошувачко искуство.
„ИСТАТА ЦЕНА“ МОЖЕ ДА БИДЕ НАЈДОБРИОТ МАРКЕТИНГ
Зошто производителот би ја намалил количината наместо едноставно да ја зголеми цената?
Бидејќи купувачот многу силно реагира на познати ценовни граници.
99 денари не е исто што и 109.
199 не е исто што и 219.
Производ што со години сме го купувале околу одредена цена во нашата глава создава „нормална цена“.
Ако компанијата сака да ги покрие повисоките трошоци за суровини, енергија, транспорт, плати или амбалажа, има повеќе опции.
Може директно да поскапи.
Може да ја намали сопствената маржа.
Може да го намали пакувањето.
Може да промени рецепт.
Или да комбинира неколку од нив.
Затоа не е коректно автоматски секое намалување на пакувањето да се претставува како некаква измама. Ако точната количина е јасно наведена и единичната цена е видлива, производителот формално продава количина која потрошувачот може да ја види.
Проблемот е транспарентноста и начинот на кој човекот го перципира производот.
Ако пакувањето изгледа речиси идентично и купувачот со години автоматски посегнува по него, многу веројатно е да не забележи дека 500 грама станале 450.
Токму затоа феноменот е толку ефикасен.
НЕ Е ФЕР СÈ ДА СЕ ПРЕФРЛИ НА МАРКЕТИТЕ
Во секоја расправа за цените брзо се стигнува до едноставен виновник: трговците.
Но податоците покажуваат дека синџирот е покомплициран.
Министерството за економија и труд годинава анализираше 55 од најпродаваните производи во четири трговски синџири, во периодот од 1 февруари до 1 април 2026 година. Продажните цени во анализираниот период пораснале само 0,43 проценти, додека набавните цени се зголемиле 1,01 процент. Просечната бруто-маржа кај следените трговци се намалила од 16,28 на 15,80 проценти.
Тоа не докажува дека сите цени во сите маркети се идеални или дека нема високи маржи кај други производи.
Но покажува зошто не треба автоматски да претпоставуваме дека секој денар разлика завршува како дополнителен профит на маркетот.
Цената се создава низ цел синџир: суровина, производител, амбалажа, енергија, транспорт, увоз, дистрибуција, трговец.
А шринкфлацијата може да започне многу порано од полицата.
ПОСЛАБАТА УСЛУГА Е УШТЕ ПОТЕШКО ДА СЕ ИЗМЕРИ
Но скриеното поскапување не завршува со производите.
Да земеме услуга.
Ресторанската цена останува иста, но порцијата е помала.
Хотелската соба чини исто, но нешто што порано било вклучено сега се доплаќа.
Фирмата порано имала човек што ви помагал, денес имате автоматски систем и сами пополнувате сè.
Во маркет порано производите ги скенирал касиер, денес дел од купувачите самите го прават тоа.
Во некоја услуга порано на телефон одговарал човек, денес прво минувате низ менија, бот или автоматизирана форма.
Не значи дека секоја автоматизација е полоша. Самоуслужната каса може да биде побрза. Апликацијата може да ни заштеди одење до шалтер. Онлајн check-in може да биде попрактичен.
Но постои суштинско економско прашање:
ако цената останува иста, а клиентот презема дел од работата што порано ја вршел давателот на услугата, дали реално добива иста услуга?
За ова нема едноставен официјален индекс.
Затоа и е потешко да се измери.
Статистиката може да измери дека угостителските услуги во септември 2026 биле 3,8 проценти поскапи од една година порано.
Многу потешко е статистички да се измери дали во истиот период просечно се чекало пет минути подолго, дали имало еден вработен помалку во смена или дали порцијата станала 10 проценти помала.
Тоа не значи дека официјалната инфлација е погрешна.
Значи дека цената не е единствената димензија на вредноста што ја добива потрошувачот.
ИНФЛАЦИЈАТА МОЖЕ ДА ЗАБАВИ, А ЧУВСТВОТО НА ПОСКАПУВАЊЕ ДА ОСТАНЕ
Ова помага да се објасни еден феномен што често создава расправии.
Државната статистика вели: инфлацијата е 2,7 проценти.
Граѓанинот вели: „Не може, јас чувствувам дека сè е многу поскапо.“
Можно е и двајцата да зборуваат за различни нешта.
Инфлацијата од 2,7 проценти значи дека просечното ниво на потрошувачки цени во септември било толку повисоко од септември минатата година.
Не значи дека цените се вратиле таму каде што биле пред три или пет години.
Не значи дека секој производ поскапел само 2,7 проценти.
И не значи дека секој потрошувач има иста лична инфлација.
Дополнително, ако производ што порано бил 100 грама сега е 90, човекот можеби ќе купи две пакувања порано отколку порано. Формалната цена на пакувањето останува иста, но неговиот домашен буџет го чувствува новиот ритам на купување.
Затоа инфлацијата може да падне, а чувството дека „парите траат пократко“ да остане.
НАЈЛЕСНО СЕ КРИЕ ПОСКАПУВАЊЕТО ВО ПРОИЗВОД ШТО ГО КУПУВАМЕ ПО НАВИКА
Размислете како купувате производ што го земате десет години.
Не ја читате декларацијата секојпат.
Го гледате брендот.
Боја.
Позиција на полица.
Можеби цената.
И во количката.
Токму повторливата куповна навика ја прави шринкфлацијата толку тешко забележлива.
Од македонскиот пазар веќе има бројни медиумски примери и извештаи за чоколади, кафе, тестенини, конзервирани производи, сокови, козметика и други категории кај кои потрошувачите забележуваат помали пакувања. Но Македонија нема официјална национална база што систематски би регистрирала секој производ чија грамажа е намалена.
Затоа би било погрешно да се каже дека „X проценти од македонските производи се намалени“.
Таква бројка немаме.
Но феноменот е реален и доволно препознатлив за европските институции веќе да го разгледуваат како посебен потрошувачки проблем.
НАЈСИЛНОТО ОРУЖЈЕ НА ПОТРОШУВАЧОТ Е ЕДНА МАЛА БРОЈКА НА РАФТОТ
Што може да направи купувачот?
Не мора да фотографира пакувања со години.
Наједноставно е да престане да го споредува само пакетот.
Да ја гледа единичната цена.
Ако едното кафе чини 250 денари за 500 грама, а другото 230 денари за 400 грама, второто визуелно е „поевтино“.
Но првото чини 500 денари за килограм.
Второто 575.
Одеднаш изборот изгледа поинаку.
Истото важи за детергент, масло, сок, сирење, житарици, козметика и десетици други категории.
Токму затоа обврската единичната цена да биде јасно прикажана е многу поважна отколку што изгледа.
Потрошувачот не треба да памети што тежел производот пред две години.
Треба да може денес лесно да спореди колку плаќа за иста количина.
А ШТО СО КВАЛИТЕТОТ?
Тука е потешко.
Грамот може да се измери.
Квалитетот не секогаш.
Ако рецептурата се смени, декларацијата треба да ја покаже актуелната листа на состојки. Но обичен потрошувач ретко чува стара декларација за споредба.
Ако ресторанот има помалку персонал, нема табличка што вели: „Од денес услугата е 15 проценти послаба“.
Ако телефонска поддршка што порано одговарала за две минути сега бара 20, нема фактура за изгубеното време.
Токму затоа економијата на услугите овозможува нешто што е многу потешко кај физички производ:
цената може да остане иста, а искуството постепено да се влошува.
И клиентот често нема точна мерка со која ќе докаже што изгубил.
Само чувство дека за истите пари добива помалку.
НЕ СЕКОЕ „ПОМАЛКУ“ Е НЕЧЕСНО – Но треба да биде видливо
И тука е најважната граница.
Компаниите имаат право да менуваат производи.
Производителот може да направи пакување од 90 наместо 100 грама.
Ресторан може да смени мени.
Компанија може да дигитализира услуга.
Бизнисите исто така се соочуваат со повисоки плати, суровини, енергија, кирија и транспорт.
Прашањето не е дали нешто смее да се промени.
Прашањето е дали потрошувачот може лесно да разбере дека се променило и да ја спореди новата вредност со алтернативите.
Тука почнува вистинската заштита на потрошувачот.
Не со забрана секој производ засекогаш да има иста грамажа.
Туку со транспарентност.
МОЖЕБИ ВЕЌЕ ПОГРЕШНО ПРАШУВАМЕ „КОЛКУ ЧИНИ?“
Следниот пат кога ќе земеме производ од полица, можеби треба да поставиме уште две прашања.
Не само:
„Колку чини?“
Туку:
„Колку добивам?“
И:
„Каков квалитет добивам?“
Зашто 100 денари за 100 грама и 100 денари за 80 грама не се иста цена.
500 денари за услуга што вклучува пет работи и 500 денари за услуга што сега вклучува три не се иста цена.
Ист број на касата не значи иста вредност.
Можеби токму тоа е најголемата промена по неколку години висока инфлација.
Поскапувањето стана пософистицирано.
Некогаш едноставно ја менуваше цената.
Денес може да ја остави цената на мира – и да го смени сè друго.
А кога почнуваме да плаќаме исто за помалку производ, послаб состав или помала услуга, тогаш прашањето веќе не е дали цената пораснала.
Прашањето е: дали воопшто гледаме што точно купуваме за тие пари?
