ДОАЃА ДЕТЕ, НО ДАЛИ СЕМЕЈСТВОТО ГИ ЗНАЕ СВОИТЕ ПРАВА? – Породилно отсуство, надоместоци и поддршка за родителите

Раѓањето дете е еден од најзначајните моменти во животот на едно семејство, но и период кога домашниот буџет се соочува со нови и често непланирани трошоци. Подготовката за новороденчето, медицинските потреби, облеката, опремата, храната и секојдневната грижа можат значително да ги променат финансиските навики на родителите. Во исто време, се отвораат прашања за работното место, породилното отсуство, висината на надоместокот, здравственото осигурување и државната финансиска поддршка. Иако македонското законодавство предвидува повеќе механизми за заштита на родителите, многу семејства ги откриваат своите права дури откако ќе се соочат со административен проблем или со неочекувано намалување на приходите.

Особено е важно да се знае дека породилното отсуство, надоместокот на плата, еднократната помош за новороденче и детскиот додаток не се исто право. Тие се регулирани со различни прописи, зависат од различни услови и се остваруваат пред различни институции. Една вработена мајка може да има право на платено отсуство, но тоа не значи дека автоматски ѝ следуваат сите видови финансиска помош. Од друга страна, невработена мајка што нема право на надоместок на плата по основ на породилно отсуство може да ги исполнува условите за определени права од детската или социјалната заштита. Токму разбирањето на овие разлики може да му заштеди на семејството време, непотребни трошоци и изгубени можности.

ДЕВЕТ МЕСЕЦИ ПОРОДИЛНО ОТСУСТВО – Но дали сите мајки ги исполнуваат условите за исплата?

Според Законот за работните односи, вработената жена има право на платено отсуство поради бременост, раѓање и родителство во непрекинато траење од девет месеци. Кога се раѓаат повеќе деца одеднаш, како близнаци или тројка, времетраењето на отсуството изнесува 15 месеци. Ова право претставува важен механизам за заштита на мајчинството и овозможува родителот да посвети време на закрепнувањето по породувањето и на грижата за новороденчето.

Законските правила предвидуваат отсуството, врз основа на наод од надлежниот здравствен орган, да може да започне 45 дена пред очекуваното раѓање, а задолжително 28 дена пред породувањето. Овој период е дел од вкупното породилно отсуство, а не дополнителни денови што автоматски се додаваат на деветте месеци. Во случај на предвремено породување, законот посебно го уредува почетокот на користењето на отсуството.

Но, постои една значајна разлика меѓу правото на отсуство од работа и условите за добивање паричен надоместок. Фондот за здравствено осигурување предвидува конкретни критериуми за исплата, меѓу кои непрекинато здравствено осигурување по основ на работен однос најмалку шест месеци пред настанувањето на случајот, редовно уплатувани придонеси или доцнење со уплатата не подолго од 60 дена, како и потребна медицинска документација. Затоа жена што неодамна започнала работа не треба да претпоставува дека само со склучувањето договор автоматски ги исполнува сите услови за надоместок од Фондот. Нејзината состојба мора да се разгледа според релевантниот период на осигурување и законските прописи.

ПОРОДИЛНИОТ НАДОМЕСТОК Е 100 ПРОЦЕНТИ ОД ОСНОВИЦАТА – Но тоа не мора да биде последната исплатена плата

Едно од најчестите прашања на идните родители е колку пари ќе прима мајката за време на породилното отсуство. Според правилата на Фондот за здравствено осигурување, надоместокот на плата поради бременост, раѓање и мајчинство изнесува 100 проценти од утврдената основица. Ова е важна информација, но треба правилно да се разбере. Сто проценти од законската основица не значи нужно дека секој месец ќе биде исплатен идентичен износ како последната плата што работничката ја примила пред заминувањето на отсуство.

Основицата се утврдува според правилата за здравствено осигурување и релевантните исплатени плати, а исплатата зависи и од исполнувањето на останатите услови. На пример, ако работничката неодамна добила зголемување на платата, тоа не значи дека целиот породилен надоместок автоматски ќе се пресметува само според новиот износ. Затоа е корисно идната мајка пред започнувањето на отсуството да побара информација за податоците врз основа на кои ќе се прави пресметката.

Паричниот надоместок за породилно отсуство се исплатува на товар на Фондот за здравствено осигурување од првиот ден на отсуството. Оваа постапка не треба да се меша со вообичаеното боледување, каде што за определен почетен период исплатата е обврска на работодавачот. За семејството, разликата е важна бидејќи овозможува навремено да провери кај која институција се обработува предметот и кому треба да се обрати доколку се појави проблем со исплатата.

РАБОТИТЕ СО ДОГОВОР НА ОПРЕДЕЛЕНО ВРЕМЕ – Што ако договорот истече додека сте на породилно?

Особено чувствителна категорија се жените вработени со договор на определено време. Кај нив, покрај прашањето за породилниот надоместок, често постои и неизвесност дали ќе го задржат работното место по породувањето. Законот предвидува заштита од отказ за време на бременост, раѓање и родителство, но истовремено прави разлика меѓу отказ и престанок на работниот однос поради истекување на претходно договорениот рок.

Тоа значи дека бременоста сама по себе не го продолжува автоматски секој договор на определено време. Договорот може да престане со истекот на времето за кое бил склучен, но работодавачот не смее незаконски да ја користи бременоста како причина за отказ или дискриминаторско постапување.

Постои и едно особено важно право што многу работнички можеби не го познаваат. Според член 170 од Законот за работните односи, ако на работничка што веќе користи надоместок на плата за време на породилно отсуство ѝ истече договорот на определено време, таа продолжува да го користи правото на надоместок до истекот на отсуството, на товар на надлежниот орган за задолжително здравствено осигурување. Ова не значи дека работниот однос автоматски продолжува, туку дека стекнатото право на надоместок може да продолжи и по истекот на договорот во законски предвидената ситуација.

Токму затоа жените со вакви договори треба навремено да го проверат датумот на истекување, статусот на здравственото осигурување и условите за започнување на породилното отсуство. Во случај на спор или сомневање за незаконско постапување, потребно е навремено да се побара стручен совет или заштита од надлежниот инспекторат.

И ТАТКОТО ИМА ПРАВА – Но не се сите видови отсуство исти

Раѓањето дете не создава права и обврски само за мајката. Законот за работните односи предвидува и права за таткото, кои треба да се разликуваат според нивната цел и времетраење. При раѓање дете, таткото има право на платено отсуство поради лични и семејни околности. Законската рамка предвидува до седум работни дена вкупно за определени семејни настани, додека конкретниот број денови за раѓање дете се утврдува со колективен договор. Затоа не треба да се претпоставува дека секој татко автоматски добива седум дена само поради раѓањето.

Постои и можност таткото да го користи отсуството за родителство доколку тоа не го користи мајката, во согласност со законските правила. Ова право е различно од краткото платено отсуство поради раѓање дете и бара посебна постапка. Фондот за здравствено осигурување има предвидено и образец за надоместок по основ на отсуство за родителство на таткото или посвоителот.

Прашањето за вклучувањето на татковците во грижата за новороденчињата има и поширока општествена димензија. Во семејства каде што мајката има здравствени проблеми, каде што работните обврски се различно распределени или каде што постои потреба од посебна организација на грижата, законските можности за родителско отсуство можат да бидат значајни. Но, нивното користење мора да биде усогласено со условите што важат за конкретниот случај.

ЕДНОКРАТНА ПОМОШ ЗА НОВОРОДЕНЧЕ – Рокот од три месеци не треба да се пропушти

Покрај породилниот надоместок, државата обезбедува и еднократна парична помош за новороденче. Ова право е дел од системот на детска заштита и се однесува на првото и второто живородено дете, под условите утврдени со закон.

Според официјално објавените правила, основните законски износи се 5.000 денари за прво и 20.000 денари за второ новороденче, при што тие подлежат на годишно усогласување со порастот на трошоците на живот. Затоа точниот износ за годината во која се поднесува барањето треба да се провери во надлежниот центар за социјална работа.

Правото може да го оствари еден од родителите, под законски определените услови за државјанство, живеалиште и други релевантни околности. Посебно внимание заслужува рокот: барањето се поднесува најдоцна до наполнети три месеци живот на детето. За посвоено дете важи посебно определен рок поврзан со неговото заведување во матичната книга.

Ова е пример за право што не треба да се остави за подоцна. Родителите во првите недели по раѓањето се преокупирани со новороденчето, па административните постапки лесно можат да останат настрана. Но, пропуштениот рок може да создаде проблем со остварувањето на помошта. Затоа е разумно потребните информации и документи да се проверат уште пред породувањето.

ТРЕТО ДЕТЕ, ДЕТСКИ ДОДАТОК И ПОМОШ ЗА СЕМЕЈСТВА СО ПОНИСКИ ПРИХОДИ

Посебен облик на поддршка е родителскиот додаток за трето дете. Неговото остварување зависи од повеќе законски услови, меѓу кои редоследот на раѓањето, државјанството, живеалиштето, грижата за детето и материјалната состојба на семејството. За децата родени според поновите правила, релевантен е и условот вкупниот просечен приход на семејството во последните три месеци да биде понизок од минималната нето-плата утврдена за претходната година.

Ова значи дека раѓањето трето дете не претставува автоматска гаранција за добивање родителски додаток. Потребно е да се исполнат конкретните услови и да се поднесе барање во пропишаната постапка. Родителите треба да проверат и какви обврски постојат за понатамошното користење на правото.

Покрај ова, семејствата со ниски приходи можат да ја проверат можноста за детски додаток, кој се обезбедува во зависност од материјалната состојба на домаќинството и други законски услови. Самото раѓање дете не значи автоматско исполнување на условите за детски додаток, но промената на бројот на членовите во домаќинството може да влијае врз пресметката на прагот за пристап.

Родителите што имаат сериозни финансиски тешкотии треба да проверат и дали ги исполнуваат условите за гарантирана минимална помош или други права од социјална заштита. Особено е важно да не се мешаат породилниот надоместок што произлегува од осигурувањето по основ на работа и финансиските права што зависат од социјалната положба на семејството.

ШТО АКО МАЈКАТА НЕ Е ВРАБОТЕНА? – Правата постојат, но не се исти

Невработените мајки се во поинаква правна и финансиска положба од жените што имаат работен однос и ги исполнуваат условите за надоместок на плата. Вообичаеното платено породилно отсуство е право поврзано со работниот однос и со задолжителното здравствено осигурување. Затоа невработената мајка не добива автоматски деветмесечен паричен надоместок само поради раѓањето дете.

Но, невработеноста сама по себе не значи дека семејството нема право на никаква поддршка. Во зависност од законските услови, може да постои право на еднократна парична помош за новороденче, детски додаток, гарантирана минимална помош или други права од системот на социјална заштита. Притоа се разгледуваат приходите, имотот, бројот на членовите во домаќинството и другите околности.

За семејствата во кои ниту еден родител нема стабилно вработување, особено е важно да се побара целосна информација од центарот за социјална работа, наместо да се поднесе барање само за едно право. Различните надоместоци имаат различни услови, а некои, во законски определени случаи, можат да се користат истовремено.

ВРАЌАЊЕ НА РАБОТА ПО ПОРОДИЛНО – Кои права ги има мајката?

Завршувањето на породилното отсуство не значи дека завршува и законската заштита на родителот. Законот предвидува право на враќање на истото работно место или, кога тоа не е можно, на соодветно работно место според условите од договорот за вработување. Ова е особено важно за работничките што стравуваат дека нивното место ќе биде пополнето со друго лице додека се отсутни.

Дополнително, мајката што го дои детето, по враќањето на полно работно време, има право на платена пауза во траење од еден и пол час дневно, во која се пресметува и редовната дневна пауза. Ова право важи до наполнување една година возраст на детето. Станува збор за конкретна законска заштита што работничките треба да ја познаваат и навремено да ја договорат нејзината практична организација со работодавачот.

Законот предвидува и можност за неплатено родителско отсуство до три месеци, по завршувањето на платеното отсуство, во периодот до навршување тригодишна возраст на детето, во најмногу три дела. Важно е да се нагласи дека ова не е продолжување на платениот породилен надоместок, туку посебно право на неплатено отсуство.

Постои и можност работничката доброволно да се врати на работа пред да го искористи целото породилно отсуство, но не пред истекот на 45 дена од раѓањето. Во таков случај законот предвидува, покрај платата за извршената работа, и надоместок од 50 проценти од утврдениот породилен надоместок за соодветниот период, според применливите правила. Оваа можност не треба да се меша со обврска мајката да се врати порано на работа.

КОИ ДОКУМЕНТИ СЕ ПОТРЕБНИ И КАДЕ СЕ ПОДНЕСУВААТ?

Постапката за остварување породилен надоместок се води преку Фондот за здравствено осигурување. Во официјалните упатства се наведени барање за надоместок на плата поради бременост и раѓање, податоци за пријавата на осигурување, извештај за привремена спреченост за работа од избраниот лекар, потврда за исплатената нето-плата, извод од матичната книга на родените за детето и друга документација зависно од случајот. Дел од податоците можат да се обезбедуваат преку институционална размена, па затоа е важно да се побара актуелниот список на потребни документи.

Уште една значајна постапка е уписот на новороденчето во матичната книга на родените. Според Управата за водење на матичните книги, раѓањето се пријавува во рок од 30 дена од денот на раѓањето, а документацијата зависи и од тоа дали родителите се во брачна или вонбрачна заедница. Изводот од матичната книга на родените е важен документ за повеќе понатамошни постапки.

За еднократната помош за новороденче, детскиот додаток и родителскиот додаток за трето дете надлежен е центарот за социјална работа, согласно правилата за конкретното право. Родителите не треба да претпоставуваат дека со поднесување документи во една институција автоматски ги оствариле и сите други права. Потребно е да ги проверат надлежностите, роковите и статусот на секое барање одделно.

ДРЖАВАТА ОБЕЗБЕДУВА ПОДДРШКА, НО ДАЛИ ПОСТАПКИТЕ СЕ ДОВОЛНО ЕДНОСТАВНИ?

Прашањето за финансиската поддршка при раѓање дете има и поширока општествена димензија. Родителите не се соочуваат само со трошоците за пелени, облека, храна или опрема, туку и со организациски предизвици: кој ќе остане со детето, кога мајката ќе се врати на работа, дали има достапна градинка и како семејството ќе ги усогласи професионалните и родителските обврски.

Во таква ситуација административната сигурност станува исто толку важна колку и самата висина на финансиската помош. Дури и кога правото е предвидено со закон, неговата практична вредност се намалува ако родителите не знаат каде да се обратат, кои документи се бараат или зошто исплатата доцни. Затоа добрата семејна политика не се мери само со бројот на предвидени надоместоци, туку и со едноставноста, предвидливоста и достапноста на постапките.

За идните родители најдобрата подготовка не е само купувањето на неопходната опрема за бебето, туку и навремената проверка на работниот и осигурителниот статус, законските рокови, очекуваниот надоместок и можностите за дополнителна финансиска поддршка. Тоа е особено важно за семејствата со кредити, нестабилни приходи или договори за работа на определено време.

Раѓањето дете не треба да значи и финансиска неизвесност поради непознавање на законските права. Породилното отсуство, надоместокот на плата, еднократната помош за новороденче и другите облици на поддршка постојат за да им помогнат на родителите во еден од најважните периоди од животот. Но, за овие права навистина да ја исполнат својата цел, граѓаните мора да ги познаваат, институциите да ги применуваат доследно, а постапките да бидат доволно јасни за секое семејство да може навремено да ја добие поддршката што законски му следува.

 

• текстот е од информативен карактер и може да подлежи на грешки или поинакви толкувања, затоа ве советуваме да се консултирате со експерт за оваа тема