Работното време завршило. Човекот стигнал дома, го оставил лаптопот, седнал со семејството и формално повеќе не е на работа. Тогаш телефонот вибрира. „Само провери нешто.“ „Прати ми го документот.“ „Утре наутро да биде готово.“ Понекогаш следува само една порака, понекогаш цел разговор, а некогаш вработениот повторно го отвора компјутерот. На хартија работниот ден можеби завршил во 16 или 17 часот. Во реалниот живот, со Viber, WhatsApp, Messenger, Teams и електронската пошта, канцеларијата одамна научи како да влезе во домот. Затоа денес едно од најважните прашања за работничките права повеќе не е само колку часа сме физички на работното место, туку дали навистина имаме право да престанеме да бидеме достапни кога тие часови ќе завршат.
Секако, 17 часот не е универзална граница. Некој работи до 15, друг до 18, трет во ноќна смена, а лекар, новинар, полицаец или вработен во дејност со дежурства може да има сосема поинаква организација. Но принципот останува ист. Македонското трудово законодавство го регулира работното време, а кога поинаку не е определено, полно работно време се сметаат 40 часа неделно. Постои и регулирана прекувремена работа. Проблемот на дигиталната ера, сепак, е што дополнителната работа повеќе не мора да изгледа како класични два часа останување во канцеларија. Таа може да биде распарчена во десет пораки навечер, телефонски повик за време на семејна вечера, проверка на табела во сабота или „само пет минути“ на службениот мејл непосредно пред спиење.
Токму тие пет минути се најтешки за мерење. Ако работникот остане во фирмата уште два часа, сите знаат дека работи подолго. Но ако дома петпати во една вечер го земе телефонот поради работата, границата станува нејасна. Можеби вкупно потрошил само дваесет минути, но целата вечер останал во состојба на очекување. Не знае дали ќе стигне уште една порака, дали треба нешто да подготви или дали шефот ќе очекува одговор веднаш. Во тој момент работата не му го зема само времето – му го зема и чувството дека времето е навистина негово.
Ова веќе е препознаено како европски проблем. Европскиот комитет за социјални права во своите најнови заклучоци за Северна Македонија констатира дека земјата нема посебна регулатива за таканареченото „право на исклучување“. Комитетот притоа признава дека Законот за работните односи содржи правила за работното време, прекувремената работа и периодите за одмор, но сепак заклучува дека состојбата не е усогласена со релевантната одредба од Европската социјална повелба токму затоа што работниците немаат изречно право да се исклучат. Преведено од правен на секојдневен јазик: работникот треба да може да одбие работа надвор од нормалното работно време, освен кога станува збор за вистинска, признаена прекувремена работа, без поради тоа да стравува дека ќе биде казнет или прогласен за недоволно посветен.
А проблемот очигледно не е мал. Најновата анализа на Eurofound од 2026 година покажува дека околу еден од пет работници во Европската Унија е контактиран за работни прашања надвор од работното време неколкупати месечно. Уште поинтересен е ефектот врз стресот. Меѓу работниците кои се контактирани секојдневно надвор од работното време, 59 проценти изјавиле дека постојано или речиси постојано чувствуваат стрес на работа. Кај луѓето кои никогаш не се контактирани надвор од работното време, таков одговор дале само 17 проценти. Тоа не докажува дека секоја порака од шефот автоматски создава стрес, но разликата е доволно голема за да покаже дека постојаната достапност не е безначајна навика.
Најинтересно е што технологијата требаше да ни донесе слобода. Требаше да можеме да завршиме нешто од дома, да избегнеме непотребно патување и сами подобро да го организираме времето. И навистина, флексибилната работа има огромни предности. Но истата технологија што ни дозволува да работиме од каде било создаде можност работата да нè пронајде насекаде. Eurofound забележува дека вработените со флексибилно работно време и оние кои работат од далечина почесто се контактираат надвор од стандардното работно време. Но проблемот не е ограничен само на работата од дома – самата употреба на дигитални алатки ја прави постојаната достапност полесна.
Се разбира, би било погрешно секоја порака од работодавач по завршувањето на работата да ја прогласиме за злоупотреба. Бизнисот понекогаш има вистински итни ситуации. Може да падне систем, да има проблем со клиент, дефект, рок што не може да се помести или ситуација поврзана со безбедност. Постојат и професии во кои дежурството и подготвеноста за интервенција се дел од самото работно место. Но ако секоја вечер нешто е „итно“, тогаш веќе треба да се постави друго прашање: дали навистина се случуваат исклучителни ситуации или компанијата едноставно лошо ја организира работата?
Разликата често се крие во само една реченица. „Ти го праќам сега за да не заборавам, погледни го утре“ е сосема различна порака од „зошто не ми одговори синоќа?“. Во првиот случај шефот ја користи технологијата кога нему му одговара, но го почитува времето на вработениот. Во вториот случај технологијата создава неформална обврска човекот да биде на располагање цел ден. Најголемиот проблем е што оваа обврска ретко се запишува во договорот. Таа се создава преку културата на фирмата. Работникот гледа дека колегата кој веднаш одговара се смета за „посветен“, па и тој почнува да го држи телефонот покрај себе.
Најтешко им е на оние што чувствуваат дека немаат право да кажат „ќе го направам утре“. Млад работник кој е на пробен период, вработен на определено време или човек кој знае дека лесно може да биде заменет веројатно нема да му напише на директорот во 21 часот дека работното време му завршило. Тој ќе одговори, дури и кога формално никој не му наредил да го стори тоа. И токму тука се гледа дека правото на исклучување не е само прашање дали телефонот е вклучен. Тоа е прашање дали човекот може без последици да не одговори.
Постои и друга страна на проблемот за која поретко зборуваме: понекогаш ниту шефот не мора да нè тера. Самите продолжуваме да работиме. Го проверуваме мејлот за да видиме што нè чека утре, завршуваме задача што не сме успеале преку ден или одговараме за да не ни остане проблемот за следното утро. Истражувањето на Eurofound покажува дека 37 проценти од испитаните работници работеле дополнително затоа што не успеале да ги завршат своите задачи во договореното работно време. Тоа отвора многу посериозна дилема: ако човек редовно мора да ја носи работата дома за да ги исполни задачите, дали тој е недоволно организиран – или едноставно му е дадена количина работа што не може реално да се заврши во осум часа?
И тука доаѓаме до еден парадокс. Компаниите сакаат посветени работници, но работник кој никогаш психолошки не излегува од работа не може бесконечно да биде подобар работник. Постојаната достапност може да ја зголеми веројатноста за замор, грешки, незадоволство и заминување од фирмата. Eurofound утврдил дека работниците во компании што имаат политика за право на исклучување почесто пријавуваат подобар баланс меѓу работата и приватниот живот. Значи почитувањето на слободното време не мора да биде непријател на продуктивноста. Може да биде токму услов човекот следното утро повторно да дојде способен нормално да работи.
Европските земји веќе експериментираат со различни модели. Најновата анализа на Eurofound наведува дека 13 членки на ЕУ имаат некаква форма на регулирање на правото на исклучување. Моделите се различни: некаде работникот едноставно нема обврска да одговори, некаде работодавачот има поактивна должност да не контактира за време на одмор, а во дел од земјите правилата се договараат преку компании и колективни договори. И Европската комисија продолжува да разгледува можни европски мерки за правото на исклучување и фер работа од далечина. Значи ова повеќе не е егзотична идеја според која вработениот сака да „бега од работа“, туку сериозна дискусија за тоа каде треба да завршува работното време во дигиталната економија.
За Македонија ова прашање може да стане уште поважно бидејќи и самиот пазар на труд се менува. Во сектори каде добар работник може да избира меѓу повеќе работодавачи, платата повеќе не е единствениот критериум. Луѓето почнуваат да прашуваат каков е распоредот, дали се плаќа прекувремената работа, колку често се работи за викенд и каков однос има раководството кон приватното време. Фирма која плаќа нешто повеќе, но очекува човекот да биде достапен од будење до легнување, може да стане помалку привлечна од компанија која нуди јасна граница меѓу работата и домот. Во иднина можеби токму реченицата „по работно време не ве бараме“ ќе биде бенефит исто како приватно здравствено осигурување или бонус.
Но за тоа не е секогаш неопходно да се чека закон. Фирмите можат да постават едноставни правила: нема очекување за одговор надвор од работното време освен во однапред дефинирани итни ситуации; службените групи не се користат за задачи навечер; менаџерите јасно кажуваат кога нешто може да почека; а ако работникот навистина мора да биде достапен, тоа се третира како реална работна обврска, а не како бесплатна љубезност. Само со една таква култура може да се направи огромна разлика.
Затоа прашањето од насловот не е дали шефот смее некогаш да ви пише во 19 или 21 часот. Вистинското прашање е: што ќе се случи ако не му одговорите? Ако можете мирно да го оставите телефонот и да ја прочитате пораката следното утро, веројатно сè уште имате граница меѓу работата и животот. Ако секое вибрирање ви создава чувство дека повторно мора да станете вработен, тогаш работниот ден можеби одамна престанал да завршува кога сте излегле од канцеларијата.
Некогаш човекот ја затворал вратата на фабриката, продавницата или канцеларијата и знаел дека работата останува од другата страна. Денес таа врата ја носиме во џеб. И можеби најголемиот предизвик на новото работно време е повторно да научиме кога имаме право да ја затвориме.
