Во сабота попладне тешко се наоѓа слободна маса во популарно кафуле. Пред трговските центри автомобилите кружат во потрага по паркинг, рестораните се полни, а на социјалните мрежи секој викенд гледаме нови фотографии од вечери, патувања и купување. Потоа ќе почне разговорот за пари и сликата одеднаш станува сосема поинаква: „платата не стигнува“, „сè е прескапо“, „едвај го истеруваме месецот“. На прв поглед изгледа како огромна контрадикција. Ако народот навистина нема пари, кој седи во сите тие кафулиња? Кој ги полни моловите? Од каде се автомобилите на паркинзите? Но одговорот е многу покомплексен од популарното објаснување дека „луѓето само се жалат, а всушност имаат пари“. Полно кафуле не е исто што и финансиски сигурно општество.
Првата грешка ја правиме кога од она што го гледаме на едно место извлекуваме заклучок за целото население. Најпопуларното кафуле во градот може да биде полно, додека десет други локали имаат празни маси. Молот концентрира илјадници луѓе од цел град и околните места во една зграда, па создава чувство дека „сите се таму“. Паркинг со неколку стотини автомобили изгледа огромно кога го гледаме од влезот, но е сосема мала бројка во споредба со населението што живее во поширокиот регион. А сиромашниот човек што тој ден останал дома, пензионерот што внимателно го пресметува секој денар или семејството што го одложило купувањето нова облека едноставно не го гледаме. Сиромаштијата и финансиската несигурност најчесто се невидливи; потрошувачката е видлива.
Официјалните бројки токму затоа даваат поинаква перспектива. Просечната нето-плата во јули 2026 година достигна 48.499 денари и номинално беше 7,1 проценти повисока отколку една година претходно. Реалната нето-плата, односно платата коригирана за растот на цените, исто така имала годишен раст. Тоа значи дека дел од населението навистина располага со поголема куповна моќ од претходно и нема ништо чудно во тоа што троши. Но истовремено, последниот официјален показател за сиромаштијата покажува дека 21,9 проценти од населението е изложено на ризик од сиромаштија, а дури и меѓу вработените стапката е 7,9 проценти. Овие две реалности можат да постојат истовремено. Еден дел од населението може да живее подобро, друг да преживува многу тешко, а меѓу нив да постои огромна група што не е сиромашна според статистичката дефиниција, но нема доволно финансиска резерва за да се чувствува сигурно.
Тука доаѓаме до значењето на реченицата „немам пари“. Во секојдневниот говор таа речиси никогаш не значи дека човекот буквално има нула денари. Често значи нешто сосема друго: „не можам да си дозволам стан“, „не можам да сменам автомобил без кредит“, „немам заштеда ако утре ми се расипе бојлерот“, „не можам да одам на одмор без да ја нарушам пресметката за следните два месеца“. Човек може да има 300 денари за две кафиња, а да нема 3.000 евра за непланирана здравствена интервенција или 15.000 евра за учество за стан. Може да вечера надвор еднаш месечно, а истовремено да нема заштеда со која би преживеал три месеци без работа. Затоа фотографијата од маса во кафеана не ни кажува речиси ништо за финансиската сигурност на човекот што седи таму.
Уште појасна е структурата на домашната потрошувачка. Според податоците за 2024 година, просечното домаќинство насочувало околу 69,5 проценти од потрошувачките расходи кон основните потреби како храна, облека, домување и опремување на домот. Само храната и безалкохолните пијалаци учествувале со 50,8 проценти во структурата на расходите. Рестораните и хотелите, за споредба, учествувале со 4,5 проценти. Тоа е многу важен детал. Кафулињата се највидливиот дел од потрошувачката, но не и најголемиот. Никој не објавува фотографија на Facebook кога плаќа струја, купува масло, детергент, леб или лекови. Никој не прави Instagram Story од ратата за кредит. Затоа нашата визуелна претстава за тоа каде одат парите е многу различна од вистинската структура на семејниот буџет.
И покрај чувството на финансиски притисок, потрошувачката не запира. Во август годинава реалниот промет во малопродажбата без гориво бил повисок за 2,3 проценти отколку една година претходно, а реалната продажба на храна, пијалаци и тутун пораснала за 1,2 проценти. Тоа значи дека граѓаните реално купувале нешто повеќе, не само дека плаќале повисоки цени. Нема противречност во тоа луѓето истовремено да трошат и да се чувствуваат посиромашно. Потрошувачката не е само луксуз. Луѓето мора да јадат, да се облекуваат, да патуваат на работа и повремено да имаат социјален живот. Кога приходот е ограничен, најчесто не исчезнува целата потрошувачка – се менува нејзината структура. Се купува поевтин бренд, одморот се скратува, автомобилот се вози уште неколку години, реновирањето се одложува, а кафе со пријателите останува како едно од ретките достапни задоволства.
Токму затоа кафулето може да биде последното место од кое луѓето се откажуваат, а не доказ дека живеат богато. Кафето има и социјална функција. За некого тоа е состанок, за друг дружење, за трет два часа бегство од станот и секојдневните обврски. Во земја во која голем дел од социјалниот живот традиционално се одвива во кафеани и кафулиња, не е реално да очекуваме дека финансискиот притисок прво ќе ги испразни сите маси. Човек може да ги намали посетите од четири на една неделно, а кафулето во сабота навечер повторно да изгледа преполно. За сопственикот има гостин на столчето; за статистиката на семејниот буџет можеби има семејство што веќе ги намалило сите други несуштински трошоци.
Не треба да се игнорира ниту фактот дека Македонија не е општество во кое секој живее исклучиво од една индивидуална плата. Приходите од работа се најголемиот извор на приход во домаќинствата, но пензиите во 2024 година учествувале со 21,8 проценти, приходите од земјоделство со 6,2 проценти, а приходите од странство со 1,4 проценти. Во реалниот живот тоа значи дека во едно домаќинство може да влегуваат две плати и една пензија, сезонски приход, помош од родители или друг извор. Затоа погрешно е семејниот стандард секогаш да го пресметуваме како „една просечна плата против сите трошоци“. Но исто толку погрешно е од полниот ресторан да заклучиме дека сите семејства се финансиски стабилни.
Постојат и огромни разлики меѓу самите граѓани. Ако дваесет проценти од луѓето можат редовно да трошат повеќе, тие се доволни да ги наполнат најпопуларните ресторани, туристички места и трговски центри. Не мора целото население да биде богато за еден мол да биде полн. И токму тоа може да создаде погрешен впечаток за општиот стандард. Луѓето што имаат повеќе пари се почесто присутни на местата каде што се троши. Луѓето што немаат доволно пари се помалку видливи токму затоа што остануваат надвор од тие места. Со други зборови, она што го гледаме на паркингот е самоселектирана група – луѓе кои тој ден имале причина и можност да бидат таму.
Дополнително, не смееме да ја мешаме потрошувачката со богатството. Богат човек не е нужно човек што троши многу во еден месец, туку човек што има имот, заштеда и способност да поднесе финансиски удар без да му се распадне буџетот. Домаќинство може да троши речиси сè што заработува и визуелно да изгледа како да живее одлично: две коли, телефони, ресторани, одмор. Но ако нема никаква резерва, неговата финансиска позиција може да биде многу почувствителна од семејство што троши скромно и има значителна заштеда. Затоа полниот паркинг кажува колку автомобили пристигнале таму. Не кажува колку од тие автомобили се отплатени, колку семејствата имаат заштедено и што ќе се случи ако еден од нив утре остане без работа.
И цените продолжуваат да ја зголемуваат оваа психолошка разлика меѓу „имам за денес“ и „се чувствувам финансиски сигурно“. Во септември вкупната месечна инфлација била нула, но тоа не значи дека сите цени стоеле. Храната и безалкохолните пијалаци пораснале за 0,5 проценти во однос на август, а годишната инфлација изнесувала 2,7 проценти. Угостителските услуги во септември биле 3,8 проценти поскапи отколку една година претходно. Кога цените растат постепено повеќе години, човек не мора да престане да купува кафе за да почувствува дека животот му е поскап. Може едноставно да забележи дека за истиот износ со кој пред неколку години правел многу повеќе, денес добива помалку.
Постои и уште една човечка причина поради која луѓето продолжуваат да трошат и кога се загрижени за пари: животот не може да биде само преживување и плаќање сметки. Ако човек работи цел месец, природно е да сака барем повремено кафе, ручек надвор, ново парче облека или викенд со семејството. Да бараме од некој целосно да се откаже од секоја мала радост пред да добие право да каже дека животот е скап е погрешна логика. Човек не мора да живее само на леб и вода за неговата загриженост околу стандардот да биде легитимна. Прашањето не е дали може да си дозволи едно кафе. Прашањето е што му останува откако ќе ги плати сите работи што не може да ги избегне.
Затоа полните кафулиња, молови и паркинзи не ја поништуваат приказната за финансискиот притисок. Тие само покажуваат дека економијата и човечкото однесување не можат да се сведат на една фотографија. Во Македонија истовремено може да има луѓе што живеат многу добро, луѓе што едвај ги покриваат основните потреби и огромна група меѓу нив што нормално работи, троши и излегува – но нема чувство дека финансиски напредува. И можеби токму последната група е најважна за разбирање. Тоа се луѓе кои не се гладни, но не можат лесно да купат стан; не се без работа, но се плашат од голем непланиран трошок; одат на кафе, но не се сигурни како ќе изгледа нивната старост.
Затоа следниот пат кога ќе видиме полна тераса и ќе кажеме „а сите се жалат дека немаат пари“, можеби треба да го поставиме прашањето поинаку. Дали полната маса е доказ дека луѓето имаат пари – или само доказ дека, и кога животот станува поскап, човекот сепак не сака целосно да се откаже од животот? Вистинскиот показател за стандардот можеби не е колку луѓе седат во кафуле во сабота навечер, туку колку од нив би можеле мирно да живеат шест месеци ако во понеделник останат без приход.
