Авторска правно-економска анализа 2.1 | Centar.mk
Можете цел живот да штедите, редовно да одвојувате од платата или пензијата и да соберете значителна сума на банкарска сметка. Но, едно прашање многу семејства никогаш не го поставуваат: што ќе се случи со тие пари кога сопственикот на сметката ќе почине?
Дали сопругата може веднаш да ги подигне средствата? Дали децата автоматски имаат право на еднакви делови? Што ако парите се на штедна книшка, девизна сметка или орочен депозит? И дали банката може да ги задржи ако никој не побара наследство?
За разлика од недвижностите, за кои семејствата најчесто знаат дека мора да се спроведе оставинска постапка, банкарските заштеди понекогаш се доживуваат како пари што најблиските можат едноставно да ги подигнат.
Но, во Македонија наследувањето на парите во банка се уредува според законските правила за наследување, имотните односи и соодветните банкарски постапки. Парите не исчезнуваат со смртта на сопственикот, но ниту автоматски стануваат достапни за секој член на семејството.
Кој прв има право да ги наследи парите?
Според Законот за наследувањето, кога нема тестамент што законски го менува распоредот, наследувањето се врши според наследни редови.
Во првиот наследен ред се потомците на починатиот и неговиот брачен другар. Тие, според основното законско правило, наследуваат на еднакви делови.
Да замислиме дека починато лице оставило 900.000 денари на банкарска сметка, а зад него останале сопруга и две деца. Ако целата сума претставува оставина на починатиот, нема други релевантни побарувања или долгови и сите тројца наследуваат по закон во еднакви делови, секој би добил по 300.000 денари.
Меѓутоа, ова е поедноставен пример. Ако парите претставуваат заеднички брачен имот, најнапред може да биде потребно да се утврди делот што му припаѓа на преживеаниот сопружник по основ на сопственост, а дури потоа да се дели наследниот дел на починатиот.
Токму затоа не секогаш е точно дека целата сума што се гледа на банкарската сметка автоматски се дели на еднакви наследни делови.
Сметката е на име на сопругот, но парите се штедени во бракот
Една од најинтересните правни дилеми настанува кога банкарската сметка е отворена на име на едниот сопружник, но средствата се акумулирани за време на бракот.
Според правилата за заеднички брачен имот, имотот стекнат со работа во текот на брачната заедница по правило претставува заеднички имот.
Тоа значи дека формалното име на банкарската сметка не мора секогаш да биде единствениот критериум за утврдување кому економски и правно му припаѓаат средствата.
Ако се утврди дека одредена заштеда е заеднички брачен имот, делот на преживеаниот сопружник не претставува наследство од починатиот. Во оставината влегува делот што му припаѓал на починатиот.
Но, ако средствата потекнуваат од посебен имот, на пример наследство или подарок добиен лично од починатиот, правната пресметка може да биде поинаква.
Затоа при наследување на поголеми банкарски заштеди е важно да се провери и потеклото на парите, а не само состојбата на сметката.
Пример: милион денари на сметка и три наследници
Да претпоставиме дека на сметка на починат сопруг има 1.200.000 денари. Зад него остануваат сопруга и две деца.
Ако целата заштеда е утврдена како заеднички брачен имот, ако уделите на сопружниците се еднакви и ако нема други околности што ја менуваат поделбата, пресметката би изгледала вака:
Половина од парите, односно 600.000 денари, би претставувале сопственички дел на преживеаната сопруга.
Останатите 600.000 денари би влегле во оставината на починатиот.
Тој наследен дел би се поделил на три еднакви дела: по 200.000 денари за сопругата и за секое од двете деца.
Во таков пример сопругата вкупно би имала право на 800.000 денари, а децата на по 200.000 денари.
Ова не е автоматска формула за секое семејство. Важи само ако се исполнети наведените претпоставки и ако нема тестамент, спор за сопственоста, други наследници што наследуваат по право на претставување или други правно релевантни околности.
Но, примерот покажува колку голема разлика може да направи разграничувањето меѓу заеднички брачен имот и наследство.
Дали сопругата може да ги подигне парите со картичката на починатиот?
Во многу семејства сопружниците ги знаат меѓусебните ПИН-кодови, користат заеднички домашен буџет и не прават строга разлика кој физички ја употребува банкарската картичка.
Но, по смртта на сопственикот, правната ситуација се менува.
Познавањето на ПИН-кодот или поседувањето на картичката не претставува доказ дека лицето има право да ги наследи или подигне сите средства.
Банкарската картичка е платежен инструмент поврзан со конкретен договор и овластувања. Наследните права, пак, се утврдуваат согласно законот и оставинската постапка.
Затоа семејството не треба да продолжи да ја користи картичката на починатиот како ништо да не се случило. Особено проблематично може да биде подигнување пари без согласност или знаење на останатите наследници.
Најбезбедно е банката да биде известена и средствата да се распределат по соодветната законска постапка.
Што ако едното дете има полномошно за сметката?
Понекогаш постарите родители им даваат полномошно на своите деца за да можат да плаќаат сметки, да подигнуваат пари или да извршуваат други банкарски работи.
Таквото полномошно може да биде практично додека родителот е жив, но не треба да се меша со наследно право.
Според општите правила на облигационото право, смртта на лицето што го дало полномошното по правило има последици врз неговото важење, со законски предвидени исклучоци.
Дополнително, банките применуваат договорни и идентификациски правила за овластените лица.
Затоа лицето кое имало полномошно не треба да претпостави дека по смртта на сопственикот може слободно да ги подигне сите средства и да ги задржи.
Полномошното не е исто што и тестамент, ниту автоматски го претвора овластеното лице во единствен наследник.
Што ако има тестамент?
Сопственикот на банкарска заштеда може да остави тестамент со кој ќе определи кому сака да му припадне неговиот имот.
На пример, може да предвиди определена сума или дел од своите средства да му припадне на едно дете, на брачниот другар или на друго лице.
Но, слободата на располагање со тестамент не е неограничена.
Законот за наследувањето предвидува правила за нужни наследници и нужен наследен дел. Тоа значи дека определени блиски наследници можат, под законските услови, да имаат право на заштитен дел од оставината.
Поради тоа тестаментот со кој целата банкарска заштеда му се остава на едно лице не мора во секој случај да ги исклучи сите побарувања на останатите наследници.
Исто така, тестаментот може да располага само со имотот што законски му припаѓа на оставителот. Тој не може еднострано да го претвори делот од заедничкиот имот на преживеаниот сопружник во сопствена оставина.
Ако нема сопруг или деца, кој ги наследува парите?
Не секое починато лице зад себе остава брачен другар и потомци.
Кога нема наследници од првиот наследен ред, се применуваат правилата за следните наследни редови.
Во зависност од семејните околности, право на наследување можат да имаат родителите, браќата и сестрите, нивните потомци и други лица утврдени со закон.
Редоследот е важен бидејќи наследниците од поблискиот наследен ред, според законските правила, ги исклучуваат наследниците од подалечниот ред.
Ако нема наследници што имаат право на оставината, Законот за наследувањето предвидува таа да ѝ припадне на државата.
Тоа не значи дека банката станува сопственик на парите само затоа што починатото лице немало деца.
Дали банката ги известува наследниците дека постои заштеда?
Ова е особено важно кај семејства во кои починатиот имал повеќе сметки, орочени депозити или штедење во различни банки.
Наследниците не треба да претпостават дека секоја банка автоматски ќе ги пронајде и ќе ги извести за сите средства.
Банкарските податоци се заштитени со правила за доверливост, а пристапот до информации за сметки на починато лице мора да има соодветна правна основа.
Во оставинската постапка може да биде потребно да се утврди во кои банки постојат средства и колкава е нивната состојба.
Затоа е корисно семејството да знае во кои финансиски институции починатиот имал сметки, без притоа да се споделуваат лозинки или други доверливи податоци.
Ако наследниците се сомневаат дека постојат непознати депозити, треба да побараат насоки од нотарот или надлежниот суд за законскиот начин на прибавување информации.
Што се случува со орочените депозити?
Многу граѓани не ги чуваат заштедите само на обична трансакциска сметка. Дел од средствата се орочени на шест месеци, една година или подолг период.
Смртта на депонентот не значи дека орочените средства престануваат да постојат.
Но, нивното наследување и исплата зависат од оставинската постапка, договорните услови и применливите прописи.
Важно е да се провери кога истекува орочувањето, каква камата е договорена и дали постојат услови за предвремено раскинување.
Наследниците не треба да претпостават дека секој орочен депозит автоматски ќе биде исплатен веднаш и без промена на договорните последици.
Затоа, по утврдувањето на наследните права, треба да се побара конкретно објаснување од банката за расположливите начини на постапување со депозитот.
А што ако парите се во евра?
Наследувањето не зависи само од тоа дали средствата се во денари или во странска валута.
Ако починатото лице имало девизна сметка или орочен девизен депозит, тие средства исто така можат да бидат дел од оставината.
Разликата може да се појави во банкарската обработка, евентуалната конверзија, надоместоците и начинот на исплата на наследните делови.
На пример, ако оставителот имал 20.000 евра и постојат двајца наследници со еднакви права врз целата сума, секој би имал право на наследен дел од 10.000 евра, под претпоставка дека нема други правно релевантни околности.
Но, банката ќе постапува врз основа на соодветната документација и решението за наследување, а не само врз основа на усен договор меѓу членовите на семејството.
Дали наследниците ги добиваат и каматите?
Кога се наследува банкарски депозит, не е важно само колку изнесувала главницата.
Потребно е да се утврди и какви камати биле пресметани, дали постојат достасани побарувања и кои договорни услови важат за конкретниот производ.
Правата што произлегуваат од депозитниот однос можат да бидат релевантни за оставината.
Но, точниот износ што ќе биде исплатен зависи од состојбата на сметката, датумите, договорот и евентуалните обврски што законски влијаат врз побарувањето.
Затоа наследниците треба да побараат детална пресметка, особено кај поголеми или повеќегодишни орочени депозити.
Што ако починатиот имал и кредит во истата банка?
Наследството не мора да се состои само од пари и имот.
Починатото лице може истовремено да има заштеда од 500.000 денари и преостанат кредит од 300.000 денари.
Во таква ситуација не е доволно да се гледа само позитивната состојба на сметката.
Треба да се утврди кои долгови постојат, дали има обезбедување, дали е договорено пребивање и какви права има банката.
Според правилата за наследничка одговорност, наследникот по основ на наследување одговара за долговите на оставителот до вредноста на наследениот имот, со законски утврдени правила кога има повеќе наследници.
Ако наследникот истовремено бил содолжник или гарант по кредитот, неговата одговорност по тој посебен основ мора да се разгледа одделно.
Затоа пред наследниците да донесат одлука за оставината, важно е да добијат што е можно поцелосна слика и за средствата и за обврските.
Дали парите можат да останат во банка со години?
Да, можно е наследниците долго време да не ги побараат средствата, особено ако не знаат дека постои одредена сметка.
Но, тоа не значи дека банката автоматски станува сопственик на заштедата.
Правната судбина на средствата зависи од наследните права, договорот, применливите рокови и евентуалните посебни постапки.
Ако банкарскиот депозит не бил опфатен со првичното решение за наследување, може да се појави потреба од дополнителна оставинска постапка за накнадно пронајден имот.
Поради тоа е важно наследниците да ги зачуваат документите за сметките и да не претпоставуваат дека со завршувањето на постапката за станот или куќата автоматски се опфатени и сите банкарски средства.
Дали наследувањето на пари во банка се оданочува?
Во Македонија постои данок на наследство и подарок, но законските ослободувања зависат од наследниот ред и другите пропишани услови.
Според информациите на Министерството за финансии, наследниците од првиот наследен ред се ослободени од данок на наследство и подарок.
За наследниците од други наследни редови може да постои даночна обврска, освен кога се исполнети условите за законско ослободување.
Затоа не е правилно да се претпостави дека секое наследување банкарски средства е оданочено, ниту дека секое наследување е ослободено од данок.
Покрај даночните прашања, оставинската постапка може да создаде нотарски и други трошоци што се определуваат според применливите тарифи.
Дали осигурувањето на депозитите значи дека наследниците ќе добијат најмногу 30.000 евра?
Не. Ова се две различни прашања што граѓаните понекогаш ги мешаат.
Во Македонија Фондот за осигурување на депозити обезбедува законско обесштетување до 30.000 евра во денарска противвредност по депонент во една банка или друга опфатена институција, кога ќе настапи предвидениот ризичен настан.
Ова ограничување се однесува на системот за осигурување на депозитите во случај на проблем со финансиската институција, а не на редовното наследување средства од починат депонент.
Ако починатото лице имало законски постоечки депозит од 50.000 евра во банка што нормално работи, наследниците не се ограничени на 30.000 евра само поради правилата за осигурување на депозитите.
Тие ги остваруваат своите наследни права врз средствата според оставинската постапка и применливите законски и договорни правила.
Што треба да направи семејството?
Кога ќе почине лице кое имало банкарски средства, најважно е наследниците да не преземаат неформални дејствија со неговите картички и лозинки.
Треба да ги идентификуваат познатите сметки, да ја обезбедат потребната документација и да ги наведат средствата во оставинската постапка.
Ако постои сомнеж дека заштедата претставува заеднички брачен имот, потребно е да се разгледа и тоа прашање.
По правосилноста на решението за наследување, наследниците можат да се обратат во соодветната банка со документацијата што таа законски ја бара за исплата или пренос на наследените средства.
Ако постои спор меѓу наследниците, тестамент или поголем износ, разумно е навремено да се побара стручна правна помош.
Парите не исчезнуваат, но семејството мора да ги знае своите права
Заштедата во банка често претставува резултат на децениска работа и откажување. За некои семејства тоа е резервата за старост, за други можност да им помогнат на децата или сигурност за непредвидени ситуации.
Но, ако сопственикот почине, парите не стануваат автоматски достапни за оној што прв ќе стигне до банкарската картичка.
Наследувањето се утврдува според законските правила, евентуалниот тестамент и правата што постојат врз конкретните средства.
Најважната разлика е меѓу тоа на чие име се води сметката и кому правно му припаѓаат парите.
Затоа секое семејство треба навремено да размисли како ќе се утврдат и распределат заштедите ако се случи нешто непредвидено.
Бидејќи најголемиот проблем не е секогаш тоа што парите ги нема, туку што наследниците не знаат дека постојат или не знаат како законски да стигнат до нив.
