Кога работникот ќе ја отвори банкарската апликација на денот на плата, ја гледа сумата што реално може да ја потроши. Во јули 2026 година просечната нето-плата во Македонија изнесувала 48.499 денари. Но во сметководството на компанијата истиот тој просечен вработен не се појавува со бројка од 48.499 денари. Просечната бруто-плата во истиот месец изнесувала 72.935 денари. Разликата е дури 24.436 денари месечно. Со други зборови, за секои 48.499 денари што просечниот работник ги добива на својата сметка, низ пресметката за плата минуваат уште околу 24.400 денари. Тоа е сума еднаква на повеќе од половина од она што работникот го зема дома – и токму тука започнува вечната расправа меѓу работниците кои велат дека платите се ниски и работодавачите кои тврдат дека трудот ги чини многу повеќе од она што работникот го гледа на сметката.
Сепак, тука треба да се направи една важна разлика што често се губи во јавните дебати. Не е точно едноставно да се каже дека работодавачот му дава 48.499 денари на работникот, а дополнително „плаќа уште 24.436 на државата“. Македонскиот систем на бруто-плата функционира така што во бруто-износот се содржани нето-платата, задолжителните социјални придонеси и данокот на личен доход. Работодавачот ја пресметува и ја уплаќа целата обврска, а работникот на својата сметка го добива она што останува по придонесите и данокот. Затоа бруто-платата е многу подобар показател за директниот трошок за плата отколку нето-износот што го гледаме секој месец.
Од јули 2026 година стапките на задолжителните социјални придонеси повторно се променети. За пензиско и инвалидско осигурување се пресметуваат 19,9 проценти, за здравствено осигурување 7,5 проценти, дополнителниот придонес за повреда на работа и професионално заболување е 0,5 проценти, додека придонесот за осигурување во случај на невработеност е 0,1 процент. Заедно, тоа се 28 проценти од соодветната основица. Потоа следува и данокот на личен доход од 10 проценти, со даночно намалување кое во 2026 година на месечно ниво изнесува 10.932 денари. Конкретната пресметка може да се разликува зависно од работникот, работните часови и други околности, па затоа не може механички секоја просечна плата да се распарчи до последен денар. Но суштината останува иста: меѓу износот што фирмата го евидентира како бруто-плата и сумата што работникот реално ја троши постои голема разлика.
Токму затоа две навидум спротивставени реченици можат истовремено да бидат точни. Работникот може сосема оправдано да чувствува дека 48.499 денари не се доволни за живот каков што очекува, особено кога од нив треба да плати храна, стан, кредит, струја, гориво, деца и други секојдневни обврски. Но и работодавачот може оправдано да каже дека работник со нето-примање од околу 48.500 денари не го чини 48.500 денари. Самата просечна бруто-плата покажува директен износ од речиси 73.000 денари. А тука приказната за вистинската цена на трудот сè уште не мора да заврши.
Државниот завод за статистика прави посебно истражување токму за ова – Анкетата за цената на трудот. Таа не ја гледа само платата, туку поширокиот трошок што работодавачот го има поради вработувањето: надоместоци во пари или натура, социјални придонеси, професионална обука, други дополнителни трошоци, при што евентуалните субвенции се одземаат. Последното вакво истражување, кое се однесува на 2024 година, покажува дека просечните годишни издатоци на работодавачот по вработен изнесувале 788.066 денари, а просечниот трошок по фактички одработен час бил 450 денари. Оваа бројка не треба директно да се споредува со јулската плата од 2026 година, бидејќи станува збор за различни периоди и различни статистички показатели, но покажува една важна работа: вистинскиот трошок за вработен не завршува секогаш со неговата нето-плата, па дури ни со едноставната споредба нето наспроти бруто.
Разликите меѓу секторите дополнително ја рушат претставата дека „еден работник чини толку и толку“. Според Анкетата за цената на трудот, во 2024 година просечниот годишен трошок по работник во секторот информации и комуникации достигнувал над 1,45 милиони денари. Во финансиските дејности и осигурувањето бил над 1,1 милион денари, додека во секторот за сместување и подготовка и служење храна бил околу 565 илјади денари. Тоа е огромна разлика и покажува зошто една компанија може релативно лесно да понуди повисока плата, а друга да смета дека и зголемување од неколку илјади денари претставува сериозен удар врз нејзините трошоци.
Ова е важно и кога се отвора прашањето зошто платите не растат уште побрзо во време кога компаниите се жалат дека не можат да најдат работници. Најлесниот политички или јавен одговор е: „нека платат повеќе“. И во многу случаи навистина ќе мора да платат повеќе доколку сакаат да задржат кадар. Но за една фирма која има 50 вработени, зголемување на бруто-трошокот од само 5.000 денари месечно по работник значи дополнителни 250.000 денари секој месец, односно три милиони денари годишно. Кај 100 вработени сумата се удвојува. Затоа растот на платите не може долго да се одвои од продуктивноста, приходите на компаниите и способноста на економијата да создава производи и услуги со поголема додадена вредност. Во спротивно, дел од фирмите ќе го префрлат повисокиот трошок во цените, дел ќе ги намалат маржите, а дел едноставно нема да вработуваат нови луѓе.
Но истата аргументација не смее да стане изговор за ниски плати. Ако компанијата со години работи со добра добивка, има недостиг од кадар, а не е подготвена да дели дел од зголемената продуктивност со луѓето што ја создаваат, работникот има сè повеќе алтернативи – друга фирма, работа во странство, самовработување или промена на професијата. Пазарот на трудот полека станува преговор меѓу две страни што имаат свои трошоци. Работодавачот пресметува колку го чини човекот, а работникот пресметува дали парите што ги добива вредат за осум часа од неговиот ден, патувањето до работа, одговорноста и годините искуство што ги вложил.
Токму затоа бројките од јули се многу поинтересни отколку што изгледаат на прв поглед. Работникот гледа 48.499 денари. Статистиката покажува бруто-плата од 72.935 денари. Меѓу нив стојат 24.436 денари што просечниот вработен никогаш не ги гледа како слободни пари на својата сметка, но кои се дел од системот на неговата плата и социјална сигурност. Над тоа, фирмата може да има и други трошоци поврзани со неговото работно место. Затоа можеби погрешно го поставуваме прашањето кога се расправаме дали работникот е „скап“ или „евтин“. Многу поважно е да прашаме нешто друго: како да создадеме економија во која работодавачот може да издвојува повеќе за труд, а работникот од тој трошок да почувствува поголем дел директно во својот животен стандард?
* За истражувањето користени податоци од ДЗС, УЈП и други институции. Анализата е од информативен карактер и можно е да соддржи грешки, за што однапред се извинуваме.
