Една бројка беше доволна за да се отвори една од најчувствителните теми во државата: 72 години.
Пензија на 72 години? Работа до седмата деценија од животот? Продолжување на работниот век како решение за пензискиот систем? Или опасна идеја што на хартија изгледа како економска мерка, а во реалниот живот звучи како порака до работникот: ќе работиш речиси до крај?
Темата за евентуално пензионирање на 72 години не е само прашање на закон, бројки и фондови. Тоа е прашање што директно влегува во животот на секој работник, секој пензионер, секое семејство и секој млад човек што допрва треба да влезе на пазарот на труд.
Во моментов, актуелните услови за старосна пензија се 64 години за мажи, 62 години за жени и најмалку 15 години пензиски стаж. Но самото отворање на дебатата за можно поместување на границата предизвика силни реакции, затоа што пензијата не е само административна точка на крајот од работниот век. За многумина, пензијата е надеж дека по децении работа конечно ќе има малку мир.
Токму затоа бројката 72 звучи толку силно.
За економистите, пензискиот систем е формула: колку луѓе работат, колку придонеси се уплаќаат, колку пензионери примаат пензија и колку долго системот може да издржи. За работникот, пак, таа формула има сосема друго значење: колку години ќе може да издржи телото, колку години ќе може да оди на работа, колку здравје ќе остане до пензија и дали воопшто ќе дочека вистински одмор.
Тука почнува судирот меѓу бројките и животот.
Не е исто да се зборува за работа до 72 години од канцеларија, и да се зборува од градилиште, фабрика, болница, продавница, автобус, нива, кујна, магацин или работно место на кое телото се троши секој ден. Некој може да работи подолго ако има полесна професија, добра здравствена состојба и желба да остане активен. Но за многу работници, продолжување на работниот век би значело само продолжување на заморот.
Затоа прашањето не смее да биде поставено грубо: „Дали да се работи до 72?“ Прашањето мора да биде многу попрецизно: кој може, кој сака, кој мора, под кои услови и со каква заштита?
Ако некој сака доброволно да продолжи да работи и по исполнување на условите за пензија, тоа е една тема. Ако државата размислува да ја помести границата така што луѓето ќе мора да работат подолго, тоа е сосема друга тема. Разликата меѓу избор и принуда е огромна.
Изборот може да биде право. Принудата може да биде неправда.
Пензискиот систем навистина има предизвици. Македонија има голем број пензионери, а бројот на работоспособни граѓани е под притисок поради иселување, стареење на населението, ниски плати во дел од секторите, сива економија и недоволно стабилни работни места. Ако помалку луѓе уплаќаат придонеси, а повеќе луѓе користат пензија, системот станува потежок за одржување.
Но прашањето е дали решението треба прво да се бара во работникот што треба да работи подолго.
Работникот не е единствената страна во пензиската равенка. Во системот влегуваат и платите, придонесите, вработеноста, младите што заминуваат, непријавената работа, работата на црно, ниските основици, наплатата, продуктивноста и економскиот раст. Ако сите тие проблеми останат, а се помести само старосната граница, тогаш товарот повторно паѓа врз човекот што работи.
Токму на тоа предупредуваат синдикатите. Тие бараат да се размислува за повеќе модели, а не само за повисока возраст: пензионирање според стаж, предвремено пензионирање, бенефициран стаж за тешки професии, можност за докуп на стаж и посебен третман за работници што цел живот работеле во услови што го трошат здравјето.
Тоа е важна точка. Затоа што не може исто да се третира човек што 40 години работел физички тешка работа и човек што можеби може да продолжи со административна, стручна или советодавна улога. Не може исто да се мери работен век во професии каде што телото е главниот алат и во професии каде што искуството може да се користи подолго без ист физички ризик.
Ако некогаш се отвори сериозна пензиска реформа, таа не смее да биде една бројка за сите.
Мора да има разлика меѓу доброволно продолжување и задолжително продолжување. Мора да има разлика меѓу канцелариска работа и тешка физичка работа. Мора да има разлика меѓу здрав работник што сака да продолжи и болен работник што едвај чека да се пензионира. Мора да има разлика меѓу човек со 15 години стаж и човек со 40 години стаж.
Најголемата опасност е јавноста да ја слушне само бројката 72, без објаснување. Тогаш се раѓа страв. А стравот не е случаен. Многу луѓе веќе работат со чувство дека пензијата е далеку, дека здравјето се троши, дека платата не стига и дека староста нема да им донесе мир.
За нив, „пензија на 72 години“ не е техничка реформа. Тоа е реченица што звучи како одложување на животот.
Долги години луѓето си велат: „Ќе издржам уште малку, па пензија.“ Таа надеж им помага да го носат заморот. Ако таа граница се помести премногу далеку, многумина ќе почувствуваат дека целта се оддалечува токму кога се приближуваат до неа.
Тоа е психолошки удар, не само финансиски.
Од друга страна, не смее да се игнорира ни одржливоста на пензискиот фонд. Ако системот нема доволно приходи, идните пензии стануваат несигурни. Ако младите заминуваат, ако платите се ниски, ако придонесите не се наплаќаат целосно, ако економијата не создава доволно стабилни работни места, тогаш пензискиот систем не може да се потпира само на желби.
Но токму затоа реформата мора да биде поширока, а не сведена на една граница.
Прашањето треба да биде: како да има повеќе работници што уплаќаат придонеси? Како да се задржат младите? Како да се зголемат платите? Како да се намали сивата економија? Како да се заштитат работниците во тешки професии? Како да се овозможи доброволна работа за оние што сакаат и можат, но без казнување на оние што не можат?
Само така дебатата може да биде чесна.
Пензијата не е милост. Пензијата е право стекнато со години работа и придонеси. Работникот не оди во пензија затоа што сака да биде товар, туку затоа што го завршил својот работен век. Затоа секое поместување на оваа граница мора да биде направено внимателно, транспарентно и со вистинска јавна дебата.
Најлошо би било пензиската реформа да се сведe на реченица што ги плаши луѓето. Најдобро би било таа да стане повод за сериозен разговор: каква старост сакаме, каков работен век е фер, кој треба да работи подолго, кој мора да биде заштитен и како да се обезбеди пензија што ќе значи достоинство, а не преживување.
Затоа бројката 72 не смее да биде само економска пресметка.
Таа мора да се гледа низ лицето на работникот што станува во пет наутро. Низ лицето на жената што работела цел живот и се грижи за семејството. Низ лицето на градежникот, продавачката, возачот, медицинската сестра, наставникот, фабричкиот работник. Низ лицето на младите што прашуваат дали воопшто ќе дочекаат стабилен систем.
Ако реформата не ги гледа тие лица, тогаш гледа само табела.
Пензискиот систем мора да биде одржлив. Но и човекот мора да биде одржлив.
Затоа вистинското прашање не е само дали Македонија може да си дозволи пензионирање порано или подоцна.
Вистинското прашање е дали работникот може да си дозволи да работи до 72 години — и дали тоа воопшто треба да стане нормално.
