Граѓаните сè почесто го поставуваат истото прашање: ако на светските берзи некои производи поевтинуваат, зошто тоа не се чувствува во маркетите? Зошто цените на храната еднаш кога ќе пораснат, толку тешко се враќаат назад?
Ова прашање не е само економско. Тоа е секојдневна мака на семејствата кои пред рафтот во маркет гледаат дека истата торба со производи чини повеќе од порано, иако постојано слушаат дека цените „се стабилизираат“.
Според Државниот завод за статистика, индексот на трошоците на животот во април 2026 година бил повисок за 5,7 проценти во споредба со април 2025 година, а индексот на цените на мало бил повисок за 5,0 проценти. Тоа покажува дека, иако инфлацијата можеби не расте со исто темпо како порано, животот и понатаму е поскап од лани.
Од друга страна, светските цени не се движат секогаш исто за сите производи. Индексот на цените на храната на ФАО во април 2026 година изнесувал 130,7 поени и бил повисок за 1,6 проценти во однос на март, трет месец по ред со раст. Но, во истиот извештај се наведува дека растеле растителните масла, месото и житарките, додека шеќерот и млечните производи бележеле пад.
Токму тука е суштината: кога некој светски индекс паѓа или расте, тоа не значи дека сите производи во локалниот маркет веднаш треба да поевтинат. Патот од светска берза до домашна полица е долг и полн со дополнителни трошоци.
Прво, тука е транспортот. Производот можеби е поевтин на меѓународниот пазар, но ако горивото, транспортот, складирањето или логистиката се скапи, крајната цена не мора да падне. Геополитичките кризи, енергијата и транспортните рути можат брзо да создадат нов притисок врз храната. ФАО неодамна предупреди дека евентуални нарушувања на важни трговски рути можат да предизвикаат сериозен удар врз агро-прехранбените пазари.
Второ, голем дел од храната што ја купуваме не е само суровина. Лебот не е само пченица, млекото не е само сурово млеко, а кашкавалот не е само цена на млеко. Во крајната цена влегуваат струја, плати, амбалажа, кирија, транспорт, складирање, ладилници, даноци, маржи и загуби.
Трето, цените во маркетите често реагираат побрзо кога трошоците растат, а многу побавно кога трошоците паѓаат. Кога ќе поскапат горивото, суровините или струјата, трговците и производителите брзо велат дека мора да ги зголемат цените. Но кога дел од тие трошоци ќе се намалат, поевтинувањето не секогаш стигнува до граѓаните со иста брзина.
Четврто, домашниот пазар е мал и зависен од увоз за многу производи. Кога земјата увезува храна, цената не зависи само од светската цена, туку и од курсеви, договори, транспорт, царински и административни трошоци, сезонска понуда и побарувачка.
Петто, има и психолошки момент. Кога граѓаните веќе се навикнати на повисока цена, трговците ретко брзаат да ја намалат ако продажбата продолжува. Така високата цена полека станува „нова нормалност“, дури и кога дел од причините за нејзиното зголемување се намалиле.
Најмногу се чувствува кај основните производи. Леб, млеко, сирење, јајца, масло, месо, овошје, зеленчук и хигиенски производи се работи од кои семејствата не можат лесно да се откажат. Токму затоа секое мало поскапување се чувствува силно.
Според ССМ, минималната синдикална кошничка за мај 2026 година изнесува 68.743 денари, а најголем дел од неа — 25.475 денари или 37,1 проценти — оди за храна и пијалаци. Тоа значи дека храната е најголемиот удар врз семејниот буџет.
За многу семејства, проблемот не е само што храната е скапа, туку што поевтинувањата, кога ги има, се мали и бавни. Ако масло, брашно, млеко или месо поскапат нагло, граѓаните веднаш го чувствуваат тоа. Но кога светските услови се подобруваат, ретко гледаат исто толку брза промена на рафтот.
Затоа јавноста сè почесто бара одговор: каде точно останува разликата? Кај производителот, кај увозникот, кај дистрибутерот, кај трговецот или во сите делови од синџирот по малку?
Ова е прашање што заслужува сериозна проверка. Ако цената од нива до маркет расте повеќекратно, граѓаните имаат право да знаат кој дел од цената е реален трошок, а кој дел е профит.
Скапата храна не е само бројка во статистика. Таа значи помалку овошје во домот, поевтино месо, помалку квалитетни производи, повеќе пресметување и повеќе откажување. За семејствата со ниски примања, секој денар на храна значи помалку пари за сметки, лекови, училиште или превоз.
Затоа прашањето останува отворено: ако светските цени некогаш паѓаат, зошто граѓаните тоа ретко го гледаат во маркет? Дали проблемот е во увозот, транспортот, маржите, малата конкуренција или во тоа што еднаш зголемената цена ретко кој сака доброволно да ја врати назад?
Едно е сигурно: додека храната останува најголем трошок во семејниот буџет, ова ќе биде тема што директно ги погодува сите граѓани.
ПОПУЛАРНО НА ИНТЕРНЕТ...
