Со децении ги поправал расипаните машини, старите брави, водоводните цевки и електричните инсталации. Го знаеле сите во маалото. Кога нешто ќе се расипело, луѓето не пребарувале на интернет, туку едноставно велеле: „Викни го мајсторот“. Но, еден ден и тој ќе ја затвори работилницата, ќе ги остави алатите и ќе замине во пензија. А зад него можеби нема да остане никој што ќе го продолжи занаетот. Тогаш ќе сфатиме дека не сме изгубиле само еден мајстор, туку знаење што се создавало со децении.
ЕДЕН ДЕН НА ВРАТАТА ОД РАБОТИЛНИЦАТА ЌЕ СТОИ КАТАНЕЦ
Замислете мала работилница во старо македонско маало. На ѕидовите висат клучеви, клешти, чекани и алати што со години биле во употреба. На полиците има резервни делови, завртки и стари предмети што чекаат поправка.
Мајсторот ги познава речиси сите муштерии. Некои доаѓаат со расипан апарат, други со скршена брава, а трети само за совет.
Тој не мора да отвора упатство за секој проблем. Годините искуство му помагаат да препознае дефект по звукот на моторот, движењето на механизмот или начинот на кој се однесува машината.
Но, годините поминуваат.
Рацете веќе не се толку сигурни како некогаш. Видот ослабува, грбот боли, а работниот ден станува потежок.
И доаѓа моментот кога човекот што со децении им помагал на другите одлучува дека е време да престане да работи.
Ова е замислена сцена, но прашањето што го отвора е реално: што се случува со едно маало, град или село кога ќе исчезнат луѓето што знаеле да ги поправат неговите секојдневни проблеми?
СИТЕ САКАМЕ ДОБАР МАЈСТОР, НО КОЛКУ МЛАДИ САКААТ ДА СТАНАТ МАЈСТОРИ?
Со години образованието и професионалниот успех често се поврзуваат со факултетска диплома, канцелариска работа и професии што не бараат физички труд.
Тоа само по себе не е проблем. Високото образование е важно за развојот на општеството.
Но, проблем настанува кога практичните занимања се потценуваат, а младите добиваат впечаток дека занаетот е избор само за оние што не можеле да продолжат со академско образование.
Добар електричар, водоинсталатер, столар, автомеханичар или сервисер не е човек што само знае да користи алат.
Тој мора да разбира материјали, механизми, безбедносни правила, технологии и начини на решавање проблеми.
Современите занаети бараат постојано учење, бидејќи уредите, возилата и инсталациите стануваат сè посложени.
Затоа прашањето не е дали младите треба да одат на факултет или да учат занает. Прашањето е дали создаваме општество во кое и двата избора се почитувани, квалитетни и економски перспективни.
КОГА ЌЕ СЕ РАСИПЕ БОЈЛЕРОТ, ДИПЛОМАТА НЕ МОЖЕ ДА ГО ПОПРАВИ
Современото општество зависи од многу професии што често ги забележуваме дури кога нешто ќе престане да функционира.
Кога ќе пукне водоводна цевка, потребен е стручен водоинсталатер.
Кога ќе се појави дефект на електричната инсталација, потребен е квалификуван електричар.
Кога ќе се расипе системот за греење, неопходен е човек што знае да го дијагностицира и безбедно да го отстрани проблемот.
Овие услуги не се луксуз. Тие се дел од основното функционирање на домаќинствата, училиштата, болниците, деловните објекти и јавната инфраструктура.
Затоа недостигот од квалификувани занаетчии може да стане многу повеќе од непријатност за едно семејство.
Тој може да влијае врз трошоците за одржување, времето потребно за поправки и можноста навремено да се отстрануваат дефекти.
КОГА НЕМА КОЈ ДА ПОПРАВИ, ПОПРАВКАТА МОЖЕ ДА СТАНЕ ПОСКАПА
Цената на една услуга зависи од повеќе фактори: сложеноста на работата, потребните делови, квалификациите, времето, конкуренцијата и локалната побарувачка.
Ако во одредено место има малку достапни мајстори, граѓаните може да чекаат подолго или да плаќаат дополнителни трошоци за доаѓање на мајстор од друг град.
Но, не треба автоматски да се заклучи дека секое поскапување е резултат на недостиг од работна сила.
И занаетчиите имаат трошоци за алат, гориво, транспорт, опрема, осигурување, даноци, деловен простор и стручно усовршување.
Квалитетната работа има своја цена, особено кога подразбира одговорност за безбедноста на луѓето.
Проблемот настанува кога услугата станува тешко достапна, а граѓаните немаат доволно информации за квалификациите, цената и квалитетот на извршената работа.
ПОСЛЕДНИОТ ЧАСОВНИЧАР, ЧЕВЛАР И КРОЈАЧ – ЗАНАЕТИТЕ ШТО ТИВКО ИСЧЕЗНУВААТ
Покрај мајсторите што ги одржуваат домовите и инфраструктурата, постојат и традиционални занаети чие присуство во секојдневниот живот се намалува.
Некогаш во многу маала имало чевлар, кројач, часовничар, тапетар, бравар и мајстор за поправка на апарати.
Луѓето не купувале нов предмет веднаш штом стариот ќе се расипел.
Чевлите се носеле на поправка. Панталоните се прекројувале. Мебелот се обновувал. Апаратите се сервисирале и се користеле со години.
Денес, кај дел од производите, ниската цена на новата стока, недостапноста на резервни делови и сложеноста на поправката можат да го направат купувањето нов производ поисплатливо.
Но, тоа не значи дека поправките ја изгубиле својата вредност.
Напротив, во време кога се зборува за одржливо користење на ресурсите и намалување на отпадот, можноста да се поправи наместо да се фрли станува повторно важна економска и еколошка тема.
КУПУВАМЕ НОВО, А СТАРОТО МОЖЕБИ МОЖЕЛО ДА СЕ ПОПРАВИ
Кога ќе се расипе апарат за домаќинство, потрошувачот често се соочува со дилема.
Дали да плати дијагностика и поправка или да купи нов апарат?
Одлуката зависи од возраста на производот, достапноста на деловите, цената на поправката и очекуваниот преостанат век на употреба.
Но, ако во близина нема квалификуван сервисер, можноста за поправка практично се намалува.
Така исчезнувањето на дел од занаетите може да придонесе кон култура во која производите побрзо се заменуваат.
Тоа има и финансиски последици за домаќинствата и последици за животната средина.
Европските политики за право на поправка и поттикнување подолга употреба на производите покажуваат дека сервисирањето не е само прашање на носталгија, туку и дел од современите економски политики.
За Македонија, ова отвора можност да се размислува како локалните сервиси и квалификуваните мајстори можат да бидат дел од поодржлива економија.
МАЈСТОРОТ НЕ СЕ СОЗДАВА ЗА ТРИ ДЕНА
Еден од најголемите предизвици кај практичните занимања е пренесувањето на искуството.
Теоретското знаење е неопходно, но многу вештини се развиваат преку работа, повторување, грешки и учење од поискусни луѓе.
Млад електричар мора да ги научи прописите и безбедносните процедури, но и да стекне практична способност да препознава проблеми.
Млад столар мора да ги познава материјалите и машините, но и да развие прецизност.
Млад автомеханичар мора да ги разбира современите електронски системи, но и да стекне искуство со различни дефекти.
Затоа практичната настава, квалитетното стручно образование и соработката меѓу училиштата и работодавачите се важни за создавање нови генерации квалификувани работници.
Ако знаењето на искусниот мајстор не се пренесе, неговото заминување може да остави празнина што тешко се пополнува.
ЗОШТО НЕКОИ МЛАДИ ЗАМИНУВААТ ВО СТРАНСТВО ЗА ДА ГО РАБОТАТ ИСТИОТ ЗАНАЕТ?
Една од противречностите на современиот пазар на труд е што практичните вештини можат да бидат барани и дома и во странство.
Квалификуваните електричари, механичари, заварувачи, монтери и други технички работници можат да најдат можности на различни пазари.
Одлуката за заминување не зависи само од платата.
Важни се и работните услови, опремата, сигурноста на договорите, можностите за напредување, здравствената заштита и долгорочната перспектива.
Ако Македонија сака да задржи повеќе квалификувани занаетчии, не е доволно само да ги повикува младите да останат.
Потребно е да постојат услови во кои нивниот труд ќе биде соодветно платен, безбеден и почитуван.
Во спротивно, земјата ризикува да вложува во создавање вештини што потоа ќе се користат на други пазари на труд.
МАЛИОТ ГРАД МОЖЕ ДА ОСТАНЕ БЕЗ МАЈСТОР, ИАКО ИМА ЛУЃЕ НА КОИ ИМ ТРЕБА
Во големите градови граѓаните обично имаат поголем избор на сервиси и мајстори.
Но, во помалите населени места ситуацијата може да биде поинаква.
Ако единствениот локален сервисер замине во пензија, жителите можеби ќе мора да бараат услуга во друг град.
Тоа значи дополнителни трошоци за превоз, подолго чекање и поголема зависност од надворешни услуги.
Особено погодени можат да бидат постарите луѓе што немаат автомобил или можност лесно да организираат транспорт.
Така недостигот од мајстори се поврзува со поширокиот проблем на достапноста на услугите во малите градови и селата.
Еден град не го прават функционален само институциите и големите компании. Важни се и малите работилници, сервисите и семејните бизниси што ги решаваат секојдневните потреби на жителите.
ЗАНАЕТЧИЈАТА Е И ПРЕТПРИЕМАЧ
Кога зборуваме за занаетчиите, често размислуваме само за нивната физичка работа.
Но, човек што води сопствена работилница мора да биде и организатор, набавувач, сметководствено дисциплиниран претприемач и одговорен давател на услуги.
Тој треба да набавува материјали, да планира трошоци, да комуницира со клиенти, да издава соодветни документи и да инвестира во опрема.
За млад човек што сака да започне сопствен занаетчиски бизнис, почетните трошоци можат да бидат сериозна пречка.
Професионалните алати, машините, возилото и работниот простор бараат капитал.
Затоа поддршката за занаетчиството не треба да се сведува само на промоција на традицијата. Таа треба да ги разгледува и реалните услови за отворање и одржување мал бизнис.
ДАЛИ ГИ УЧИМЕ ДЕЦАТА ДЕКА РАБОТАТА СО РАЦЕ Е ПОМАЛКУ ВРЕДНА?
Во дел од семејствата сè уште постои очекување дека најдобриот пат кон успехот е завршување факултет и вработување во канцеларија.
Но, професионалната вредност не треба да се определува според тоа дали човек носи костум или работна униформа.
Добар мајстор може да има сложено техничко знаење, висока одговорност и сопствен успешен бизнис.
Исто така, не секој занает е автоматски добро платен. Приходите зависат од побарувачката, квалификациите, конкуренцијата и деловните услови.
Затоа младите треба да добиваат реални информации за различните професии, а не идеализирани претстави.
Професионалната ориентација треба да им помогне да ги препознаат сопствените способности и интереси, како и можностите на пазарот на труд.
Општество што ги почитува сите квалификувани професии има поголеми шанси да развива разновидна и функционална економија.
МОЖЕ ЛИ ТЕХНОЛОГИЈАТА ДА ГО ЗАМЕНИ МАЈСТОРОТ?
Дигитализацијата и вештачката интелигенција веќе менуваат многу професии.
Современите апарати можат да прикажуваат кодови за грешки. Автомобилите користат компјутерска дијагностика. Проектантите располагаат со напредни дигитални алатки.
Но, откривањето проблем на екран не е исто што и неговото безбедно физичко отстранување.
Некој мора да го провери уредот, да го замени делот, да ја тестира инсталацијата или да го поправи механизмот.
Технологијата може да им помогне на занаетчиите да работат побрзо, попрецизно и побезбедно.
Но, кај многу практични задачи човечкото искуство и физичката работа остануваат неопходни.
Затоа иднината на занаетите не мора да биде спротивставена на технологијата. Напротив, најуспешните нови генерации мајстори веројатно ќе бидат оние што ќе ги комбинираат практичните вештини со современите дигитални алатки.
КОЈ ЌЕ ГО НАСЛЕДИ АЛАТОТ?
Една од најемотивните слики е работилница во која мајсторот ги собира алатите по последниот работен ден.
Некои ги користел триесет или четириесет години.
Со нив поправал илјадници предмети, заработувал за семејството и им помагал на луѓето.
Но, ако нема ученик, наследник или млад човек заинтересиран да го продолжи занаетот, тие алати можеби ќе завршат во подрум, на таван или ќе бидат продадени.
Алатот може да се купи повторно.
Но, искуството што човекот го стекнувал со децении не може едноставно да се нарача преку интернет.
Токму затоа менторството и пренесувањето на знаењето меѓу генерациите треба да добијат поголемо внимание.
ШТО МОЖЕ ДА НАПРАВИ МАКЕДОНИЈА ПРЕД ДА СЕ ЗАТВОРАТ УШТЕ РАБОТИЛНИЦИ?
Првиот чекор е реална процена на потребите на пазарот на труд.
Потребно е да се знае во кои региони и професии постои недостиг од квалификувани работници, а каде има доволно кадар.
Вториот чекор е квалитетно стручно образование со вистинска практична обука, соодветна опрема и безбедни услови за работа.
Третиот е поддршка за преминот од училиште кон вработување или самостојна дејност.
Четвртиот е подобрување на условите за работа и можностите за професионален развој.
Петтиот е создавање врски меѓу искусните занаетчии и младите што сакаат да учат.
Таквите мерки треба да бидат засновани на проверени потреби и јасни резултати, а не само на краткорочни кампањи.
ЗАКЛУЧОК: НЕМА ДА НИ НЕДОСТИГА САМО МАЈСТОРОТ, ТУКУ И ЗНАЕЊЕТО ШТО ГО НОСЕЛ
Кога последниот мајстор во едно маало ќе замине во пензија, тоа можеби нема да биде голема вест.
Нема да има свечена церемонија, големи говори или посебно внимание од јавноста.
Една работилница едноставно ќе ја затвори вратата.
Но, по некое време, кога ќе се расипе нешто што порано се поправало за еден ден, жителите можеби ќе сфатат колку значела таа работилница.
Ќе се сетат на човекот што знаел да најде решение, да даде совет и да го врати во употреба она што другите мислеле дека е за фрлање.
Затоа исчезнувањето на занаетите не е само прашање на минатото.
Тоа е прашање на иднината на работата, образованието, малите бизниси и секојдневниот живот.
Зашто еден ден можеби ќе имаме доволно продавници што продаваат нови производи, но премалку луѓе што знаат да ги поправат старите.
И тогаш ќе разбереме дека највредното нешто што го оставил последниот мајстор во маалото не бил неговиот алат, туку знаењето што немало кому да го предаде.
