Авторска правно-економска анализа 2.1 | Centar.mk
Замислете дека едно утро ја проверувате банкарската сметка и забележувате уплата од 50.000 денари. Не очекувате плата, не сте продале ништо и никој не ви најавил дека ќе ви испрати пари. Износот е прикажан како расположлив, а банката не ве контактирала. Дали тие пари сега се ваши и дали можете слободно да ги потрошите?
На прв поглед, одговорот изгледа едноставен. Ако парите се на вашата сметка, можеби ќе помислите дека имате право да располагате со нив. Но, банкарската уплата не е исто што и стекнување законско право да се задржи секој примен износ. Парите можат да пристигнат поради погрешно внесена сметка, двојно извршена исплата, административна грешка или погрешно обработен платен налог.
Во такви ситуации, граѓанинот може да се најде пред неочекуван правен и финансиски проблем. Ако ги потроши средствата, можно е подоцна да биде побарано да ги врати. Ако одбие да ги врати, може да следува судска постапка. Во определени околности, особено ако постојат дополнителни елементи на свесно противправно присвојување, може да се постави и прашање за кривична одговорност, но таа не произлегува автоматски од самото примање или трошење на погрешна уплата.
Затоа е важно да се разбере што предвидуваат македонските закони, каква е улогата на банката, кои права ги има испраќачот и како треба да постапи лицето на чија сметка по грешка пристигнале туѓи пари.
Парите се на вашата сметка, но тоа не значи дека ви припаѓаат
Основното правно прашање не е дали парите физички или електронски пристигнале на вашата сметка, туку дали постои законска основа да ги задржите.
Законот за облигационите односи го уредува институтот стекнување без основ, познат и како неосновано збогатување.
Суштината на ова правило е дека кога дел од имотот на едно лице ќе премине во имотот на друго лице без соодветна правна основа, примачот под законските услови има обврска да го врати стекнатото, односно да ја надомести неговата вредност кога враќањето не е можно.
Погрешно префрлените пари се типичен пример во кој може да се постави прашање за стекнување без основ.
Да претпоставиме дека компанија сакала да му исплати 80.000 денари на свој добавувач, но поради грешка ги испратила на сметка на друго лице. Ако примачот нема договор, побарување или друга законска основа за тие средства, самата уплата не создава автоматско право да ги задржи.
Со други зборови, банкарскиот систем може успешно да ја изврши трансакцијата, а сепак да не постои правна основа примачот да ги задржи парите.
Дали банката може сама да ги повлече парите?
Ова е едно од најчестите прашања.
Граѓаните понекогаш претпоставуваат дека ако испраќачот направил грешка, доволно е да се јави во банката и парите веднаш ќе бидат вратени.
Но, правната ситуација не е толку едноставна.
Законот за платежни услуги и платни системи предвидува правила за извршување платежни трансакции според единствената идентификациска ознака, како и посебни постапки кога таа ознака е погрешно наведена.
Ако испраќачот внел погрешна сметка, банката не мора автоматски да одговара за неговата грешка, доколку правилно го извршила налогот според доставените податоци и се исполнети законските услови.
Сепак, давателот на платежни услуги има законски обврски да преземе разумни напори за враќање на средствата во случаи предвидени со законот.
Тоа не значи дека секоја веќе извршена трансакција може еднострано да се поништи по барање на испраќачот.
Особено треба да се разликува грешка направена од испраќачот од погрешна трансакција предизвикана од самата банка. Во вториот случај може да се применуваат поинакви правила за исправка и одговорност.
Што ако веднаш ги потрошите парите?
Да земеме пример со граѓанин на чија сметка по грешка пристигнале 100.000 денари.
Лицето забележува дека уплатата не е очекувана, но сепак решава да ги искористи средствата за купување телевизор, отплата на кредит или патување.
Неколку дена подоцна добива известување дека уплатата била погрешна и дека се бара враќање на износот.
Фактот дека парите веќе се потрошени не значи автоматски дека обврската за нивно враќање престанала.
Ако се исполнети условите за стекнување без основ, примачот може да биде должен да ја врати соодветната вредност, без оглед на тоа што средствата веќе не се на неговата сметка.
Во зависност од околностите, може да се постави и прашање за камата и други законски последици.
Затоа погрешната уплата не треба да се третира како неочекуван подарок, особено кога примачот знае или има сериозна причина да се сомнева дека средствата не му припаѓаат.
Што ако не сте знаеле дека уплатата е погрешна?
Не е исто кога лицето свесно троши пари за кои знае дека не му припаѓаат и кога има разумна причина да верува дека уплатата е законски основана.
На пример, граѓанин кој очекува исплата на хонорар може да претпостави дека пристигнатите средства се од неговиот клиент. Дури подоцна може да открие дека парите ги испратило сосема друго лице.
И во таков случај може да постои обврска за враќање на неосновано стекнатите средства. Но, совесноста на примачот може да биде важна за дополнителните правни последици, особено при утврдувањето на обврската за плаќање камата.
Законот за облигационите односи прави разлика меѓу совесен и несовесен стекнувач при определувањето на каматата на неосновано стекнатото.
Затоа не треба да се поистоветуваат сите ситуации. Правната одговорност зависи од конкретните околности, знаењето на примачот и неговото понатамошно постапување.
Може ли испраќачот да ве тужи за враќање на парите?
Да, ако постои законска основа за враќање на средствата, а примачот одбива доброволно да ги врати, испраќачот може да побара судска заштита.
Основата на таквото побарување најчесто може да биде стекнување без основ.
Во судска постапка би било важно да се утврди дека парите навистина биле префрлени, дека примачот ги стекнал и дека не постоела правна основа за нивно задржување.
Од друга страна, примачот има право да ги оспори наводите ако смета дека уплатата била законски основана, на пример поради постоечки долг, договор или друга обврска.
Ако судот утврди дека средствата мора да се вратат, а должникот не ја исполни обврската доброволно, може да следува постапка за присилно извршување врз основа на соодветна извршна исправа.
Тогаш проблемот може да стане поголем од првичниот износ, бидејќи можат да се појават и дополнителни трошоци.
Дали може да има и кривична одговорност?
Ова прашање бара особено внимателно разграничување.
Самото примање погрешна банкарска уплата не значи дека примачот сторил кривично дело.
Ниту секој спор околу враќање пари претставува кривичен случај. Голем број вакви ситуации се решаваат според правилата на граѓанското право.
Сепак, ако постојат дополнителни околности што ги исполнуваат законските обележја на определено кривично дело, може да се постави и прашање за кривична одговорност.
За таков заклучок мора да се утврдат сите релевантни факти, вклучувајќи го начинот на стекнување на средствата, постапувањето на лицето и евентуалната намера.
Затоа не е правилно однапред да се тврди дека секој што потрошил погрешно уплатени пари автоматски ќе одговара кривично.
Но, исто така, не е разумно да се претпостави дека свесното задржување туѓи средства никогаш не може да создаде посериозни правни последици.
Што ако по грешка ви исплатат двојна плата?
Посебна ситуација е кога работодавачот поради административна грешка двапати ја исплатил истата плата.
На пример, наместо една исплата од 35.000 денари, работникот добива две идентични уплати.
Иако парите пристигнале од работодавачот, втората исплата не мора да има правна основа.
Ако се утврди дека станува збор за двојна исплата, може да постои обврска за враќање на неосновано примените средства.
Сепак, начинот на враќање треба да биде правно уреден. Работодавачот не треба произволно да врши задржувања од идните плати спротивно на правилата за заштита на заработувачката.
Особено е важно да се разликува погрешна исплата од спор околу висината на платата, бонусот или друг надоместок што работникот смета дека му припаѓа.
Во такви случаи може да биде потребно дополнително утврдување на работноправната и облигационата основа.
А што ако пензијата е исплатена двапати?
Слична дилема може да се појави и кај пензиски или други исплати од јавни институции.
Ако на сметката пристигне неочекувана дополнителна исплата, не треба веднаш да се претпостави дека станува збор за законски додаток.
Можно е исплатата да биде поврзана со усогласување, заостанат износ или друга законска основа. Но, можно е да се работи и за административна грешка.
Најдобро е примачот да ја провери исплатата кај институцијата што ја извршила.
Ако се утврди дека средствата се исплатени без правна основа, прашањето за враќањето се решава според применливите законски правила, вклучително и посебните прописи ако постојат.
Внимание: Погрешната уплата може да биде и измама
Во последните години финансиските измами стануваат сè пософистицирани, а еден од ризиците е граѓанинот да добие порака од непознато лице кое тврди дека по грешка му испратило пари.
Лицето може да побара итно враќање на износот на друга сметка, преку линк или преку услуга за пренос на пари.
Но, ваквото барање не мора да биде вистинско.
Можно е измамникот да користи лажна потврда за уплата, да бара враќање на средства што воопшто не пристигнале или да се обиде да го наведе примачот да испрати пари на трето лице.
Затоа, ако некој ве контактира со тврдење дека погрешно ви испратил пари, прво проверете дали уплатата навистина постои во официјалната банкарска евиденција.
Не враќајте средства на сметка што непознатото лице дополнително ви ја испратило без проверка преку банката.
Особено не отворајте сомнителни линкови и не споделувајте лозинки, ПИН-кодови или еднократни кодови за авторизација.
Враќањето на вистинска погрешна уплата треба да се организира преку проверлива и документирана постапка.
Што ако на сметката пристигнат 500.000 денари?
Колку е поголем износот, толку е поголем и потенцијалниот финансиски ризик.
Замислете дека на приватна сметка пристигнуваат 500.000 денари од непозната компанија. Примачот нема договор со компанијата и не очекува никаква исплата.
Ако веднаш ги префрли парите на друга сметка, ги подигне во готовина или ги потроши, тоа не ја отстранува можната обврска за враќање.
Дополнително, невообичаени трансакции можат да бидат предмет на проверки согласно прописите за спречување перење пари и финансирање тероризам.
Но, големината на износот сама по себе не докажува незаконско постапување.
Најразумно е средствата да останат недопрени додека не се утврди нивното потекло и законската основа.
Пет чекори ако добиете неочекувана уплата
Прво, проверете ја трансакцијата преку официјалната апликација, изводот или директно во банката. Не се потпирајте само на СМС-порака или електронска пошта.
Второ, проверете дали очекувате исплата од работодавач, клиент, институција или лице со кое имате финансиски однос.
Трето, ако не можете да го идентификувате основот на уплатата, контактирајте ја банката и побарајте упатство за понатамошната постапка.
Четврто, не ги трошете и не ги префрлајте средствата додека не се расчисти ситуацијата. Ако некој бара враќање, инсистирајте на проверка преку официјален банкарски канал.
Петто, зачувајте ги сите документи и известувања поврзани со трансакцијата, вклучително и доказите за евентуалното враќање.
Овие чекори не гарантираат дека никогаш нема да настане спор, но можат значително да го намалат ризикот од финансиска загуба и недоразбирање.
Што ако вие ги испратите парите на погрешна сметка?
Проблемот може да се случи и во обратна насока.
Граѓанин сака да префрли 20.000 денари на член на семејството, но погрешно внесува број на сметка и парите пристигнуваат кај друго лице.
Во таква ситуација најважно е веднаш да ја контактира својата банка.
Според член 101 од Законот за платежни услуги и платни системи, кога корисникот доставил погрешна единствена идентификациска ознака, давателот на платежни услуги по правило не одговара за неправилното извршување по таа основа, но мора да направи разумен напор за поврат на средствата.
Банката на примачот има обврска да соработува во постапката за враќање.
Ако враќањето не е можно, законот предвидува можност плаќачот, со писмено барање, да добие од својата банка релевантни информации за поведување постапка пред надлежен суд.
Ова покажува дека погрешно извршената уплата не значи автоматско и неповратно губење на парите, но ниту дека банката гарантира успешен поврат во секој случај.
Кој ги плаќа трошоците за враќањето?
Законот за платежни услуги и платни системи дозволува давателот на платежни услуги да пресмета надоместок за постапката за поврат на средства испратени со погрешна идентификациска ознака, доколку таков надоместок е договорен во рамковниот договор.
Тоа значи дека испраќачот треба да ги провери условите и тарифата на својата банка.
Ако спорот заврши пред суд, може да се појават и судски и други трошоци, чија распределба зависи од исходот на постапката и применливите процесни правила.
Затоа една погрешно внесена цифра во платниот налог понекогаш може да предизвика проблем што трае многу подолго од самата трансакција.
Неочекуваната уплата не е подарок
Современото банкарство овозможува парите да се префрлаат за кратко време, но истата брзина значи дека и грешките можат да имаат непосредни последици.
Еден погрешно внесен број, двојна исплата или административен пропуст може да префрли средства на лице кое нема никакво право да ги задржи.
Македонското законодавство предвидува механизми за враќање на неосновано стекнатиот имот и постапки за обид за поврат на погрешно извршени трансакции.
Но, исходот зависи од причината за уплатата, однесувањето на примачот, документацијата и конкретните законски услови.
Најважната поука е дека парите што се појавиле на вашата сметка не стануваат автоматски ваша сопственост само затоа што банкарската трансакција е успешно извршена.
Ако знаете дека некој ви префрлил средства по грешка, најбезбедно е да не ги трошите и да побарате проверка преку банката.
Бидејќи неочекуваните 50.000 денари денес можат да изгледаат како финансиска среќа, но утре да се претворат во долг што законски ќе мора да го вратите.
