Влегувате во куќа во која никогаш претходно не сте биле. Некој изговара реченица, се слуша познат звук, погледнувате кон прозорецот и одеднаш ве обзема необично чувство: сето ова веќе се случило. Како да сте стоеле на истото место, со истите луѓе, во истиот момент. Дури ви се чини дека знаете што ќе се случи следно. Но, само неколку секунди подоцна чувството исчезнува.
Ова искуство има име – дежа ву.
За некои луѓе е интересно, за други збунувачко, а кај трети може да предизвика и страв. Особено кога чувството е толку силно што изгледа како вистинско сеќавање.
Низ историјата се појавувале различни толкувања. Некои го поврзувале со соништа, други со претчувства, а трети со верувања за претходни животи.
Но, современата психологија и невронаука нудат поинакво објаснување.
Истражувањата покажуваат дека дежа ву е тесно поврзано со начинот на кој мозокот ги препознава познатите ситуации, ги обработува спомените и проверува дали чувството на препознавање навистина одговара на реалноста.
Најнеобичниот дел од дежа ву не е само чувството дека нешто веќе сме доживеале. Тоа е фактот што во истиот момент можеме да чувствуваме силна познатост и истовремено да знаеме дека ситуацијата е нова.
Токму овој судир меѓу чувството и знаењето е во центарот на научните истражувања.
ШТО ТОЧНО ЗНАЧИ ДЕЖА ВУ?
Изразот déjà vu потекнува од францускиот јазик и буквално значи „веќе видено“.
Но, феноменот не се однесува само на она што го гледаме.
Дежа ву може да се појави за време на разговор, при слушање определена реченица, во нов простор или во ситуација во која истовремено се присутни повеќе сетилни впечатоци.
Човекот одеднаш добива силно чувство дека сегашниот момент е повторување на нешто од минатото.
Притоа, често не може да се сети кога, каде или со кого претходно го доживеал истото.
На пример, можете првпат да посетите ресторан во друг град.
Распоредот на масите, светлината, гласовите и движењето на луѓето одеднаш ви изгледаат необично познати.
Се обидувате да се сетите од каде ви е познато местото, но не успевате.
Истовремено знаете дека никогаш порано не сте биле таму.
Тоа е типична карактеристика на дежа ву: чувство на препознавање без јасно достапно сеќавање што би го објаснило.
КОЛКУ ЛУЃЕ ДОЖИВУВААТ ДЕЖА ВУ?
Дежа ву не е ретко искуство.
Во научен преглед објавен во списанието „Psychological Bulletin“, психологот Алан Браун анализирал повеќе претходни истражувања и навел дека приближно 60 проценти од луѓето пријавиле дека барем еднаш доживеале дежа ву.
Но, оваа бројка не треба да се сфати како прецизна и непроменлива светска статистика.
Резултатите зависат од возраста, начинот на поставување на прашањата, примерокот и од тоа како испитаниците го разбираат феноменот.
Некои истражувања добиле и значително повисоки проценти.
На пример, истражување спроведено меѓу 365 здрави возрасни лица во Чешка покажало дека 324 испитаници пријавиле искуство со дежа ву.
Но, бидејќи учесниците пополнувале онлајн прашалници и не претставувале случајно избран примерок од целото население, резултатот не може едноставно да се пренесе на сите луѓе.
Она што може со поголема сигурност да се каже е дека дежа ву е широко распространето човечко искуство.
И најчесто, кога се појавува повремено и без други симптоми, не укажува на болест.
КАКО МОЗОКОТ МОЖЕ ДА ПРЕПОЗНАЕ НЕШТО ШТО НЕ ГО ПАМЕТИМЕ?
За да се разбере дежа ву, потребно е да се направи разлика меѓу две поврзани, но различни способности на меморијата.
Првата е препознавање со конкретно сеќавање.
На пример, гледате човек во продавница и веднаш се сеќавате дека сте го запознале на семејна прослава.
Не само што ви изгледа познат, туку можете да објасните од каде го познавате.
Втората е чувство на познатост без можност да се сетите на изворот.
Гледате човек што ви изгледа многу познат, но не можете да се сетите каде сте го сретнале.
Или слушате мелодија за која сте убедени дека сте ја слушнале порано, но не знаете кога.
Научниците прават разлика меѓу чувството на познатост и свесното присетување на конкретно искуство.
Дежа ву може да се појави кога чувството на познатост е силно, но не постои достапно сеќавање што би го оправдало.
Истражувачката Ен Клиари од Државниот универзитет во Колорадо со години го проучува токму овој механизам.
Нејзините истражувања покажуваат дека луѓето можат да почувствуваат познатост поради сличности со претходно видени ситуации, дури и кога не успеваат свесно да се сетат на нив.
Тоа е една од најважните научни насоки за објаснување на феноменот.
МОЖЕ ЛИ НОВА СОБА ДА ВЕ ПОТСЕТИ НА СТАРА СОБА БЕЗ ДА ЗНАЕТЕ ЗОШТО?
Да, и оваа можност е испитувана во лабораториски услови.
Во истражување објавено во 2012 година, Ен Клиари и нејзините соработници користеле виртуелна реалност за да испитаат дали распоредот на предметите во просторот може да предизвика чувство на дежа ву.
На учесниците им биле прикажувани различни тридимензионални сцени.
Некои нови сцени имале просторен распоред сличен на сцени што учесниците ги виделе претходно.
Но, предметите и изгледот на просторот биле различни.
Кога новата сцена имала слична конфигурација со претходно видена сцена, а учесниците не можеле свесно да се сетат на оригиналот, тие почесто пријавувале чувство на познатост и дежа ву.
Замислете дека пред многу години сте посетиле куќа со долга маса покрај левиот ѕид, прозорец на десната страна и врата на крајот од просторијата.
Години подоцна влегувате во сосема поинаков стан.
Мебелот е друг, боите се различни, а просторијата никогаш не сте ја посетиле.
Но, распоредот на главните елементи е сличен.
Можно е мозокот да регистрира дел од таа сличност без да ви овозможи да се сетите на старата куќа.
Резултатот може да биде силно чувство дека новото место ви е познато.
Ова не значи дека секое дежа ву е предизвикано од распоредот на предметите.
Но, експериментот покажува еден конкретен механизам преку кој може да се појави такво искуство.
НАЈГОЛЕМАТА МИСТЕРИЈА: ЗОШТО ЗНАЕМЕ ДЕКА ЧУВСТВОТО НЕ Е ТОЧНО?
Дежа ву има една особина што го прави различно од обично погрешно сеќавање.
Човекот не мора навистина да верува дека моментот се случил порано.
Напротив, често е свесен дека тоа е невозможно.
Замислете дека првпат сте пристигнале во држава што никогаш претходно не сте ја посетиле.
Влегувате во хотел и одеднаш имате силно чувство дека веќе сте стоеле на рецепцијата.
Но, знаете дека тоа не може да биде точно.
Како е можно мозокот истовремено да испраќа две спротивставени пораки?
Една од современите теории го објаснува дежа ву како конфликт меѓу чувството на познатост и проценката дека ситуацијата е нова.
Во научна студија со функционална магнетна резонанца, истражувачи од Универзитетот „Сент Ендрјус“ испитувале лабораториски создадени ситуации во кои учесниците истовремено добивале сигнали за познатост и новост.
Во истражувањето биле опфатени 21 учесник, од кои 16 пријавиле искуство налик на дежа ву.
Научниците забележале активност во мозочни региони поврзани со обработка на когнитивен конфликт, вклучително и предниот цингуларен кортекс, медијалниот префронтален кортекс и делови од париеталниот кортекс.
Ова истражување ја поддржува можноста дека дежа ву не е само погрешен сигнал за познатост, туку и искуство во кое мозокот ја забележува противречноста.
Сепак, експериментот бил направен со лабораториски аналог на дежа ву и со релативно мал број учесници.
Затоа резултатите не претставуваат конечно објаснување на сите природни дежа ву искуства.
ДАЛИ ДЕЖА ВУ ЗНАЧИ ДЕКА МОЗОКОТ ПРАВИ ГРЕШКА?
Во секојдневниот говор често се вели дека дежа ву е „грешка во мозокот“.
Тоа е поедноставено објаснување.
Мозокот постојано споредува нови информации со претходни искуства.
Оваа способност е неопходна за секојдневниот живот.
Благодарение на неа препознаваме лица, места, предмети, гласови и ситуации.
Но, чувството на познатост не е непогрешливо.
Понекогаш нова ситуација може да активира познатост без да постои соодветно свесно сеќавање.
Истовремено, други процеси можат да ни укажат дека искуството всушност е ново.
Затоа дежа ву може да се разбере како необичен резултат од нормални когнитивни процеси.
Тоа не значи дека мозокот е оштетен.
Напротив, фактот што човекот ја препознава противречноста може да биде поврзан со механизмите што ја проверуваат веродостојноста на сопствените сеќавања.
Но, и ова останува област на активно научно истражување.
ЗОШТО ПОНЕКОГАШ НИ СЕ ЧИНИ ДЕКА ЗНАЕМЕ ШТО ЌЕ СЕ СЛУЧИ СЛЕДНО?
Ова е веројатно највпечатливиот дел од дежа ву.
Не само што имате чувство дека сте го доживеале истиот момент, туку понекогаш ви се чини дека знаете која реченица ќе ја изговори соговорникот или што ќе се случи во следните неколку секунди.
Дали тоа значи дека мозокот навистина може да ја предвиди иднината?
Научниците го тестирале токму ова прашање.
Во експеримент објавен во 2018 година, Ен Клиари и Александер Клакстон користеле виртуелни сцени и патеки со свртувања.
Учесниците понекогаш доживувале дежа ву кога новата патека потсетувала на претходно видена.
Истражувачите проверувале дали ова чувство им помага точно да го предвидат следното свртување.
Резултатот бил особено интересен.
Учесниците што пријавувале дежа ву почесто чувствувале дека знаат што следува.
Но, нивната вистинска способност да го предвидат следното свртување не била подобра од случајно погодување.
Со други зборови, чувството на предвидување било посилно од реалната способност за предвидување.
Истражувањето не открило доказ дека дежа ву им овозможува на луѓето да ја видат иднината.
Тоа покажало колку убедливо може да биде субјективното чувство дека нешто однапред ни е познато.
„ЗНАЕВ ДЕКА ТОА ЌЕ СЕ СЛУЧИ“ – ЗОШТО ОВА ЧУВСТВО МОЖЕ ДА СЕ ПОЈАВИ ДУРИ И ПО НАСТАНОТ?
Во 2019 година истражувачите објавиле дополнителен експеримент поврзан со дежа ву и чувството на предвидување.
Тие откриле дека по доживеано дежа ву луѓето можат почесто да имаат впечаток дека настанот се одвивал токму онака како што очекувале.
Овој феномен се нарекува постдиктивна пристрасност.
На пример, во разговор добивате силно чувство на дежа ву.
Неколку секунди подоцна соговорникот кажува нешто неочекувано.
И покрај тоа, може да ви се појави впечаток дека некако сте знаеле дека ќе го каже токму тоа.
Но, чувството што се појавува по настанот не е доказ дека претходно навистина сте имале точна претстава за него.
Ова е важна разлика.
Човечката меморија не е видеоархива што совршено ги чува сите настани.
Нашите сеќавања и проценки можат да бидат под влијание на информациите што ги добиваме подоцна.
Затоа дежа ву понекогаш може да создаде исклучително убедливо, но погрешно чувство дека иднината веќе ни била позната.
ДАЛИ ДЕЖА ВУ ИМА ВРСКА СО СОНИШТАТА?
Многу луѓе велат дека дежа ву ги потсетува на сон што го сонувале порано.
Понекогаш дури се убедени дека во сон го виделе местото или разговорот што подоцна навистина се случил.
Но, потребно е да се направи разлика меѓу субјективното искуство и научно потврдената причина.
Можно е некоја сегашна ситуација да потсетува на елементи од претходни соништа.
Можно е и човекот подоцна да го поврзе дежа ву со сон што не го памети доволно прецизно.
Но, нема убедлив научен доказ дека обичното дежа ву претставува сеќавање на вистински настан што однапред сме го виделе во сон.
Постои и сроден термин – déjà rêvé, што приближно значи „веќе сонувано“.
Со него се опишуваат искуства во кои човекот има чувство дека сегашната ситуација или определена содржина претходно била дел од сон.
Но, дежа ву и дежа реве не треба автоматски да се изедначуваат.
Исто така, не треба да се тврди дека сите вакви искуства имаат идентичен невролошки механизам.
ЗОШТО ДЕЖА ВУ МОЖЕ ДА СЕ ПОЈАВИ КОГА СМЕ УМОРНИ ИЛИ ПОД СТРЕС?
Во постарите научни прегледи се забележува поврзаност меѓу пријавувањето дежа ву и состојби како замор и стрес.
Но, овде треба да се биде внимателен.
Поврзаност не значи дека е докажано оти заморот директно предизвикува дежа ву кај секој човек.
Понатамошните истражувања не секогаш ги потврдуваат истите поврзаности.
На пример, во истражувањето спроведено во Чешка, субјективно доживеаниот стрес не се покажал како сигурен предвидувач за тоа кој ќе пријави дежа ву.
Затоа не би било научно оправдано да се тврди дека секое дежа ву е резултат на недоволно спиење, нервоза или преоптовареност.
Сепак, спиењето и одморот се важни за нормалното функционирање на вниманието и меморијата.
Ако човек забележува дека необичните искуства почесто му се случуваат во периоди на исцрпеност, тоа може да биде корисна лична забелешка.
Но, не претставува медицинска дијагноза.
ЗОШТО МЛАДИТЕ ЛУЃЕ ПОЧЕСТО ПРИЈАВУВААТ ДЕЖА ВУ?
Истражувањата генерално укажуваат дека дежа ву почесто се пријавува кај помлади лица, а зачестеноста на пријавените искуства има тенденција да се намалува со возраста.
Но, причината за ова не е целосно разјаснета.
Можно е да има повеќе фактори.
Разлики во меморијата, вниманието, начинот на проценка на сопствените искуства и подготвеноста тие да се пријават можат да влијаат врз резултатите.
Современите теории што го поврзуваат дежа ву со откривањето конфликт меѓу познатоста и новоста разгледуваат и можни возрастни промени во когнитивната контрола.
Сепак, не постои едноставно правило според кое дежа ву задолжително исчезнува по определена возраст.
И постарите луѓе можат да го доживеат.
Исто така, не постои причина човек да се загрижува само затоа што никогаш немал дежа ву.
ДАЛИ ДЕЖА ВУ Е ПОВРЗАНО СО ИНТЕЛИГЕНЦИЈАТА?
Понекогаш на интернет може да се сретнат тврдења дека луѓето што често доживуваат дежа ву се поинтелигентни, имаат подобра меморија или посебни ментални способности.
Таквите тврдења треба да се разгледуваат со резерва.
Постоењето на дежа ву не е признат тест за интелигенција.
Ниту пак неговата зачестеност сама по себе докажува дека некој има исклучителна меморија.
Во едно истражување објавено во 2013 година, научниците испитувале 206 учесници и ја споредувале нивната историја на дежа ву искуства со резултатите од лабораториски задачи за меморија.
Не била утврдена едноставна поврзаност меѓу зачестеноста на дежа ву и испитуваните мерки на препознавање и присетување.
Тоа е уште една причина да не се претвора феноменот во доказ за некаква натпросечна способност.
Дежа ву е интересно искуство, но не претставува мерка за интелигенцијата на човекот.
КОЈ ДЕЛ ОД МОЗОКОТ Е ПОВРЗАН СО ДЕЖА ВУ?
Во научните истражувања важна улога имаат мозочните структури поврзани со меморијата и препознавањето.
Особено внимание добиваат медијалните делови на слепоочниот, односно темпоралниот лобус.
Во оваа поширока област се наоѓаат структури важни за меморијата, меѓу кои и хипокампусот, како и региони што учествуваат во обработката на чувството на познатост.
Но, би било погрешно да се каже дека научниците откриле едно единствено место во мозокот каде што „се создава“ секое дежа ву.
Различни истражувања разгледуваат различни механизми.
Некои се фокусираат на меморијата и препознавањето.
Други на конфликтот меѓу чувството на познатост и знаењето дека ситуацијата е нова.
Трети го испитуваат дежа ву во контекст на невролошки состојби.
Затоа најточно е да се каже дека дежа ву веројатно вклучува повеќе поврзани мозочни процеси, а не еден едноставен механизам што веќе е целосно разјаснет.
ДАЛИ ДЕЖА ВУ МОЖЕ ДА БИДЕ ЗНАК НА ЕПИЛЕПСИЈА?
Ова е важен дел од темата што не треба ниту да се игнорира ниту да се претвори во непотребна причина за страв.
Кај најголем дел од луѓето повременото дежа ву е вообичаено искуство и само по себе не значи дека имаат епилепсија.
Но, во определени случаи дежа ву може да биде дел од фокален епилептичен напад.
Особено е позната неговата поврзаност со некои напади што потекнуваат од темпоралниот лобус.
Меѓународната лига против епилепсија го вклучува чувството на дежа ву или жаме ву меѓу можните симптоми на фокални когнитивни напади.
Во таков контекст, искуството не е само обично чувство на познатост, туку може да биде дел од невролошки настан.
Но, разликата не може да се утврди само врз основа на тоа дали човекот еднаш или двапати почувствувал дежа ву.
Потребно е да се разгледаат зачестеноста, времетраењето, придружните симптоми и целокупната медицинска историја.
КОГА ДЕЖА ВУ ТРЕБА ДА БИДЕ ПРИЧИНА ЗА ЛЕКАРСКА ПРОВЕРКА?
Ако чувството се појавува ретко, трае кратко и не е придружено со други симптоми, најчесто нема причина за загриженост.
Но, лекарска проценка е препорачлива ако искуствата стануваат нови, чести, многу слични едно на друго или се придружени со необични симптоми.
Особено внимание заслужуваат епизоди во кои дежа ву се јавува заедно со ненадеен силен страв, необичен мирис или вкус без очигледна причина, чувство што се искачува од стомакот кон градите, краткотрајна збунетост или нарушена свесност за околината.
Кај некои фокални напади може да се појават и краткотрајно загледување во една точка, невообичаени повторливи движења или празнини во сеќавањето за случувањата.
Тоа не значи дека секој од овие симптоми задолжително укажува на епилепсија.
Постојат и други можни објаснувања.
Но, кога епизодите се повторуваат, потребна е проценка од лекар, а по потреба и невролог.
Ако се појави губење на свеста, напад со грчеви, сериозна повреда или продолжен напад, потребна е итна медицинска помош.
Важно е да не се прави самодијагноза врз основа на текстови на интернет.
ДЕЖА ВУ И ЖАМЕ ВУ – ДВЕ СПРОТИВНИ ЧУВСТВА
Постои уште еден необичен феномен што е поврзан со препознавањето.
Се нарекува jamais vu, односно жаме ву, што приближно значи „никогаш видено“.
Додека кај дежа ву нова ситуација ни изгледа позната, кај жаме ву нешто што добро го познаваме одеднаш може да ни изгледа чудно или непознато.
На пример, можете да погледнете во добро познат збор и за момент да почувствувате дека изгледа необично.
Или да се најдете во позната околина што краткотрајно ви изгледа туѓа.
Но, не секое вакво искуство е жаме ву, ниту пак секое има медицинско значење.
И дежа ву и жаме ву се поврзани со необични доживувања на познатоста.
Во определени невролошки состојби можат да се појават и како симптоми, но кај здрави лица постојат и немедицински објаснувања.
МОЖЕ ЛИ ДЕЖА ВУ ДА СЕ ПРЕДИЗВИКА НАМЕРНО?
Научниците успеале во лабораториски услови да создадат искуства што имаат важни карактеристики на дежа ву.
Тоа е голем напредок, бидејќи феноменот е краткотраен и непредвидлив.
Ако истражувачите треба да чекаат некој случајно да доживее дежа ву, многу е тешко истовремено да се следат сите релевантни мозочни процеси.
Затоа се користат експерименти со меморија, виртуелни простори и ситуации во кои се создава чувство на познатост без јасно сеќавање.
Но, лабораториски предизвиканото искуство не мора во целост да биде идентично со природното дежа ву.
Научниците и понатаму истражуваат колку добро експерименталните модели го претставуваат феноменот што луѓето го доживуваат во секојдневниот живот.
Затоа не постои едноставна и сигурна техника со која секој човек може по желба да предизвика автентично дежа ву.
ПЕТ СЕКОЈДНЕВНИ СИТУАЦИИ ВО КОИ МОЖЕ ДА СЕ ПОЈАВИ ДЕЖА ВУ
Прва ситуација: Непознат град што изгледа познато.
Првпат патувате во град во кој никогаш не сте биле. На една раскрсница одеднаш имате чувство дека точно ја познавате улицата. Можно е просторниот распоред да потсетува на место што некогаш сте го виделе, но не можете свесно да се сетите на него.
Втора ситуација: Разговор што изгледа како повторување.
Пријател ви раскажува нешто ново. Одеднаш ви се чини дека ги знаете неговите зборови и начинот на кој ќе ја заврши реченицата. Чувството може да биде силно, но тоа не докажува дека разговорот навистина се случил порано.
Трета ситуација: Нова куќа со познат распоред.
Влегувате во стан што првпат го посетувате. Распоредот на вратите, мебелот и светлината може да потсетува на некое старо искуство, иако не можете да го препознаете изворот.
Четврта ситуација: Момент што потсетува на сон.
Гледате сцена што ви изгледа како нешто што некогаш сте го сонувале. Можно е да станува збор за асоцијација со претходно сонувана содржина, но самото чувство не е доказ дека сте ја предвиделе иднината.
Петта ситуација: Чувство дека го знаете следниот настан.
Седите со пријатели и одеднаш сте убедени дека знаете кој ќе влезе во просторијата или што ќе се случи. Ако подоцна некој настан ви изгледа како потврда, важно е да се разликува претходната вистинска проценка од чувството дека сте знаеле што ќе се случи.
Овие примери се илустративни и покажуваат како феноменот може да изгледа во секојдневието. Не се дијагностички критериуми.
ДАЛИ ДЕЖА ВУ МОЖЕ ДА НИ КАЖЕ НЕШТО ЗА СОПСТВЕНАТА МЕМОРИЈА?
Да, но не во смисла дека открива тајни способности.
Дежа ву е интересно затоа што покажува колку сложено функционира чувството на препознавање.
Во секојдневниот живот често му веруваме на чувството дека нешто ни е познато.
Ако човек ни изгледа познат, претпоставуваме дека сме го сретнале.
Ако место ни изгледа познато, претпоставуваме дека сме биле таму.
Но, дежа ву покажува дека чувството на познатост и точната информација за минатото не се секогаш исто.
Можеме силно да почувствуваме дека нешто го препознаваме, а истовремено да немаме никакво вистинско сеќавање што го потврдува тоа.
Ова има пошироко значење и за разбирањето на човечката меморија.
Нашето чувство на сигурност не е секогаш доказ дека некое сеќавање е точно.
Затоа научниците не ја проучуваат меморијата само преку прашањето што луѓето паметат, туку и преку прашањето колку се сигурни во она што мислат дека го паметат.
ДАЛИ ДЕЖА ВУ Е ДОКАЗ ЗА ПРЕТХОДЕН ЖИВОТ ИЛИ ПАРАЛЕЛНА РЕАЛНОСТ?
Дежа ву со векови поттикнува филозофски и духовни толкувања.
Некои луѓе веруваат дека претставува сеќавање од претходен живот.
Други го поврзуваат со паралелни светови, предвидување на иднината или мистериозни врски меѓу соништата и реалноста.
Овие идеи можат да бидат интересни како дел од културата, литературата и личните верувања.
Но, тие не се исто што и научно потврдени објаснувања.
Досегашните експериментални истражувања покажуваат дека дежа ву може да се поврзе со познати когнитивни процеси, вклучително и чувството на познатост, неуспешното присетување и проценката на противречни мемориски информации.
Истражувањата за наводното предвидување на иднината не покажале дека луѓето стануваат попрецизни во своите предвидувања кога доживуваат дежа ву.
Затоа не постои научна основа обичното дежа ву да се претставува како доказ за натприродна способност.
Тоа не ја прави појавата помалку интересна.
Напротив, сознанието дека нашиот мозок може да создаде толку убедливо чувство на повторување е само по себе фасцинантно.
ЗАКЛУЧОК: НАЈГОЛЕМАТА ТАЈНА НА ДЕЖА ВУ Е НАЧИНОТ НА КОЈ МОЗОКОТ ЈА СОЗДАВА ПОЗНАТОСТА
Дежа ву е едно од оние искуства што траат кратко, но можат долго да останат во сеќавањето.
Во само неколку секунди човекот може да почувствува дека повторно проживува цела ситуација.
Понекогаш дури има впечаток дека знае што ќе се случи следно.
Но, научните истражувања покажуваат дека ова чувство не е сигурен доказ за вистинско сеќавање, ниту за способност да се предвидува иднината.
Едно од најубедливите објаснувања е дека мозокот понекогаш препознава сличности со минати искуства, но не успева свесно да го пронајде нивниот извор.
Друг важен дел од објаснувањето е конфликтот меѓу силното чувство на познатост и свесноста дека ситуацијата е нова.
Сепак, научниците сè уште не располагаат со едно конечно објаснување што ги опфаќа сите форми на дежа ву.
За повеќето луѓе тоа останува повремено, краткотрајно и безопасно искуство.
Но, ако се јавува често, на нов или необичен начин, особено со збунетост, нарушена свесност или други невролошки симптоми, потребна е лекарска проценка.
Можеби најинтересното прашање не е зошто понекогаш ни се чини дека веќе сме го проживеале истиот момент. Многу поважно е како мозокот успева истовремено да ни каже дека нешто е познато и дека тоа чувство не може да биде точно.
Токму во тој краток судир меѓу меморијата, препознавањето и свесноста се крие вистинската научна мистерија на дежа ву.
