Четири децении станување рано, одење на работа, исполнување обврски, плаќање придонеси и надеж дека еден ден ќе дојде период во кој животот ќе биде помирен. За многумина, пензионирањето требало да значи крај на секојдневната борба за егзистенција. Но, за дел од македонските пензионери, токму тогаш започнува нова пресметка – колку пари остануваат по сметките, колку може да се потроши во продавница и дали ќе има доволно до следната пензија.
Прашањето веќе не е само колкава е пензијата, туку колку вистински живот може да се обезбеди со неа. Во земја во која храната, лековите, комуналните услуги и одржувањето на домот претставуваат постојани трошоци, староста за многумина не е период на финансиско опуштање, туку на внимателно распоредување на секој денар.
Особено болна е противречноста меѓу долгогодишниот работен стаж и чувството на економска несигурност. Човек кој работел речиси целиот свој живот природно очекува дека во пензионерските години ќе може да ги покрие основните потреби без постојано одрекување. Но, пензискиот систем, висината на претходните примања и реалните трошоци на животот не секогаш овозможуваат таков исход.
Четири децении работа не значат автоматски висока пензија
Во јавноста често се поставува прашањето како е можно човек со 35 или 40 години работен стаж да има пензија која не му обезбедува комфорен живот. Одговорот се наоѓа во начинот на кој се пресметуваат пензиите, но и во економските околности во кои луѓето работеле.
Висината на пензијата не зависи единствено од бројот на годините поминати на работа. Важни се и платите врз основа на кои биле пресметувани придонесите, периодите на осигурување, применливите законски правила и учеството во пензиските столбови.
Тоа значи дека двајца работници со еднаков стаж можат да добиваат различни пензии. Лице кое во текот на кариерата имало повисоки пријавени примања може да оствари поинакво пензиско право од лице кое со децении работело за ниска плата.
Токму тука се појавува едно од најчувствителните општествени прашања: дали долгогодишната работа сама по себе е доволна гаранција за достоинствена старост?
Пензијата стигнува еднаш месечно, трошоците пристигнуваат секој ден
За пензионерите кои живеат сами, финансиската пресметка може да биде особено тешка. Трошоците за струја, вода, греење, телефон, хигиена и одржување на домот не исчезнуваат затоа што домаќинството има само еден член.
Напротив, голем дел од овие издатоци се фиксни и не се намалуваат пропорционално со бројот на луѓе што живеат во станот или куќата.
Покрај редовните сметки, тука се и трошоците за исхрана, здравствени услуги, лекови, превоз и повремени поправки. Дури и кога пензионерот нема кредит или кирија, еден поголем непланиран расход може да го наруши целиот месечен буџет.
За подобро да се разбере проблемот, може да се земе илустративен пример со пензија од 22.000 денари. Ако за храна се издвојат 9.000 денари, за комунални услуги и греење 5.000, за лекови и здравствени потреби 2.000, а за превоз, телефон и други основни издатоци 2.500 денари, остануваат само 3.500 денари.
Овој пример не претставува официјална статистика ниту просечен пензионерски буџет. Тој покажува колку лесно ограничените месечни примања можат да се потрошат на основни потреби, без простор за поголема поправка, патување, подарок или непредвиден медицински трошок.
Кога штедењето станува начин на живот
Штедењето вообичаено се поврзува со финансиска дисциплина и создавање резерви за иднината. Но, постои голема разлика меѓу доброволно штедење и принудно откажување од секојдневни потреби.
Кога човек избира поевтина храна затоа што не може да си дозволи поквалитетна, кога одложува поправка на расипан апарат или го ограничува греењето поради страв од следната сметка, тогаш не станува збор само за рационално управување со парите.
Станува збор за намалување на животниот стандард.
Особено загрижувачка е ситуацијата кога финансиските ограничувања почнуваат да влијаат врз здравјето. Одложувањето лекарски прегледи, стоматолошки интервенции или неопходни домашни подобрувања може подоцна да создаде уште поголеми проблеми.
Затоа вистинската мерка за достоинствена старост не треба да биде само можноста човек да преживее со месечните примања, туку и можноста да ги задоволи основните здравствени, социјални и лични потреби.
Поскапувањата не ги погодуваат сите подеднакво
Инфлацијата има различно влијание врз различни домаќинства. За семејство со високи приходи, зголемувањето на цените на основните производи може да значи намалување на заштедите или откажување од одреден луксуз.
За пензионер со ограничени примања, истото поскапување може да значи директно намалување на количината или разновидноста на производите што ги купува.
Причината е едноставна: домаќинствата со пониски примања обично издвојуваат поголем дел од буџетот за неопходни трошоци.
Пензискиот систем предвидува механизми за усогласување на пензиите, но тоа не значи дека секое зголемување автоматски го решава проблемот со куповната моќ.
За реално да се процени дали положбата на пензионерите се подобрува, потребно е да се споредуваат движењето на пензиите, цените и структурата на потрошувачката низ подолг период.
Номинално повисока пензија не мора секогаш да значи и пропорционално поголема финансиска сигурност.
Децата помагаат на родителите, но понекогаш и обратно
Една од специфичностите на македонското општество е силната поврзаност меѓу генерациите. Во многу семејства, родителите и децата меѓусебно си помагаат со пари, храна, домување и грижа.
Таквата солидарност е важна, но може да прикрие и сериозни економски проблеми.
Постојат ситуации во кои возрасните деца финансиски ги помагаат своите родители, особено кога пензијата не е доволна за основните потреби. Но, постои и обратен модел: пензионери кои од своите ограничени примања издвојуваат средства за невработени деца, внуци или членови на семејството со ниски приходи.
Тогаш една пензија, која првично треба да обезбеди сигурност за едно или две постари лица, станува дел од буџетот на поширокото семејство.
Тоа ја зголемува финансиската ранливост, бидејќи средствата што би требало да останат за здравје, лични потреби и непредвидени ситуации се распределуваат на повеќе луѓе.
Семејната солидарност може да помогне во надминување на кризите, но не може трајно да ја замени потребата од стабилни приходи и функционална социјална заштита.
Просечната пензија не ја покажува целата слика
Податоците за август 2026 година покажуваат дека просечната исплатена пензија изнесувала 28.050 денари, а пензија примиле 349.334 корисници. Но, зад просекот се кријат значителни разлики во примањата.
Според објавената распределба на пензиите, приближно 44,7 проценти од пензионерите добивале до 23.945 денари, додека околу 68,4 проценти имале месечни примања до 30.000 денари. Тоа значи дека повеќе од две третини од корисниците биле во категоријата со пензии под наведениот праг.
Овие податоци се важни затоа што просечната вредност може да создаде погрешен впечаток за животниот стандард. Високите пензии на релативно мал број корисници влијаат врз вкупниот просек, додека значителен дел од пензионерите располагаат со многу помали износи.
Септемвриското процентуално усогласување од околу три проценти донесе различни номинални зголемувања. На пензија од 20.228 денари, три проценти изнесуваат приближно 607 денари, додека кај пензија од 50.000 денари истиот процент носи 1.500 денари.
Оттука произлегува и дилемата за правичноста на различните модели на зголемување: дали треба да се зачува пропорционалната врска со претходните придонеси или поголема тежина да добие подобрувањето на положбата на корисниците со најниски пензии?
Пензискиот систем зависи и од генерациите што доаѓаат
Проблемот со пензиите не може да се разгледува одвоено од состојбата на пазарот на трудот и демографските промени.
Според податоците презентирани од Фондот за пензиско и инвалидско осигурување, на 30 јуни 2026 година биле евидентирани 350.671 корисник на пензија и 571.855 лица кои уплаќале придонеси. Тоа претставува приближно 1,63 осигуреници на еден пензионер.
Овој однос е важен за првиот пензиски столб, кој функционира врз принципот на генерациска солидарност. Дел од придонесите што ги уплаќаат денешните работници се користат за финансирање на тековните пензии.
Кога бројот на осигуреници расте побавно од бројот на пензионери, финансискиот притисок врз системот може да се зголемува. Влијание имаат и висината на платите, наплатата на придонесите, буџетските трансфери и вкупната економска активност.
Затоа одржливоста на пензискиот систем не е прашање само за сегашните пензионери. Таа директно ги засега и младите работници кои денес уплаќаат придонеси и очекуваат пензиска сигурност во иднина.
Достоинствената старост не треба да биде луксуз
Пензијата има финансиска функција, но и пошироко општествено значење. Таа претставува еден од основните механизми преку кои луѓето треба да добијат извесна материјална сигурност по завршувањето на работниот век.
Затоа расправата за пензиите не треба да се сведува само на прашањето колку денари ќе изнесува следното зголемување. Подеднакво важни се достапноста на здравствената заштита, трошоците за домување, социјалните услуги, помошта за самостојно живеење и заштитата на постарите лица со најниски примања.
За некој пензионер, достоинствената старост значи можност редовно да ги купува потребните лекови. За друг, тоа е можност да го загрее домот без страв од сметката. За трет, финансиска сигурност значи да може повремено да отпатува, да посети блиски луѓе или да си дозволи нешто што не е строго неопходно за преживување.
Таквите потреби не се луксуз. Тие се дел од нормалниот човечки живот.
По четири децении работа, човек не очекува нужно богатство. Но, оправдано е да очекува дека неговите пензионерски години нема да поминуваат во постојан страв од следната сметка.
И токму тука се наоѓа суштината на проблемот: не е доволно пензијата редовно да пристигнува ако примањата не овозможуваат пристоен живот.
Најтешката пресметка за многу пензионери не е колку години работеле, туку колку денари им остануваат до крајот на месецот.
