ВО МАКЕДОНИЈА СЕ ГРАДАТ НОВИ СТАНОВИ, А ЦЕЛИ СЕЛА ОСТАНУВААТ ПРАЗНИ – Што ни кажува ова за иднината на населението?
Во еден дел од Македонија никнуваат нови станбени згради, се отвораат градилишта и се прошируваат населбите. Во друг дел, куќите стојат заклучени, дворовите зараснуваат, а некогашните училишта остануваат без ученици. На едно место се бара простор за нови станови, додека на друго веќе постојат домови во кои со години никој не живее.
Овој контраст отвора прашање што е многу поголемо од градежништвото: дали Македонија се развива рамномерно или населението постепено се концентрира во сè помал број градови и населени места?
Податоците од последниот попис покажуваат дека ова не е само впечаток. Во земјата постојат стотици населени места со исклучително мал број жители, додека урбаните средини концентрираат значителен дел од населението, работните места и услугите.
Изградбата на нови станови сама по себе не е доказ за економски или демографски напредок. За да се разбере што навистина се случува, мора да се погледнат и бројот на жители, старосната структура, миграциите и условите за живот надвор од големите градови.
205 НАСЕЛЕНИ МЕСТА БЕЗ ЖИТЕЛИ – Што покажува последниот попис?
Според Пописот од 2021 година, Македонија имала 1.836.713 резидентни жители.
Државниот завод за статистика утврдил дека од вкупно 1.781 населено место, дури 205 биле без лица со вообичаено место на живеење.
Тоа значи дека приближно секое деветто населено место било без резидентно население.
Уште повпечатлив е податокот дека 684 населени места имале помалку од 100 жители, а 218 населени места имале помалку од десет жители.
Овие категории не треба едноставно да се собираат, бидејќи се однесуваат на различни статистички групирања. Но, сите заедно укажуваат на сериозна демографска нерамномерност.
Треба да се нагласи и дека населено место без резидентни жители не мора да значи дека таму нема ниту една куќа што повремено се користи. Можно е да постојат викендички, наследени имоти или лица што престојуваат само во определени периоди од годината.
Сепак, отсуството на постојано население има многу конкретни последици.
Кога во едно село нема млади семејства, нема доволно деца за училиште. Кога нема доволно жители, тешко се одржуваат продавници, редовен јавен превоз и други услуги.
Со текот на времето, недостатокот на услуги дополнително го отежнува останувањето на преостанатите жители.
Така се создава круг од кој малите населени места тешко излегуваат.
ПОВЕЌЕ ОД 60 ПРОЦЕНТИ ОД НАСЕЛЕНИЕТО ЖИВЕЕ ВО УРБАНИ СРЕДИНИ
Пописот покажува дека 1.131.356 жители, односно 61,6 проценти од населението, живееле во урбани средини.
Во руралните средини биле евидентирани 705.357 жители, односно 38,4 проценти.
Ова не значи дека секое село се празни со исто темпо. Постојат приградски и рурални населени места што се развиваат, особено кога имаат добра поврзаност со поголеми економски центри.
Но, на национално ниво постои изразена нерамномерност во распределбата на населението.
Главниот град Скопје, според пописните податоци, имал 526.502 жители.
Во истиот попис биле евидентирани 213.850 станови на територијата на главниот град.
Овие бројки покажуваат колку значајна улога има Скопје во демографската и станбената структура на земјата.
Сепак, важно е да не се мешаат статистичките категории. Бројот на станови не е исто што и бројот на домаќинства, а постоењето стан не значи дека тој е постојано населен.
Еден стан може да биде празен, да се користи повремено, да се издава или да биде втор имот на семејството.
Затоа податоците за изградени станови не можат директно да се претворат во број на нови жители.
ЗОШТО СЕ ГРАДАТ НОВИ СТАНОВИ АКО НАСЕЛЕНИЕТО СЕ НАМАЛУВА?
На прв поглед, изгледа противречно земја со демографски предизвици да продолжува да гради нови станбени објекти.
Но, побарувачката за станови не зависи исклучиво од вкупниот број жители.
Најнапред, важно е каде луѓето сакаат или мораат да живеат.
Ако едно семејство се пресели од мало населено место во Скопје, вкупниот број жители во државата не се менува. Сепак, се зголемува потребата од станбен простор во градот одредиште, додека во местото од кое семејството заминало може да остане празна куќа.
Втор фактор е промената на структурата на домаќинствата.
Кога повеќе генерации престануваат да живеат заедно, може да се појави потреба од дополнителни станови и без зголемување на населението.
Трет фактор е купувањето недвижности како форма на заштеда или инвестиција.
Стан може да се купи за издавање, за идно користење од децата или како имот што сопственикот очекува да ја зачува својата вредност.
Но, тоа не значи дека секој нов стан е купен за инвестиција. Без конкретни податоци за продажбите, користењето и сопственоста, не може да се утврди колкав дел од новоградбите се наменети за живеење, а колкав за други цели.
Постои и разлика меѓу издадено одобрение за градење, започната изградба и завршен стан.
Одобрението покажува планирана градба, но не гарантира дека сите предвидени станови ќе бидат изградени, продадени или населени.
Токму затоа градежната статистика мора да се анализира заедно со демографските податоци.
ПРАЗНА КУЌА НА СЕЛО НЕ Е ИСТО ШТО И ДОСТАПЕН ДОМ ВО ГРАД
Може да изгледа логично дека постоењето многу празни куќи треба да ја намали потребата од нови станови.
Но, домувањето не е само прашање на квадратни метри.
Една куќа може да биде пространа и евтина, но ако од неа до најблиското работно место се патува долго, ако нема редовен превоз и ако најблискиот лекар е далеку, таа не претставува практична замена за стан во град.
За младо семејство со две деца, изборот на место за живеење често зависи од повеќе фактори истовремено: работа, училиште, градинка, здравствена заштита, транспорт и можност за секојдневно функционирање.
Дури и кога семејството поседува наследена куќа во село, преселбата во град може да биде економска потреба, а не прашање на личен престиж.
Од друга страна, не сите рурални средини имаат исти недостатоци.
Село што се наоѓа блиску до град, има добра инфраструктура и пристап до услуги може да биде привлечна алтернатива за домување.
Тоа значи дека иднината на руралните населени места не зависи само од нивната големина, туку и од нивната поврзаност и економските можности.
КОГА МЛАДИТЕ СЕ СЕЛАТ, НЕ ЗАМИНУВА САМО ЕДЕН ЖИТЕЛ
Демографското празнење има долгорочни последици што не се гледаат веднаш.
Да земеме хипотетичко село со 80 жители, во кое најголемиот дел од населението е постаро од 60 години.
Ако неколку млади семејства заминат, селото не губи само десетина жители.
Се намалува и бројот на потенцијални родители, идни ученици, работоспособни лица и луѓе што можат да продолжат со земјоделски или други локални активности.
Кога подоцна ќе почине дел од постарото население, а нема доволно раѓања или доселувања, бројот на жители продолжува да опаѓа.
Овој процес е особено тежок за населени места со веќе нарушена старосна структура.
Истовремено, преселувањето кон поголемите градови може да создаде дополнителен притисок врз сообраќајот, јавните услуги и станбениот пазар.
Значи, демографското празнење и урбаната концентрација не се два целосно одвоени проблеми.
Тие се различни страни на ист процес на прераспределба на населението.
ИСТОВРЕМЕНО СЕ ГРАДАТ ИЛЈАДНИЦИ НОВИ СТАНОВИ
Дека станбената изградба продолжува покажуваат и поновите статистички податоци.
Во 2025 година деловните субјекти завршиле 3.733 станови, додека во објекти градени во индивидуална режија биле завршени уште 2.518 станови.
Тоа се вкупно 6.251 завршен стан во двете статистички категории.
Активноста продолжува и во 2026 година. Според податоците објавени на 8 октомври, во август биле издадени 333 одобренија за градење, со кои е предвидена изградба на 1.030 станови.
Најголем број одобренија, вкупно 105, биле издадени во Скопскиот Регион.
Овие податоци потврдуваат дека градежниот сектор продолжува да создава нов станбен простор. Но, сами по себе не покажуваат дали новите станови ќе бидат населени, дали се достапни за младите семејства или дали изградбата одговара на долгорочните демографски потреби.
Токму тука се појавува едно од најважните прашања за иднината: дали земјата гради таму каде што навистина ќе има потреба од домување во следните две или три децении?
ПОМАЛКУ РОДЕНИ ДЕЦА, ПОВЕЌЕ ПОЧИНАТИ ЛИЦА – Демографскиот предизвик продолжува
Станбената изградба е само еден дел од приказната. Другиот е природното движење на населението.
Во првото тримесечје од 2026 година, според претходните податоци на Државниот завод за статистика, биле родени 3.380 деца, а починале 5.342 лица.
Природниот прираст бил негативен и изнесувал минус 1.962 лица.
Негативен природен прираст бил регистриран во 66 општини.
Тоа значи дека во голем дел од земјата бројот на починати лица бил поголем од бројот на живородени деца.
Но, природниот прираст не ја дава целосната демографска слика. За да се утврди вкупната промена на населението, мора да се земат предвид и миграциите.
Особено е важно да се разликуваат внатрешните миграции, кога граѓаните се преселуваат од едно место во друго во Македонија, од надворешните миграции, кога се преселуваат во странство или се враќаат во земјата.
И двата процеса влијаат врз распределбата на населението, но имаат различни последици за националниот и локалниот демографски биланс.
ШТО ЌЕ СЕ СЛУЧИ СО СЕЛАТА ВО КОИ ОСТАНАЛЕ САМО НЕКОЛКУ ЖИТЕЛИ?
Иднината на малите населени места не може да се проценува само според бројот на празни куќи.
Потребно е да се утврди колку од преостанатите жители се работоспособни, колку деца живеат таму, дали постои економска активност и дали местото е поврзано со блиските градови.
Во некои населени места, подобар пат, редовен превоз и пристап до интернет можат да создадат услови за нови жители или за развој на локални бизниси.
Во други, каде што со децении нема нови доселувања, демографското закрепнување може да биде многу потешко.
Затоа не постои едно решение што може подеднакво да се примени на сите села.
За едно населено место приоритет може да биде земјоделската инфраструктура. За друго, подобрата поврзаност со градот. За трето, здравствената заштита или организираниот превоз на ученици.
Сепак, без основни услуги и економски можности, самото обновување на напуштените куќи тешко може да обезбеди трајно враќање на населението.
ШТО ЌЕ ЗНАЧИ ОВА ЗА ГРАДОВИТЕ?
Концентрацијата на населението може да има и позитивни и негативни ефекти.
Поголем број жители на едно место може да овозможи поефикасна организација на определени јавни услуги, поголем пазар на труд и подобра достапност на образование и здравство.
Но, ако инфраструктурата не го следи станбениот развој, се зголемува притисокот врз сообраќајот, паркирањето, водоснабдувањето, канализацијата и јавните површини.
Затоа бројот на нови станови не е доволен показател за квалитетот на урбаниот развој.
Важни се и локацијата на зградите, бројот на жители што можат да ги користат, капацитетот на инфраструктурата и достапноста на јавните услуги.
Град со многу новоградби не мора автоматски да биде град со подобри услови за живот.
МОЖЕ ЛИ МАКЕДОНИЈА ДА ГО СМЕНИ ОВОЈ ТРЕНД?
Државниот завод за статистика во 2023 година објави проекции за населението до 2070 година. Тие разгледуваат различни претпоставки за раѓањата, смртноста и миграциите.
Таквите проекции не се сигурни предвидувања, туку статистички сценарија што покажуваат како би можело да се движи населението при определени услови.
Нивната важност е во тоа што овозможуваат долгорочно планирање.
Ако бројот на жители во одреден регион продолжи да се намалува, ќе треба да се размислува за одржливоста на училиштата, здравствените услуги и локалната инфраструктура.
Ако во друг регион населението продолжи да се концентрира, ќе бидат потребни соодветни инвестиции во домување, транспорт и јавни услуги.
Решението не е едноставно да се запре градењето во градовите или вештачки да се населуваат испразнетите села.
Потребни се одлуки засновани врз реални демографски податоци, економски можности и потребите на жителите.
МАКЕДОНИЈА НЕ СЕ МЕРИ САМО ПО БРОЈОТ НА НОВИ ЗГРАДИ
Контрастот меѓу новите станбени згради и празните села открива дека развојот на една држава не може да се оценува само според бројот на издадени градежни дозволи.
Подеднакво важно е каде живеат луѓето, дали имаат пристап до работа и услуги, дали младите семејства можат да планираат иднина и дали помалите населени места имаат услови за опстанок.
Статистиката покажува дека Македонија веќе се соочува со значајни демографски и регионални разлики.
Новите станови можат да бидат одговор на реална побарувачка. Но, нивната изградба не го решава автоматски проблемот со намалувањето и стареењето на населението.
Вистинското прашање за иднината не е само колку станови ќе се изградат, туку колку луѓе ќе имаат причина и можност да живеат во нив – и што ќе се случи со местата што постепено остануваат без жители.
