Србија денеска, 25 октомври, гласа на вонредни парламентарни избори што можат значително да ја променат политичката слика во земјата. По речиси 14 години доминација на Српската напредна странка, политичкиот блок на Александар Вучиќ се соочува со сериозен предизвик од студентското движење, кое од масовни граѓански протести прерасна во организирана изборна алтернатива.
Прашањето што го одбележува изборниот ден е едноставно, но одговорот не е: дали владејачкиот блок ќе успее да го задржи досегашното парламентарно влијание или студентската листа ќе освои доволна поддршка за да ја отвори можноста за промена на власта?
На изборите учествуваат 18 листи, а повеќе од 6,45 милиони граѓани имаат право на глас. Се избираат 250 пратеници, што значи дека за самостојно парламентарно мнозинство се потребни најмалку 126 мандати.
Две различни политички понуди
Блокот собран околу Вучиќ и Српската напредна странка ја гради својата кампања врз пораките за стабилност, економски развој, инфраструктурни инвестиции и континуитет во управувањето со државата. Неговите најсилни организациски адути се разгранетата партиска мрежа, долгогодишното искуство во изборни кампањи и постојаното присуство во јавниот простор.
Од другата страна е „Студентска листа – Студентите победуваат“, произлезена од протестното движење што се разви по трагедијата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, кога загинаа 16 лица. Нејзините главни пораки се борбата против корупцијата, одговорноста на институциите и потребата од посилно владеење на правото.
Но, студентската листа има и поинаков политички предизвик. Таа треба да покаже дека движење создадено околу граѓанско незадоволство може да понуди функционална парламентарна структура и одржлив модел на управување.
Што покажуваат анкетите?
Предизборните истражувања не дадоа единствена слика за расположението на гласачите.
Анкетата на Ипсос, спроведена од 20 до 22 октомври по нарачка на листата „Обединета Србија“, покажа 47,4 проценти поддршка за блокот на Вучиќ и 40 проценти за студентската листа.
Од друга страна, истражувањето на Нова српска политичка мисла, спроведено од 25 септември до 5 октомври за сопствени потреби, покажа 44,5 проценти за студентската листа и 42,7 проценти за блокот на СНС меѓу определените испитаници.
Разликите меѓу овие мерења покажуваат зошто анкетите треба да се читаат внимателно, имајќи ги предвид периодот на истражување, примерокот и методологијата. Тие не претставуваат изборен резултат.
Три фактори што можат да бидат пресудни
Првиот е излезноста. Важно ќе биде колку граѓани што претходно не гласале ќе излезат на избирачките места, но и колку успешно секој од политичките блокови ќе ги мобилизира своите поддржувачи.
Вториот фактор е распределбата на мандатите. Во услови на остра политичка конкуренција, важна може да биде и поддршката за помалите партии, особено ако резултатот не обезбеди самостојно мнозинство за ниту една од двете најголеми листи.
Третиот фактор е довербата во изборниот процес. Транспарентното пребројување, работењето на изборните органи и постапувањето по евентуалните приговори ќе бидат особено важни за прифаќањето на конечните резултати.
Што ќе значи изборниот исход?
Доколку блокот на Вучиќ обезбеди парламентарно мнозинство, ќе добие можност да го продолжи досегашниот политички курс. Во таков случај, останува прашањето како ќе одговори на општественото незадоволство што ја одбележа изминатата речиси двегодишна протестна активност.
Ако студентската листа освои доволно мандати за формирање влада, самата изборна победа ќе биде само почеток. Новото парламентарно мнозинство би се соочило со потребата да ги претвори најавените институционални реформи во конкретни решенија и да изгради стабилна управувачка структура.
Можно е, исто така, ниту еден од двата главни блока да не обезбеди доволно мандати без поддршка од други листи. Во тој случај, постизборните преговори ќе бидат подеднакво важни како и самото гласање.
Кој ќе ја понесе победата?
Одговорот не може сигурно да се извлече од митинзите, анкетите или големината на протестите. Ќе го дадат гласовите на граѓаните и официјалната распределба на пратеничките мандати.
Она што веќе го прави овој изборен процес значаен е промената на политичката конкуренција во Србија. За првпат по подолг период, движење создадено надвор од традиционалните партиски структури настапува како еден од главните претенденти за парламентарната власт.
Изборите на 25 октомври затоа не се само пресметка меѓу две изборни листи. Тие се и тест за тоа каква политичка насока граѓаните сакаат да ѝ дадат на Србија во годините што следуваат.
