Еден потпис, една услуга за пријател или роднина и убедување дека станува збор само за формалност. Така често започнува приказната на луѓето што прифаќаат да бидат жиранти за туѓ кредит. Во моментот на потпишувањето парите не ги добиваат тие, не купуваат автомобил, не реновираат стан и не остваруваат никаква непосредна финансиска корист. Единственото што го прават е да му помогнат на друго лице да го добие потребниот кредит. Но, неколку години подоцна, ако должникот престане да ги плаќа ратите, токму жирантот може да добие известување дека мора да ја преземе исплатата. Тогаш станува јасно дека потписот не бил само доказ за пријателство, туку преземање сериозна законска обврска, со можни последици врз сопствената плата, заштеда, кредитна способност и семеен буџет.
Во Македонија, гарантирањето за туѓ долг е регулирано со Законот за облигационите односи. Во секојдневниот говор најчесто се користи зборот „жирант“, додека законот ја употребува правната категорија „гарант“. Суштината е дека едно лице презема обврска кон доверителот да исполни полноважна и доспеана обврска на должникот ако тој не ја исполни. За разлика од обичното морално ветување дека ќе му помогнете на пријателот ако западне во финансиски проблем, писмената гаранција создава правни последици. Доверителот добива дополнителен извор од кој може да го наплати побарувањето, а гарантот презема ризик кој може да трае со години.
Она што многу граѓани не го разбираат е дека банката не мора секогаш да ги исцрпи сите можности за наплата од главниот должник пред да се обрати кај гарантот. Тоа зависи од видот на преземената гаранција, конкретните договорни одредби и законските правила. Токму тука се крие една од најголемите опасности за луѓето што потпишуваат документи без детално да ги прочитаат.
ЖИРАНТ И ГАРАНТ-ПЛАТЕЦ НЕ СЕ ИСТО – Разликата може да ве чини цел кредит
Законот за облигационите односи прави разлика меѓу супсидијарна и солидарна гаранција. Кај супсидијарната гаранција, од гарантот по правило може да се бара исполнување откако главниот должник нема да ја исполни обврската во рокот определен со писмен повик. Законот предвидува и исклучоци, меѓу другото кога е очигледно дека долгот не може да се наплати од средствата на главниот должник или кога должникот паднал под стечај.
Но, состојбата е значително поинаква ако лицето се обврзало како „гарант-платец“. Според член 1043 од Законот за облигационите односи, во таков случај гарантот одговара како главниот должник за целата обврска што ја презел, а доверителот може да бара исполнување од главниот должник, од гарантот или од двајцата истовремено. Ова е солидарна гаранција и практично значи дека банката не мора најнапред со години да води постапки против кредитокорисникот пред да го побара исполнувањето од гарантот.
За граѓанинот оваа разлика е пресудна. Не е доволно на документот да пишува дека лицето е жирант. Треба да се провери каква точно обврска презема, дали постои солидарна одговорност, дали гаранцијата е ограничена на одреден износ и под кои услови може да биде активирана. Особено треба да се разликува класичното гарантирање од статусот на содолжник или кокредитобарател, бидејќи тие договорни улоги не мора да имаат идентични правни последици.
Законот предвидува и дека гарантот за обврска што произлегува од трговски договор по правило одговара како гарант-платец, освен ако е договорено поинаку. Ова е особено важно при гарантирање за деловни обврски, но не значи дека секој приватен потрошувачки кредит автоматски има ист режим. Конкретниот потпишан договор останува клучниот документ за утврдување на обврските.
ЗЕМА КРЕДИТ ОД 600.000 ДЕНАРИ, А ПРИЈАТЕЛОТ ГО ВРАЌА – Како изгледа ризикот во реалниот живот?
Да замислиме хипотетичка ситуација во која двајца пријатели се познаваат повеќе од дваесет години. Едниот одлучува да земе потрошувачки кредит од 600.000 денари и бара од другиот да му биде гарант. Гарантот има стабилно работно место и редовна плата, па банката го прифаќа како дополнително обезбедување. Во првите две години кредитот редовно се отплаќа. Потоа главниот должник останува без работа, започнува да ги пропушта месечните рати и престанува да одговара на телефонските повици.
Банката ја активира гаранцијата во согласност со договорот и побарувањето станува финансиски проблем на лицето што не ги користело парите. Ако преостанатиот долг, заедно со законски и договорно дозволените камати и трошоци, изнесува неколку стотици илјади денари, гарантот може да се најде во ситуација да треба да го исплати од сопствените приходи. Во зависност од договорот, доспеаноста и постапката, можни се и дополнителни трошоци за наплата.
Овој пример е илустративен, но ја покажува суштината на проблемот: гарантот не одлучува како ќе бидат потрошени парите, нема непосредна контрола врз финансиските навики на должникот и не може да гарантира дека неговата работа, здравје или приходи ќе останат стабилни во текот на целиот кредитен период. Сепак, може да биде обврзан да ги сноси последиците од неговото неплаќање.
Особено чувствителни се случаите во кои гаранцијата е дадена на близок роднина. Родител гарантира за кредит на полнолетно дете, брат за брат, сопруг за сопруга или долгогодишен пријател за лице на кое му верува. Токму блискоста често ја намалува внимателноста при потпишувањето. Луѓето избегнуваат да поставуваат прашања за приходите, постојните долгови или можноста за неисплата, бидејќи се плашат дека тоа ќе биде сфатено како недоверба. Но, банката не го проценува пријателството, туку кредитниот ризик и договорните инструменти за негово обезбедување.
ДОЛГОТ МОЖЕ ДА ПОРАСНЕ – Што се случува со каматите и трошоците?
Една од најголемите заблуди е дека жирантот одговара исклучиво за главницата што должникот ја добил од банката. Законот предвидува дека гарантот, ако неговата одговорност не е ограничена, одговара за целата обврска за која гарантирал. Тој може да биде обврзан и за потребните трошоци што доверителот ги направил за наплата од главниот должник, како и за определено зголемување на обврската поради доцнење или вина на должникот, освен ако поинаку е договорено. За договорната камата важат посебните ограничувања од законот.
Сепак, ова не значи дека банката има право произволно да пресметува неограничени износи. Обврската на гарантот не може да биде поголема од обврската на главниот должник, а договорните камати, казнените камати и трошоците подлежат на законски правила и ограничувања. Затоа, кога ќе пристигне барање за исплата, гарантот има причина да побара детална пресметка: колку изнесува преостанатата главница, кои рати се доспеани, како се пресметани каматите и врз која правна основа се бараат дополнителни трошоци.
Посебно внимание е потребно кај постари кредити, каде што побарувањето можело да биде предмет на повеќе постапки, наплати или договорни измени. Гарантот не треба автоматски да ја прифати секоја пресметка без проверка, но не треба ниту да претпоставува дека обврската исчезнала само затоа што поминало многу време. Законот содржи посебни одредби за застареноста на обврските на гарантот, а нивната примена зависи и од тоа дали гаранцијата е солидарна, кога обврската доспеала и дали имало законски релевантни дејствија што влијаат врз застарувањето.
МОЖЕ ЛИ ДА ВИ СЕ ЗЕМЕ ДЕЛ ОД ПЛАТАТА? – Последиците кога ќе започне извршување
Кога долгот не се исплаќа доброволно, доверителот може да преземе законски дејствија за присилна наплата. Доколку постои соодветна извршна исправа, извршувањето може да се спроведува и против гарантот што е опфатен со неа. Во зависност од законските услови, извршувањето може да се однесува на парични средства, плата, пензија, банкарски сметки или друг имот.
Но, тоа не значи дека целата плата автоматски може да биде одземена. Законот за извршување предвидува ограничувања со цел да се заштитат основните животни потреби на должникот. Според објавениот пречистен текст, за побарувања како банкарски долгови извршувањето врз плата и пензија по правило е ограничено до една третина, а за лица со плата до висина на просечната плата и определени категории пензионери и други приматели се применува пониско ограничување, до една петина од соодветното примање. За секој конкретен случај треба да се провери применливата законска одредба, видот на приходот и важечките измени.
Да земеме пример со гарант што има месечна плата од 35.000 денари. Ако според неговата состојба се применува ограничувањето од една петина, тоа би значело до 7.000 денари месечно од платата за извршување по конкретниот основ. Но, оваа илустрација не е универзална пресметка, бидејќи ограничувањата зависат од околностите и од законските правила.
Проблемот за семејството може да биде многу поголем од самиот месечен износ. Гарантот можеби веќе отплаќа сопствен станбен кредит, издржува деца, плаќа кирија или има други финансиски обврски. Ако од неговите приходи започне да се наплатува и туѓ долг, домашниот буџет може да стане неодржлив. Токму затоа гаранцијата не треба да се третира како симболична услуга, туку како потенцијално сопствено задолжување.
ПОТПИШАВТЕ КАКО ЖИРАНТ, А СЕГА ВИЕ САКАТЕ КРЕДИТ – Дали банките ја гледаат оваа обврска?
Гарантирањето може да има последици дури и кога главниот должник редовно ги плаќа ратите. Македонското кредитно биро води податоци за финансиските обврски што ги пријавуваат давателите на податоци, вклучително и обврските по основ на жирантство. Во сопствениот кредитен извештај граѓанинот може да види каде има евидентирани кредити, жирантства и други обврски, како и информации за доцнења според достапните податоци.
Тоа значи дека кога жирантот ќе поднесе барање за сопствен кредит, банката може да ја земе предвид и неговата постојна гаранција при проценката на кредитниот ризик и способноста за отплата. Ова не значи дека секој жирант автоматски ќе биде одбиен за кредит, но преземената обврска може да биде релевантна за одлуката и за износот што банката е подготвена да го одобри.
Македонското кредитно биро има и систем за известување преку кој корисникот може да добива пораки за промени во своето кредитно досие, вклучително и за нова обврска како жирант, активирање на жирантство и определени случаи на доцнење на кредитот за кој гарантира. Ова е особено корисно за луѓето што пред повеќе години потпишале гаранција, а денес не знаат колкав дел од кредитот е отплатен.
Практичната поука е дека жирантот треба повремено да ја проверува состојбата на обврската. Не е разумно целосно да се потпира на уверувањето на должникот дека сè е во ред, особено кога станува збор за голем кредит со повеќегодишна отплата.
АКО ГО ПЛАТИТЕ ТУЃИОТ КРЕДИТ, МОЖЕТЕ ЛИ ДА ГИ ПОБАРАТЕ ПАРИТЕ НАЗАД?
Една од најважните законски заштити за гарантот е правото на регрес, односно можноста да бара надомест од главниот должник за она што го платил наместо него. Според член 1052 од Законот за облигационите односи, гарантот што исплатил побарување на доверителот може да бара од должникот да му го надомести платениот износ, заедно со камата од денот на исплатата. Под определени услови може да бара и надомест за релевантни трошоци и претрпена штета.
Дополнително, законот предвидува дека со исплатата врз гарантот преминува побарувањето на доверителот со неговите споредни права и обезбедувања, во рамките на законските услови. Тоа е значајно затоа што гарантот не останува нужно без правна можност да побара враќање на парите што ги платил.
Но, постои голема разлика меѓу правото да барате враќање пари и реалната можност тие да ви бидат исплатени. Ако главниот должник нема работа, приходи или имот од кој може да се спроведе наплата, регресното побарување може да стане уште еден долготраен спор. Гарантот може да добие судска одлука во своја корист, а сепак да се соочи со тешкотии при реалната наплата.
Затоа, ако гарантот мора да плати дел од долгот, треба да ги зачува сите уплатници, банкарски потврди, писмени известувања и пресметки. Исто така, важно е да го извести главниот должник за исплатата и за постапките што се водат. Законот предвидува посебни последици кога гарантот ќе плати без знаење на должникот, особено ако должникот имал основани правни приговори или ако поради недостиг од известување истиот долг бил платен двапати.
ДАЛИ МОЖЕТЕ ЕДНОСТАВНО ДА СЕ ПОВЛЕЧЕТЕ ОД ЖИРАНТСТВОТО?
Една од најчестите заблуди е дека гарантот може да се откаже од преземената обврска кога ќе се влошат односите со должникот или кога ќе оцени дека кредитот станал ризичен. Но, постојната писмена гаранција не престанува автоматски поради промена на личните односи, развод, преселба или губење доверба во кредитокорисникот.
За ослободување од гаранцијата во практика може да биде потребна отплата на долгот, договорно ослободување од страна на доверителот, замена со друго прифатливо обезбедување или друга законски релевантна основа. Не е доволно гарантот еднострано да достави известување дека повеќе не сака да одговара за кредитот.
Сепак, законските правила содржат определени механизми за заштита. На пример, член 1050 од Законот за облигационите односи предвидува можност за ослободување на гарантот ако доверителот, по законски релевантен повик и во предвидениот рок, не преземе определени дејствија кон главниот должник. Во член 1051 се уредува и ситуација кога доверителот ќе напушти или по своја вина ќе изгуби право на обезбедување, со што ќе ја наруши можноста на гарантот да ги користи тие права по исплатата.
Овие одредби не значат дека секој гарант може автоматски да се ослободи од долгот. Нивната примена зависи од видот на гаранцијата, роковите, содржината на договорот и конкретните околности. Но, покажуваат дека гарантот не е лице без никакви законски права и приговори.
ШТО АКО ДОЛЖНИКОТ ПОЧИНЕ, ЗАМИНЕ ВО СТРАНСТВО ИЛИ ОСТАНЕ БЕЗ ИМОТ?
Смртта на кредитокорисникот не значи автоматски дека гаранцијата престанува. Обврските на починатото лице можат да бидат предмет на наследување, а наследниците одговараат во законски определени граници. Но, Законот за облигационите односи предвидува дека гарантот и понатаму може да одговара за целиот износ за кој гарантирал, дури и во ситуации кога од наследникот на должникот би можело да се бара помал износ поради ограничувањето на наследничката одговорност.
Слично, заминувањето на главниот должник во странство само по себе не ја поништува преземената гаранција. Ако договорот и законските услови дозволуваат наплата од гарантот, банката не мора да остане без можност за наплата само затоа што кредитокорисникот не живее повеќе во Македонија.
Ова дополнително ја покажува природата на ризикот. Жирантот гарантира за обврска чија иднина не може целосно да ја контролира. Должникот може да остане без работа, да доживее здравствен проблем, да се пресели или да се соочи со други непредвидени околности. Токму затоа добрата намера во моментот на потпишувањето не може да биде замена за реална финансиска проценка.
ШТО ТРЕБА ДА НАПРАВИТЕ АКО БАНКАТА ВЕЌЕ БАРА ДА ПЛАТИТЕ?
Првиот чекор е да побарате целосна копија од документацијата што ја потврдува вашата обврска: договорот за кредит, писмената гаранција, евентуалните анекси, пресметката на преостанатиот долг и доказите за доспеаноста на побарувањето. Потребно е да се провери дали сте гарант, гарант-платец или содолжник, кој износ сте го гарантирале и дали договорот содржи посебни ограничувања.
Вториот чекор е проверка на пресметката. Побарајте јасна поделба на главница, договорна камата, законски дозволени казнени камати, трошоци и веќе реализирани уплати. Доколку е започната постапка за присилна наплата, особено е важно да се провери извршната исправа, правилноста на доставата и роковите за расположливите правни средства.
Третиот чекор е навремена правна проценка. Законот предвидува гарантот да може да истакне определени приговори што ги има главниот должник, како и сопствени приговори, вклучително и прашања за важноста на гаранцијата или застареноста на побарувањето. Но, тие права мора да се користат во соодветната постапка. Едноставно игнорирање на известувањата од банката, нотарот, судот или извршителот може да ја усложни правната положба.
Четвртиот чекор е разговор за можно договорно решение, ако долгот навистина постои и е доспеан. Во зависност од околностите, може да се побара договор за отплата, разгледување на условите или друг начин за решавање на обврската. Но, секое ново преземање долг, дополнително обезбедување или потпишување нов договор треба да се разгледа внимателно, бидејќи може да создаде нови обврски.
Граѓаните со ограничени финансиски можности можат да се информираат и за бесплатната правна помош преку Министерството за правда. Примарната правна помош опфаќа основни информации и правни совети, додека секундарната правна помош се обезбедува под посебни законски услови.
ЖИРАНТСТВОТО НЕ Е САМО БАНКАРСКО ПРАШАЊЕ – Тоа може да уништи и долгогодишно пријателство
Покрај финансиските последици, гарантирањето за туѓ кредит може да создаде сериозни нарушувања во личните односи. Кога должникот престанува да плаќа, гарантот често се чувствува изневерено, особено ако претходно добивал уверувања дека никогаш нема да биде доведен во ситуација да ја преземе обврската. Од друга страна, должникот може да се соочува со реална финансиска неможност за отплата, што дополнително го усложнува конфликтот.
Еден кредит може да ги наруши односите меѓу двајца браќа, меѓу родители и деца или меѓу луѓе што со децении се сметале за блиски пријатели. Причината не мора да биде измама или намерно избегнување на обврските. Понекогаш доволно е должникот да ја изгуби работата, да ги прецени своите финансиски можности или да не планира резервни средства за непредвидени ситуации.
Но, токму затоа одлуката за гарантирање не треба да се заснова исклучиво на лична доверба. Пред потпишувањето мора да се постават неколку суштински прашања: колкав е вкупниот долг, колку долго ќе трае отплатата, дали должникот има други кредити, каква е неговата финансиска стабилност и, најважно, дали гарантот би можел самиот да го отплаќа кредитот ако тоа стане неопходно.
Ако одговорот на последното прашање е негативен, преземањето на гаранцијата може да претставува ризик што е несразмерно голем во однос на желбата да му се помогне на блиско лице.
Во своите материјали за финансиска едукација, Народната банка исто така предупредува дека граѓаните треба внимателно да размислат пред да прифатат да бидат жиранти, да ја разберат содржината на документите и да не потпишуваат празни или нецелосно пополнети обрасци. Ова се едноставни правила, но можат да спречат многу сериозни финансиски последици.
НАЈСКАПИОТ ПОТПИС Е ОНОЈ ЧИИ ПОСЛЕДИЦИ НЕ СТЕ ГИ ПРОЧИТАЛЕ
Гарантирањето за туѓ кредит не е незаконска, невообичаена или сама по себе лоша одлука. Во определени ситуации тоа може да му помогне на член од семејството да обезбеди средства за домување, образование или друга важна потреба. Но, одлуката мора да биде свесна, информирана и усогласена со реалната финансиска состојба на лицето што гарантира.
Банката го користи гарантството како средство за намалување на ризикот од ненаплата. За граѓанинот, пак, тоа претставува прифаќање дел од тој ризик. Токму затоа одговорноста не треба да се потценува со објаснување дека жирантот само формално стои зад кредитот. Ако главниот должник не плаќа, формалноста може да се претвори во реална обврска, судски спор или постапка за присилна наплата.
Пред да станете жирант, побарајте го целиот договор, утврдете го опфатот на одговорноста, проверете дали гаранцијата е солидарна, пресметајте го најлошото можно финансиско сценарио и не потпишувајте ништо што не ви е јасно. Ако веќе сте гарант, следете ја состојбата на кредитот и навремено реагирајте кога ќе добиете известување за неплаќање.
Зашто една од најважните финансиски вистини е дека не мора лично да ги потрошите парите за законски да бидете обврзани да ги вратите. Понекогаш доволно е само да потпишете дека гарантирате за човек на кого му верувате. А кога ќе дојде моментот за наплата, банката не одлучува според тоа колку долго трае вашето пријателство, туку според законот и обврските што сте ги презеле со сопствениот потпис.
*Анализата и информациите не се правен совет. За соодветни точни податоци консултирајте се со правно лице или експерт за оваа тематика.
