Двајца луѓе можат да поминат дваесет или триесет години заедно, да купат стан, да изградат куќа, да отплаќаат кредити и постепено да создаваат семеен имот, а потоа, кога ќе одлучат да се разведат, да откријат дека најтешките прашања не се поврзани со самиот развод, туку со сè што стекнале во текот на заедничкиот живот. Кому му припаѓа станот ако е запишан само на сопругот? Дали сопругата што не била вработена има право на половина од имотот? Што се случува со станбениот кредит што треба да се отплаќа уште петнаесет години? Може ли едниот сопружник да го продаде станот без согласност од другиот? И дали парите на банкарската сметка, автомобилот и семејната заштеда автоматски стануваат сопственост на лицето на чие име се водат?
За многу семејства во Македонија овие прашања стануваат актуелни дури кога брачната заедница веќе е нарушена, а довербата меѓу сопружниците речиси исчезнала. Тогаш заедничкиот имот од симбол на семејната сигурност може да се претвори во причина за долготраен судски спор, финансиско исцрпување и дополнително нарушување на односите. Особено тешки се ситуациите кога семејството има малолетни деца, кога едниот родител располага со значително поголеми приходи или кога станот е купен со кредит за кој двајцата презеле обврски. Но, македонското законодавство предвидува конкретни правила за тоа што претставува заеднички, а што посебен имот, како се утврдуваат сопственичките удели и што се случува кога брачните другари не можат да постигнат договор.
Клучната правна разлика е дека разводот, поделбата на имотот и отплатата на заедничките долгови не се идентични постапки. Судската одлука со која се разведува бракот сама по себе не значи дека станот автоматски е поделен, дека кредитот е пренесен на еден од сопружниците или дека е решен спорот за семејната заштеда. За секое од овие прашања може да биде потребен посебен договор, утврдување на правата или соодветна судска постапка.
СТАНОТ Е ЗАПИШАН САМО НА СОПРУГОТ – Дали тоа значи дека сопругата нема никакво право?
Една од најраспространетите заблуди е дека сопственик на станот е исклучиво лицето чие име се наоѓа во имотниот лист. Во секојдневниот живот тоа изгледа логично: ако купопродажниот договор е потпишан од сопругот, кредитот е на негово име, а Катастарот го евидентира како сопственик, многумина претпоставуваат дека недвижноста му припаѓа само нему.
Но, Законот за сопственост и други стварни права предвидува поинакво правило за имотот стекнат во брак. Според член 67, имотот што брачните другари ќе го стекнат во текот на бракот претставува нивен заеднички имот. Дополнително, член 69 изрично предвидува дека кога во јавните книги како сопственик на заедничкиот имот е запишан само едниот брачен другар, ќе се смета дека уписот е извршен на името на двајцата брачни другари.
Ова е исклучително важна законска заштита. Ако станот е стекнат како заеднички брачен имот, фактот што формално е запишан само на сопругот не значи дека сопругата автоматски го губи правото врз него. Истото важи и во обратната ситуација, кога недвижноста е запишана само на сопругата.
Сепак, не треба да се извлекува заклучок дека секој стан купен додека траел бракот без исклучок мора да биде поделен на половина. Потребно е да се утврди правната основа на стекнувањето, потеклото на средствата и дали станува збор за заеднички или посебен имот. Токму овие околности често се предмет на спор меѓу поранешните брачни другари.
ЕДНИОТ РАБОТЕЛ И ЗАРАБОТУВАЛ, ДРУГИОТ ГИ ЧУВАЛ ДЕЦАТА – Кој има поголемо право на имотот?
Ова е можеби најчувствителното прашање при развод. Да замислиме брак во кој сопругот работел и обезбедувал поголем дел од семејните приходи, додека сопругата со години се грижела за децата, домот и секојдневните семејни потреби. Станот бил купен за време на бракот, но ратите за кредитот се плаќале од платата на сопругот. При разводот, тој смета дека има право на целиот стан бидејќи заработувал и ја плаќал банката.
Според македонското законодавство, таквата пресметка не е автоматски правилна. Член 75 од Законот за сопственост и други стварни права предвидува дека при утврдување на деловите во заедничкиот имот судот тргнува од претпоставката дека брачните другари имаат еднакви делови. Тоа значи дека појдовната основа е поделба на половина, а не автоматско утврдување поголем удел според тоа кој имал повисока плата.
Законот, сепак, дозволува судот да определи и поголем дел за еден од брачните другари ако тој докаже дека неговиот придонес во заедничкиот имот бил очигледно и значително поголем од придонесот на другиот. Значи, еднаквата поделба е почетно правило, но не претставува апсолутна и непроменлива формула.
Во ваквите спорови важно е придонесот да не се поистоветува само со парите што пристигнувале на една банкарска сметка. Грижата за децата, домаќинството и организацијата на семејниот живот можат да бидат релевантни при оценувањето на вкупниот придонес, во зависност од околностите и доказите. Семејството не функционира само како финансиски договор меѓу двајца заработувачи. Често токму распределбата на домашните обврски му овозможува на едниот сопружник да остварува поголеми професионални приходи.
Затоа, тврдењето дека станот му припаѓа само на оној што ја добивал платата не е доволно за решавање на спорот. Потребно е да се утврдат законскиот статус на имотот и придонесот што е релевантен според конкретната постапка.
СТАНОТ Е КУПЕН ПРЕД БРАКОТ – Дали другиот сопружник може да бара дел од него?
Сосема поинаква е ситуацијата кога станот бил купен пред склучувањето на бракот. Според член 68 од Законот за сопственост и други стварни права, имотот што едниот брачен другар го имал во моментот на склучувањето на бракот претставува негов посебен имот.
Тоа значи дека ако едно лице купило стан неколку години пред свадбата, самото склучување брак не го претвора автоматски тој стан во заедничка сопственост. Истото правило, по правило, важи за имотот што брачниот другар го добил како наследство, легат или подарок, дури и ако тоа се случило за време на бракот.
Но, проблем може да се појави кога во посебниот имот подоцна се вложувани значителни заеднички средства. На пример, сопругот имал стара куќа пред бракот, но во текот на брачната заедница двајцата финансирале доградба, целосна реконструкција или значително зголемување на нејзината вредност. Во таква ситуација може да настане посебно имотно побарување или спор за правната природа на вложувањата.
Тоа не значи дека секое реновирање автоматски создава право на половина од претходно стекнатиот имот. Правните последици зависат од природата на вложувањето, документите, договорите и другите докази. Плаќањето обични комунални сметки или тековното одржување на домот не може механички да се изедначи со финансирање голема доградба што значително ја зголемила вредноста на недвижноста.
Посебно внимание заслужуваат и парите што родителите на едниот сопружник ги подариле за купување стан. Ако станува збор за подарок наменет исклучиво за нивното дете, тој може да има различен имотноправен третман од средствата подарени на двајцата брачни другари. Но, кога овие пари се измешани со заеднички приходи и искористени за купување недвижност, потребно е внимателно да се утврдат потеклото, намерата и правното значење на секоја уплата.
КРЕДИТОТ ОСТАНУВА И ПО РАЗВОДОТ – Кој ќе ги плаќа преостанатите рати?
Ако поделбата на станот е комплицирана, поделбата на кредитот понекогаш може да биде уште потешка.
Да земеме пример со семејство што купило стан вреден 100.000 евра, со учество од сопствени средства и станбен кредит. По повеќе години брак, сопружниците одлучуваат да се разведат, но кон банката останува долг од 40.000 евра. Станот и понатаму е под хипотека, а кредитот треба да се отплаќа уште десет години.
Во ваков случај не е доволно сопружниците едноставно да се договорат дека едниот го задржува станот, а другиот повеќе нема никакви финансиски обврски. Ако двајцата се потписници на кредитниот договор како солидарни должници, нивната одговорност кон банката не престанува автоматски со разводот или со нивниот меѓусебен договор за поделба на имотот.
Законот за облигационите односи предвидува дека преземањето долг, кога треба да се замени должникот, се врши со договор за кој е потребна согласност од доверителот. Тоа значи дека банката има важна улога кога сопружниците сакаат кредитот да остане само на едно лице. Во зависност од кредитоспособноста и договорните услови, може да биде потребно одобрување на преземање на долгот, рефинансирање или друг договорен аранжман.
Од друга страна, ако кредитот е земен само на име на еден сопружник, треба да се утврди природата на долгот и дали другиот презел договорна или законска обврска. Член 79 од Законот за сопственост и други стварни права прави разлика меѓу личните обврски на едниот брачен другар и обврските преземени за тековните потреби на брачната заедница, за кои под законски услови постои солидарна одговорност.
Оттука, нема универзално правило дека при развод секој кредит автоматски се дели на половина. Важно е кој го потпишал договорот, за која цел бил искористен кредитот, какви обезбедувања постојат и кои законски правила се применуваат.
СТАНОТ ВРЕДИ 100.000 ЕВРА, А ДОЛГОТ Е 40.000 – Колку реално вреди имотот што се дели?
Граѓаните често ја пресметуваат поделбата според пазарната цена на станот, без да го земат предвид преостанатиот кредит. Но, ако недвижноста е оптоварена со хипотека, нејзината пазарна вредност и нето-вредноста што останува по намирувањето на долгот не се исти.
Во хипотетичкиот пример со стан вреден 100.000 евра и преостанат долг од 40.000 евра, разликата изнесува 60.000 евра. Ако имотот и обврската правно се третираат како заеднички, а уделите се еднакви, почетната економска пресметка би била по 30.000 евра нето-вредност за секој сопружник. Но, ова е само поедноставен финансиски пример, а не готово судско решение. Реалната поделба може да зависи од потеклото на средствата, личните вложувања, договорите, доспеаните обврски и трошоците на постапката.
Ако едниот сопружник сака да го задржи станот, можен договорен пристап е да му ја исплати на другиот соодветната утврдена вредност на неговиот удел и да се договори регулирање на преостанатиот кредит. Сепак, кога постои банкарска хипотека, ниту исплатата на уделот ниту промената на сопственоста не треба да се спроведуваат без проверка на договорот и правата на банката.
Хипотеката претставува право на обезбедување на побарувањето врз недвижноста. Разводот не ја брише автоматски. Затоа е можно двајцата поранешни сопружници меѓусебно да постигнат договор, но станот и понатаму да биде оптоварен со хипотека сè додека не се исполнат законските и договорните услови за нејзино престанување.
Ова е една од причините зошто одлуката кој ќе го задржи станот треба да се донесе заедно со јасно финансиско решение за кредитот, а не како две целосно одвоени прашања.
ПАРИТЕ СЕ НА НЕГОВАТА СМЕТКА, НО СЕ ЗАРАБОТЕНИ ВО БРАКОТ – Чија е заедничката заштеда?
Поделбата на имотот не завршува со недвижностите. Многу семејства имаат заштеда во банка, девизни средства, автомобили, акции, удели во компании, опрема и други вредности стекнати за време на бракот. Во одредени случаи токму овие средства можат да бидат предмет на поголеми несогласувања од семејниот стан.
Да замислиме дека сопругот има банкарска заштеда од 20.000 евра, акумулирана од приходи остварени во текот на брачната заедница. Парите се на негова лична трансакциска или штедна сметка, а сопругата нема пристап до неа. Самото тоа што сметката е на негово име не значи дека средствата нужно претставуваат исклучиво негов посебен имот.
Одлучувачко е потеклото на средствата и нивната правна природа. Ако заштедата произлегува од имот стекнат во текот на бракот, таа може да биде дел од заедничката имотна маса. Но, ако средствата потекнуваат од наследство, подарок наменет исклучиво за едниот брачен другар или друг посебен имот, правниот третман може да биде различен.
Проблемот станува особено сложен кога парите се мешани, префрлани меѓу повеќе сметки или користени за деловни вложувања. Во такви ситуации важни можат да бидат изводите од банка, договорите, документите за приходите, потврдите за трансакции и други докази.
Истото важи и за автомобилите и другите подвижни ствари. Ако автомобилот е купен со заеднички средства за време на бракот, фактот што сообраќајната дозвола гласи само на едниот сопружник не го решава автоматски прашањето за неговата имотна припадност.
Кога во брачната заедница бил основан приватен бизнис, ситуацијата може дополнително да се усложни. Тука треба да се разликуваат уделот во компанијата, вредноста на деловниот интерес и имотот што правно му припаѓа на самото трговско друштво. Не може едноставно да се смета дека половина од секое службено возило, машина или деловна просторија автоматски станува личен имот на другиот брачен другар. За вакви спорови најчесто е неопходна посебна правна и финансиска проценка.
ДЕЦАТА ОСТАНУВААТ СО МАЈКАТА ИЛИ ТАТКОТО – Дали тоа значи дека тој родител го добива и станот?
Една од најчувствителните ситуации е развод на брачни другари што имаат малолетни деца и само еден семеен стан. Тогаш прашањето за сопственоста се испреплетува со прашањето каде ќе живеат децата, кој ќе се грижи за нив и како ќе се обезбеди нивната стабилност.
Но, законската одлука за доверување на децата не значи автоматски дека родителот со кого тие ќе живеат станува исклучив сопственик на семејниот стан. Родителските права и сопственичките права се различни правни категории.
Сепак, интересите на децата се релевантни при определени аспекти на поделбата. Член 77 од Законот за сопственост и други стварни права предвидува дека на брачниот другар на кого му се доверени заедничките деца на чување и воспитување му се доделуваат предметите што им служат на децата или се наменети за нивна непосредна употреба. Законот предвидува и доделување определени други предмети кога тоа очигледно е во интерес на децата.
Но, овие одредби не треба да се толкуваат како општо правило дека родителот што живее со децата автоматски го добива целиот стан, без оглед на сопственичките права на другиот. Прашањето за станбеното згрижување, користењето на домот и поделбата на недвижноста може да бара посебни правни решенија, зависно од околностите.
Важно е и тоа што родителската обврска за издржување на децата не престанува со разводот. Но, издршката, користењето на семејниот дом и поделбата на имотот не треба произволно да се изедначуваат. Секоја обврска има своја правна основа и се утврдува според применливите правила.
МОЖЕ ЛИ ЕДНИОТ СОПРУЖНИК ДА ГО ПРОДАДЕ СТАНОТ БЕЗ СОГЛАСНОСТ ОД ДРУГИОТ?
Законот предвидува дека брачните другари заеднички и спогодбено управуваат и располагаат со заедничкиот имот. За дејствија што ги надминуваат рамките на редовното управување потребна е согласност од другиот брачен другар во соодветната законска форма.
Тоа значи дека едниот сопружник не може едноставно да го третира заедничкиот стан како исклучиво свој само затоа што неговото име е наведено во имотниот лист. Особено при продажба, подарување или оптоварување со хипотека треба да се провери правниот статус на недвижноста и потребните согласности.
Законот за договорен залог предвидува посебни правила кога предметот на залог е во заедничка сопственост, вклучително и потреба од заверена согласност на заедничките сопственици за оптоварување на заедничкиот предмет. Постоењето или непостоењето таква согласност може да биде од големо значење во конкретен имотен спор.
Затоа сопружник што дознал дека другиот планира да продаде или да оптовари заеднички имот без негова согласност треба навремено да побара правен совет и да провери кои мерки за заштита му стојат на располагање. Потребно е да се разгледа и дали постои можност за соодветно запишување или прибележување на релевантно право или судска мерка во катастарската евиденција, кога за тоа се исполнети законските услови.
ДОГОВОР ИЛИ СУД – Како практично се дели заедничкиот имот?
Македонското законодавство не бара брачните другари задолжително да водат долготраен спор ако можат да се договорат. Член 74 од Законот за сопственост и други стварни права предвидува дека за време на траењето и по престанокот на бракот тие можат спогодбено да го поделат заедничкиот имот.
Ова овозможува практични решенија: станот да му припадне на едниот сопружник, а другиот да добие договорена парична исплата или друг имот; недвижноста да се продаде и средствата да се распределат според утврдените права; или сопружниците да договорат друг законски дозволен начин на поделба.
Но, договорот треба да биде правно правилно оформен и спроведен. Ако се пренесува право на сопственост врз недвижност, потребни се соодветни исправи и катастарско запишување, а ако постои кредит или хипотека, мора да се проверат и обврските кон банката. Потребно е да се разгледаат и евентуалните даночни последици, зависно од правната природа на преносот и применливите ослободувања.
Кога договор не може да се постигне, член 75 предвидува дека на барање на еден од брачните другари делбата ја врши судот во вонпарнична постапка. Ако се појави спор за самото право на сопственост или за други факти што не можат да се разрешат во рамките на таа постапка, може да биде потребно дополнително судско постапување според процесните правила.
За поделбата често е потребна проценка на недвижноста, утврдување на долговите, анализа на вложувањата и документација за потеклото на средствата. Затоа постапката може да биде финансиски и временски сложена, особено кога брачните другари не можат да се договорат ниту околу вредноста на имотот.
Во одредени ситуации судот може да определи паричен надомест за утврдениот дел, согласно законските услови. Но, не треба да се претпоставува дека секој заеднички стан мора физички да се подели или задолжително да се продаде. Решението зависи од правниот статус на имотот, неговата деливост, барањата на странките и применливите правила.
ПРЕД ДА ПОТПИШЕТЕ СПОГОДБА ЗА ПОДЕЛБА, ПРОВЕРЕТЕ ГИ ОВИЕ ДОКУМЕНТИ
Една од најголемите грешки е поделбата на имотот да се решава само со усен договор или со избрзано потпишана изјава. Особено во периодот кога односите се нарушени, едниот сопружник може да прифати неповолно решение само за што побрзо да заврши конфликтот. Но, некои договори можат да произведат значајни и долгорочни правни последици.
Пред поделбата треба да се обезбеди целосен преглед на недвижностите, со актуелни имотни листови, договори за купопродажба, документи за наследство или подарок и податоци за евентуални хипотеки. Потребно е да се соберат кредитните договори, состојбата на преостанатите долгови, банкарските документи, потврдите за поголеми вложувања и другите исправи што можат да бидат релевантни за утврдување на имотот.
Особено е важно да се провери дали имотот што семејството го смета за заеднички навистина е стекнат во текот на бракот или дел од него потекнува од претходна сопственост, наследство или подарок.
Не треба да се претпоставува дека потпис на изјава со која едниот сопружник се откажува од имот автоматски го ослободува и од кредитните обврски. Ако банката не ја одобри соодветната промена на договорот, можно е поранешниот сопружник и понатаму да има обврски кон неа, иако според меѓусебниот договор повеќе нема право на станот.
Граѓаните што не можат да си дозволат адвокат можат да се информираат за примарна и секундарна бесплатна правна помош преку Министерството за правда. Одобрувањето на секундарна правна помош зависи од законските услови, финансиската состојба и видот на постапката, но постои институционален механизам што може да биде значаен за лица со ограничени приходи.
РАЗВОДОТ НЕ МОРА ДА ЗНАЧИ И ФИНАНСИСКО УНИШТУВАЊЕ
Поделбата на заедничкиот имот има две страни. Од едната е законското право секој брачен другар да го добие она што му припаѓа. Од другата е реалната економска состојба на семејството, особено кога поголемиот дел од имотот е недвижен, а значаен дел од неговата вредност сè уште се отплаќа преку кредит.
Судската постапка може да утврди права и да обезбеди законска заштита, но долгите спорови носат дополнителни трошоци, можни процени и вештачења, како и неизвесност околу користењето на имотот. Во меѓувреме, кредитните рати, каматите и трошоците за одржување продолжуваат да постојат. Затоа договорното решение, кога е доброволно, правично и правно сигурно, може да им помогне на поранешните сопружници да избегнат дополнително финансиско оптоварување.
Сепак, постигнувањето договор не смее да биде цел по секоја цена. Ако постои прикривање имот, притисок, закани или нерамноправна можност за преговарање, потребна е соодветна правна заштита. Особено кога во семејството постои насилство, безбедноста на засегнатите лица и нивните права мора да имаат предност пред брзото решавање на имотните прашања.
Најдобрата заштита за граѓаните е навремено да ги разберат правилата за заедничкиот и посебниот имот. Тоа не треба да започне дури кога бракот ќе се најде пред развод. Уредните документи, јасното потекло на средствата, правилното запишување на сопственоста и разбирањето на кредитните обврски се важни во секоја брачна заедница.
Разводот може да биде крај на заедничкиот живот, но не мора автоматски да биде и крај на сите финансиски односи меѓу поранешните сопружници. Заедничката недвижност, кредитот, заштедата или нерасчистениот имотен спор можат да ги поврзуваат со години по правосилноста на пресудата за развод.
Затоа, пред да се одлучува кој ќе го задржи станот, кој ќе се исели или кому ќе му припаднат парите, најважно е да се утврди што навистина претставува заеднички имот, што е посебна сопственост и кои обврски остануваат по престанокот на бракот.
Зашто станот може да биде запишан само на едно име, а законски да им припаѓа на двајцата. Кредитот може да го отплаќа едниот, а обврската кон банката и понатаму да ги опфаќа двајцата. И заштедата може да стои на една сметка, а нејзиното потекло да покажува дека е стекната со заеднички средства.
Бракот се завршува со судска одлука, но финансиската сигурност по разводот започнува со правилно утврдени имотни права, расчистени долгови и договор што не остава нови проблеми за иднината.
*Анализата и информациите не се правен совет. За соодветни точни податоци консултирајте се со правно лице или експерт за оваа тематика.
