Сообраќајната несреќа може да трае само неколку секунди, но нејзините финансиски последици да се чувствуваат со месеци, понекогаш и со години. Оштетен автомобил, трошоци за шлеп-служба, поправка во сервис, медицински прегледи, лекови, изгубени работни денови и дополнителни семејни обврски се само дел од проблемите што можат да се појават по еден судир. За многу граѓани најголемото изненадување доаѓа дури откако ќе заврши полицискиот увид или ќе се пополни Европскиот извештај: осигурителната компанија не ја прифаќа целата проценета штета, бара дополнителна документација или понудува надоместок што не е доволен за поправката. Тогаш започнува вториот дел од проблемот, во кој познавањето на сопствените права може да биде подеднакво важно како и утврдувањето кој ја предизвикал несреќата.
Во Македонија, задолжителното осигурување од автомобилска одговорност има цел да обезбеди финансиска заштита на трети лица што претрпеле штета од употребата на моторно возило. Тоа значи дека граѓанинот на кој друг возач му го оштетил автомобилот, или му предизвикал телесни повреди, под законски предвидените услови може да побара надоместок од осигурителното друштво на одговорниот возач. Но, правото на обесштетување не значи дека секое барање автоматски ќе биде прифатено во целост. Потребно е да се утврдат одговорноста, причинската врска меѓу незгодата и штетата, како и висината на побарувањето.
Токму затоа постапките што граѓаните ги преземаат веднаш по несреќата можат значително да влијаат врз подоцнежната наплата.
ПРВИТЕ МИНУТИ СЕ ВАЖНИ – Кога мора да се повика полиција, а кога е доволен Европски извештај?
Една од најчестите дилеми е дали по судир треба да се повика полиција или учесниците можат самостојно да ја документираат незгодата. Според правилата што ги објаснува Агенцијата за супервизија на осигурување, Европскиот извештај се користи при сообраќајна незгода со мала материјална штета, кога нема повредени или загинати лица и кога се исполнети условите за таквата постапка. Под мала материјална штета се подразбира ситуација во која не се оштетени виталните делови за управување и запирање, а возилата можат самостојно да се движат по патот.
Тоа значи дека Европскиот извештај не е универзално решение за секоја сообраќајна несреќа. Кога има повредени лица, загинати или поголема материјална штета, потребно е известување на Министерството за внатрешни работи и постапување согласно законските обврски. При мала материјална штета, полициските службеници се должни да извршат увид на барање на еден од учесниците во определени случаи, меѓу кои кога возилото нема регистарски таблици или осигурување, има странска регистрација, кога постои очигледно влијание на алкохол или дрога, недостиг на соодветна возачка дозвола, одбивање да се дадат податоци или напуштање на местото на незгодата.
За граѓаните ова има многу практично значење. Ако друг возач ве удрил, а потоа инсистира на брзо пополнување извештај без да ги покаже документите, не треба да се брза со потпишување. Учесниците треба да разменат податоци од документите за идентификација, регистрацијата и полисите за автомобилска одговорност. Доколку постои законски основ за полициски увид, треба да се побара постапување од МВР.
Особено корисно е да се фотографираат положбата на возилата, оштетувањата, регистарските ознаки, трагите од сопирање и околностите на местото на судирот, секако без загрозување на безбедноста. Подоцна, кога се утврдува висината на штетата, овие фотографии можат да помогнат во објаснувањето како настанале оштетувањата. При повреди, приоритет секогаш има медицинската помош, а не прибирањето фотографии.
КОЈ ЈА ПЛАЌА ПОПРАВКАТА – Зошто задолжителното осигурување не е исто што и каско?
Многу возачи го плаќаат задолжителното осигурување при регистрацијата, но не ја разбираат целосно разликата меѓу автомобилската одговорност и каско-осигурувањето. Задолжителната полиса првенствено служи за покривање на одговорноста за штетите причинети на трети лица. Ако возач предизвика судир и го оштети автомобилот на друго лице, побарувањето на оштетениот, во рамките на законските услови, се насочува кон осигурителната компанија на причинителот.
Но, тоа не значи дека истата полиса ќе ја покрие и поправката на автомобилот на возачот што ја предизвикал незгодата. За сопственото возило може да биде релевантно каско-осигурувањето, доколку постои важечка полиса и конкретната штета спаѓа во договореното покритие. Затоа две лица што учествувале во иста несреќа можат да имаат сосема различна финансиска положба. Едниот може да бара обесштетување од осигурителот на одговорниот возач, додека другиот, ако нема соодветно каско, да мора сам да ја плати поправката на сопственото возило.
Постои и уште една важна разлика што често се занемарува. Материјалната штета не е секогаш ограничена само на видливо искршениот браник или фар. Во зависност од околностите и доказите, може да се постави прашањето и за други непосредни трошоци, како превоз на оштетеното возило, оправдани дополнителни расходи или докажана изгубена заработка. На пример, ако такси-возило е оштетено и определено време не може да се користи за работа, сопственикот може да има и побарување поради изгубена добивка. Сепак, таквите барања не се признаваат автоматски. Потребно е да се докажат причинската врска, реалната загуба и нејзината висина.
ШТЕТАТА НА АВТОМОБИЛОТ Е САМО ЕДЕН ДЕЛ – Што ако имате повреди или сте изгубиле приходи?
Кога во сообраќајна незгода ќе биде повредено лице, финансиските и личните последици можат да бидат значително посериозни. Трошоци за медицински прегледи, лекување, рехабилитација, патување до здравствена установа и намалена работоспособност можат да создадат дополнително оптоварување. Во зависност од законските услови и конкретната одговорност, оштетеното лице може да бара надомест за докажана материјална штета, а во определени случаи и правично парично обесштетување за нематеријална штета.
Нематеријалната штета е различна од трошокот за поправка на автомобил. Таа може да се однесува на претрпена физичка болка, страв, намалена животна активност и други законски признаени последици од повредата. Но, износот не може однапред да се пресмета со едноставна формула што важи за секој случај. При оценувањето се земаат предвид медицинската документација, тежината на повредата, траењето и интензитетот на последиците и другите релевантни околности.
Токму затоа лекарскиот преглед по сообраќајна несреќа има двојно значење. Пред сè, тој е неопходен за здравјето на повреденото лице, особено ако постои сомневање за повреда што не е веднаш видлива. Истовремено, медицинската документација е важен доказ во постапката за надомест на штета. Ако граѓанинот не ги зачува извештаите, резултатите, упатите и доказите за направените трошоци, подоцна може да има потешкотии при докажувањето на своето побарување.
ОСИГУРИТЕЛНАТА КОМПАНИЈА НЕ СМЕЕ ДА ГО ОСТАВИ БАРАЊЕТО БЕЗ ОДГОВОР – Кои се законските рокови?
Еден од најважните податоци за оштетените граѓани е дека осигурителните компании имаат конкретни обврски во постапката за обработка на штети. Според правилата што ги објавува Агенцијата за супервизија на осигурување, друштвото е должно најдоцна во рок од 14 дена од поднесувањето на барањето да провери дали документацијата е комплетна и да изврши увид и проценка на оштетувањата или повредите. Ако недостигаат документи, треба писмено или електронски да побара дополнување.
Законот за задолжително осигурување во сообраќајот предвидува дека одговорното друштво за осигурување мора во рок од 60 дена од приемот на барањето да достави образложена понуда за надомест или образложен одговор. Ова е особено значајно: граѓанинот не треба да остане без никакво објаснување зошто определена сума му е понудена, зошто дел од побарувањето е оспорен или зошто барањето не е прифатено.
Кога осигурителната компанија ќе достави образложена понуда, оштетеното лице треба писмено да се произнесе за неа во рок од 30 дена. Ако понудата е прифатена согласно законската постапка, друштвото има обврска да го исплати надоместокот во рок од 14 дена од доставувањето на писменото известување. За задоцнета исплата законот предвидува законска камата.
Во меѓувреме, сопственикот на моторното возило има и сопствена обврска да го извести својот осигурител за настанатата незгода и да го достави Европскиот извештај, во предвидениот рок од 30 дена. Според упатството на Агенцијата, пропуштањето на оваа обврска не го укинува правото на оштетеното трето лице на надомест, но може да создаде дополнителни последици за осигуреникот што не постапил навремено.
ШТО АКО ВИ ПОНУДАТ ПОМАЛКУ ПАРИ ОД ПОТРЕБНИТЕ ЗА ПОПРАВКА?
Ова е веројатно една од најчувствителните ситуации за граѓаните. Замислете автомобил што по судир има оштетен преден дел, светлосни уреди и дел од системот за ладење. Овластен сервис изготвува проценка според потребните делови и работни часови, но осигурителната компанија нуди понизок износ. Разликата за сопственикот може да значи сериозен дополнителен трошок.
Сепак, постоењето разлика меѓу сервисната понуда и осигурителната проценка само по себе не докажува неправилност. Може да постојат различни проценки на потребните поправки, пазарната вредност, староста на возилото, причинската врска со несреќата или економската оправданост на поправката. Затоа најважно е граѓанинот да побара образложена проценка, да ги разгледа пресметаните ставки и, кога е потребно, да обезбеди дополнителни докази или независно стручно мислење.
Пред да потпише изјава со која ја прифаќа понудената сума како конечно намирување, оштетеното лице треба да утврди дали таквото прифаќање може да влијае врз можноста за подоцнежно дополнително побарување. Ова е особено важно кога постои сомневање за скриени оштетувања или кога медицинското лекување сè уште не е завршено. Брзата исплата понекогаш е корисна, но не треба да се прифаќа без разбирање на условите.
Ако оштетениот не е задоволен од понудата или од образложениот одговор, има право да поднесе приговор до друштвото за осигурување. Според објавените правила на Агенцијата, за тоа е предвиден рок од 30 дена од приемот на образложението, а осигурителот треба да одговори на приговорот во рок од 30 дена. Затоа е важно целата комуникација да се води писмено и да се зачуваат датумите на прием и испраќање на документите.
АКО ОСИГУРИТЕЛОТ НЕ ПОСТАПУВА ПРАВИЛНО – Каде може да се жалите?
Граѓаните имаат право да се обратат до Агенцијата за супервизија на осигурување ако сметаат дека друштвото не постапува согласно законските и подзаконските правила. Но, според официјалната постапка, најнапред треба писмено да се обратат до осигурителната компанија. Ако приговорот е одбиен или не добијат одговор во рок од 30 дена, можат да поднесат претставка до Агенцијата.
Претставката може да биде доставена писмено, електронски или лично, со потребната документација. Агенцијата го проверува постапувањето на субјектот во рамките на своите надлежности, но не треба да се меша нејзината надзорна улога со улогата на судот. Таа не е орган што со претставка автоматски ја утврдува точната висина на штетата и наредува исплата на секое спорно побарување. Ако постои спор за одговорноста или за конечниот износ на обесштетувањето, граѓанинот може да користи посредување или судска заштита во согласност со прописите.
Значајно е и што судската постапка не мора да биде единствена опција веднаш по несогласувањето со понудата. Законот предвидува можност за посредување, односно обид спорот да се реши без долготрајна судска постапка. Но, дали тоа ќе биде соодветно решение зависи од конкретниот предмет, доказите и подготвеноста на страните да постигнат договор. Во случаи со тешки телесни повреди, спорна одговорност или поголема штета, навремениот правен совет може да биде особено важен.
ШТО АКО ВОЗАЧОТ КОЈ ВЕ УДРИЛ НЕМА ОСИГУРУВАЊЕ ИЛИ ИЗБЕГАЛ?
Посебно прашање се сообраќајните незгоди предизвикани од неосигурени или непознати возила. За ваквите случаи постои Гарантен фонд при Националното биро за осигурување. Неговата улога е да обезбеди обесштетување во законски определени ситуации кога не постои осигурител што вообичаено би бил одговорен за штетата.
Ако незгодата е предизвикана од неосигурено домашно возило, оштетеното лице може да поднесе барање до Националното биро за осигурување или до друштво за осигурување, според пропишаната постапка. Бирото, односно овластеното друштво, го разгледува барањето во рамките на законските услови. Ова не значи дека штетата ќе биде призната без докази, туку дека недостигот на полиса кај причинителот сам по себе не мора да го остави оштетеното лице без механизам за заштита.
Но, постои голема разлика меѓу неосигурено и непознато возило. Кога причинителот е непознат, односно возилото не е идентификувано, законот го ограничува надоместокот од Гарантниот фонд на штети поврзани со смрт, телесна повреда и нарушување на здравјето. Тоа значи дека обично оштетување на автомобил од возило што избегало, а не може да се идентификува, не е автоматски покриено преку овој механизам. За граѓанинот ова е уште една причина веднаш да ја документира незгодата и да ја извести полицијата кога другото возило го напуштило местото.
Ако несреќата ја предизвика возило со странски регистарски таблички, важат посебни правила за меѓународното осигурување. Оштетениот треба да ги обезбеди податоците за странското возило и неговото осигурително покритие, а барањето може да се насочи преку Националното биро за осигурување или соодветно овластено друштво. Во овие случаи е особено важно да се утврди дали постои важечка меѓународна полиса и кој е надлежен за обработката на барањето.
НАЈГОЛЕМАТА ГРЕШКА Е ДА НЕ ГИ ЧУВАТЕ ДОКАЗИТЕ
Во практиката, голем дел од финансиските проблеми по сообраќајна несреќа можат да бидат дополнително отежнати поради недоволна документација. Изгубен полициски записник, непотполно пополнет Европски извештај, недостиг од фотографии, непотврдени сервисни трошоци или незачувани медицински извештаи можат да го отежнат докажувањето на побарувањето. Затоа секој граѓанин треба да ги зачува записникот или извештајот за незгодата, податоците од полисите, фотографиите, медицинската документација ако има повреди, проценките за поправка, фактурите и целокупната писмена комуникација со осигурителната компанија.
Дополнително, барањето за надоместок не треба да се одложува со месеци или години. Покрај роковите за известување и постапување на осигурителот, постојат и законски рокови за застареност на побарувањата, чија примена зависи од правната основа и околностите на случајот. Затоа не е разумно граѓанинот да претпоставува дека може неограничено долго да чека пред да побара обесштетување.
Сообраќајната несреќа е доволно тежок настан и без дополнителна неизвесност околу финансиските последици. Но, токму во моментот кога човекот е вознемирен, кога автомобилот му е оштетен или кога се грижи за здравјето на своите најблиски, лесно може да пропушти важна постапка. Осигурувањето постои за да обезбеди финансиска заштита во предвидените ситуации, но таа заштита најдобро функционира кога правата, обврските и доказите се јасни.
Несреќата не може да се врати назад, но финансиската штета не мора секогаш да остане на товар на оштетениот. Граѓанинот има право да знае кој е одговорен, што може да побара, во кој рок мора да добие одговор и како да постапи ако не се согласува со понудениот надоместок. Затоа, пред да се прифати конечна исплата или да се откаже од побарување, најважно е да се проверат документите, законските права и реалната висина на штетата. Понекогаш разликата меѓу правилно поднесено барање и избрзано затворен предмет може да биде многу поголема од првично проценетиот трошок за поправка.
