Четириесет години станување рано, одење на работа, менување компании, плаќање сметки и надеж дека еден ден ќе дојде заслуженото пензионирање. За многу граѓани во Македонија, работниот век претставува најголем дел од нивниот живот, а пензијата се доживува како сигурност што природно следува по децении труд. Но, проблемите можат да започнат токму тогаш кога човекот ќе одлучи да провери дали ги исполнува условите за пензионирање. Наместо очекуваните 35 или 40 години стаж, во службената евиденција може да открие дека недостигаат неколку месеци, една година или подолг период од поранешно вработување. Компанијата во која работел можеби одамна е затворена, документите не се лесно достапни, а придонесите за определени месеци не се евидентирани како платени. Во такви околности, прашањето колку години некој навистина работел станува различно од прашањето колку пензиски стаж му е законски признат.
Ова е една од причините зошто проверката на пензиската евиденција не треба да се одложува до последната година пред пензионирањето. Работникот може да располага со договори за вработување, стари работни книшки, платни листи и потврди од компании, но конечната постапка за остварување на пензиските права се заснова на законските услови и податоците што ги води Фондот на пензиското и инвалидското осигурување. Ако меѓу личната документација и матичната евиденција постои несовпаѓање, потребно е тоа да се утврди и расчисти. Колку порано ќе биде откриен проблемот, толку поголема е можноста навремено да се обезбедат релевантните документи.
РАБОТЕН СТАЖ И ПЕНЗИСКИ СТАЖ – Зошто не се секогаш иста работа?
Во секојдневниот говор луѓето најчесто велат дека имаат 20, 30 или 40 години работен стаж, мислејќи на вкупниот период што го поминале на работа. Но, Законот за пензиското и инвалидското осигурување прецизно уредува кои периоди се признаваат како стаж на осигурување и пензиски стаж. Во општ случај, во стаж на осигурување се смета времето поминато во работен однос или на друга законски признаена основа на задолжително осигурување, за кое е платен придонесот за пензиско и инвалидско осигурување. Постојат и посебни законски исклучоци и категории за кои важат поинакви правила.
Оваа разлика има непосредни последици. Замислете работник што бил вработен пет години во приватна компанија. Секој месец добивал плата, редовно одел на работа и имал договор за вработување. По многу години, при проверка на евиденцијата, открива дека за определени месеци не постојат целосни податоци или дека придонесите не биле платени. Фактот дека работел не исчезнува, но се отвора прашањето како конкретниот период ќе биде законски утврден и признат. Не е секој недостаток во евиденцијата доказ дека работодавачот не платил придонеси, бидејќи може да станува збор и за техничка, административна или документациска неправилност.
Особено внимание заслужуваат луѓето што во минатото често менувале работодавци, работеле во фирми што подоцна отишле во стечај, биле ангажирани во различни правни форми или дел од своите приходи ги добивале надвор од официјалната платна пресметка. Периодот на неформална работа, без соодветна законска основа за осигурување, не треба да се изедначува со законски признат пензиски стаж. Затоа вработените треба да проверуваат не само дали им е исплатена платата, туку и каква е нивната осигурителна состојба.
64 ГОДИНИ ЗА МАЖИТЕ, 62 ЗА ЖЕНИТЕ – Но возраста не е доволна за пензија
Според општите правила во Македонија, право на старосна пензија се стекнува со навршени 64 години живот за мажите, односно 62 години за жените, и најмалку 15 години пензиски стаж. Овие услови треба да бидат исполнети истовремено. Постојат посебни законски решенија за определени категории осигуреници, вклучувајќи случаи со стаж на осигурување што се смета со зголемено траење, но тие не важат автоматски за сите вработени.
Токму минималниот услов од 15 години може да стане сериозен проблем за лице што смета дека има доволно стаж, а потоа открива дека дел од неговите години не се евидентирани или законски признати. Да земеме пример со граѓанин кој наполнил 64 години и претпоставува дека има 16 години пензиски стаж. Ако службената евиденција покажува помалку од потребниот минимум, правото на пензија не може едноставно да се утврди само според неговото уверување дека работел подолго. Потребно е да се испитаат спорните периоди и да се утврди дали постојат законски основи и докази за нивно признавање.
Но, проблемите не се ограничени само на оние што се блиску до минималниот стаж. И за човек со 30 или 35 години осигурување недостигот од одредени периоди може да биде значаен, затоа што должината на признатиот стаж и пензиската основица се важни елементи при утврдување на пензиското право и неговата висина. Затоа не треба да се размислува само дали ќе бидат исполнети минималните услови, туку и дали сите релевантни податоци се точни.
КАКО ДА ПРОВЕРИТЕ КОЛКУ СТАЖ ИМАТЕ – Не мора да чекате до пензионирањето
Фондот на пензиското и инвалидското осигурување води матична евиденција во која се содржани податоци за осигурениците, периодите на осигурување, платите и основиците што се релевантни за остварување на правата. Законот предвидува право на секој осигуреник да побара уверение за податоците внесени во таа евиденција. Уверението се издава во рок од 15 дена од поднесувањето на барањето.
Ваква услуга е достапна и преку Националниот портал за електронски услуги, под назив „Издавање на уверение за регистрираните податоци во матична евиденција за стажот на осигурување, остварените плати и надоместоци“. Граѓаните можат да ја побараат преку предвидената електронска постапка или да се информираат за поднесување барање во надлежната филијала или деловница на Фондот. За идентификација е потребен важечки документ, а точната постапка се спроведува според условите на услугата.
Особено важна е уште една законска обврска за која многу работници можеби не знаат. Според член 207-а од Законот за пензиското и инвалидското осигурување, Фондот изготвува преглед на податоците од матичната евиденција двапати годишно, најдоцна до 15 февруари и до 15 јули. Прегледот опфаќа пријави и одјави од осигурување, пензиски стаж, периоди и часови на осигурување, плати, основици и други релевантни податоци. Законот предвидува овој преглед да се достави до обврзниците за пријавување, а работодавачот е должен веднаш да му го достави на осигуреникот. Предвиден е и електронски пристап до податоците од матичната евиденција.
Ова значи дека проверката не треба да биде еднократен настан непосредно пред пензионирањето. Работникот има законски предвидени начини редовно да добива информации за сопствената осигурителна состојба. Најважно е податоците внимателно да се разгледаат, наместо само да се зачуваат без проверка.
ШТО АКО ВО ЕВИДЕНЦИЈАТА НЕДОСТИГААТ МЕСЕЦИ ИЛИ ГОДИНИ?
Првиот чекор е да се утврди природата на проблемот. Дали не постои пријава за определен работен период? Дали има евиденција за вработувањето, но недостигаат податоци за платите? Дали постои разлика меѓу датумот на пријавување и вистинскиот почеток на работата? Или, пак, станува збор за период во кој работодавачот не ги уплатувал придонесите?
Овие ситуации не се идентични и не можат сите да се решат со ист документ. Ако недостигаат податоци, граѓанинот треба да ги собере доказите што ги поседува: договори за вработување, решенија за засновање и престанок на работен однос, стари работни книшки, потврди од работодавачи, платни пресметки и други исправи што можат да помогнат при утврдување на фактичката состојба.
Потоа треба писмено да се обрати до Фондот и да побара проверка на спорните периоди. Законот му дава на Фондот надлежност да ја утврдува точноста и целосноста на податоците врз основа на оригиналната документација кај обврзниците и други законски дозволени извори. Кога ќе утврди дека податоците не се правилно пријавени, Фондот може да го задолжи обврзникот да ги исправи во рок од 15 дена. Доколку тоа не биде направено, законот предвидува Фондот да ги утврди податоците по службена должност, согласно прописите.
Но, не секое доставено уверение за вработување автоматски решава проблем со неплатени придонеси. За признавање на стажот мора да постои соодветна законска основа. Во определени случаи се применуваат посебни правила, вклучувајќи ги и законските решенија што се однесуваат на работодавачи во стечај или ликвидација. Затоа на граѓанинот му е потребен конкретен одговор за секој спорен период, а не само општо објаснување дека нешто недостига во системот.
ОСУМ ДЕНА ЗА ПРИГОВОР – Рок што може да биде особено важен
Во поновиот редакциски пречистен текст на Законот за пензиското и инвалидското осигурување, член 207 предвидува дека осигуреникот што не се согласува со податоците во издаденото уверение има право на приговор до Фондот во рок од осум дена од денот на неговото примање.
Ова е особено важна информација, бидејќи во постари законски текстови се среќава поинаку уредена постапка. Граѓаните што користат стари упатства или документи од интернет можат да наидат на рокови што не одговараат на поновото законско решение.
Приговорот треба да биде конкретен. Не е доволно само да се наведе дека стажот не е правилно пресметан. Потребно е да се идентификуваат спорните години, месеци, работодавачи и податоци, а кога постои можност да се приложат релевантни исправи. Најважно е приговорот да биде формално поднесен и да се зачува доказот за прием.
Ако не може да се постигне разрешување во надлежната постапка, треба да се проверат следните расположливи правни средства согласно конкретниот акт и применливите прописи. Во случаите кога се донесува формално решение, правната поука во него е особено важна за натамошното постапување.
ФИРМАТА Е ЗАТВОРЕНА, А ДОКУМЕНТИТЕ ГИ НЕМА – Кој треба да го докаже стариот работен период?
Посебно тежок може да биде случајот на работници кои дел од својот стаж го оствариле во компании што повеќе не постојат. Такви ситуации можат да се јават кај поранешни индустриски претпријатија, приватизирани компании, фирми што поминале низ стечај или правни субјекти што престанале со работа пред многу години.
Најголемиот проблем е што во таквите случаи не е секогаш можно едноставно да се побара потврда од поранешниот работодавач. Документацијата можеби се наоѓа кај правен наследник, стечаен управник, надлежен архив или друг субјект што ја презел законската обврска за чување на определени записи.
Затоа работникот треба да побара информација од Фондот кои податоци недостигаат и кои докази би биле релевантни за нивно утврдување. Потоа може да се провери историјата на правниот субјект, евентуалниот правен наследник и постоењето архивска документација.
Особено треба да се има предвид дека Законот за пензиското и инвалидското осигурување предвидува пензискиот стаж да не може да се утврдува само врз основа на изјави на сведоци. Тоа значи дека сеќавањето на поранешните колеги, иако може да помогне во пронаоѓањето документи или во идентификување на периодот, не е доволно само по себе за законско признавање на стажот. Потребни се соодветни исправи и службено утврдување на релевантните факти.
ПРИМАВТЕ ПЛАТА, НО ДАЛИ ПРИДОНЕСИТЕ БИЛЕ ПЛАТЕНИ?
Многу граѓани го поврзуваат пензиското осигурување со износот што секој месец го добиваат на својата банкарска сметка. Но, нето-платата и пензиските придонеси се различни категории. Работодавачот има законски обврски за пресметување и плаќање на придонесите, а основиците и евидентираните уплати имаат значење за идните пензиски права.
Проблем може да настане кога работникот официјално е пријавен на еден износ, а добива дополнителни пари надвор од редовната платна пресметка. Таквите исплати не можат автоматски да се третираат како законски евидентирана плата за пресметка на пензијата. За работникот тоа значи дека моментално може да располага со поголем готовински приход, но неговата пензиска основица да не го одразува целиот фактички примен износ.
Во вакви ситуации не е доволно само да се праша дали платата е исплатена. Треба да се провери на која основица се пресметувани придонесите, кои плати се заведени во матичната евиденција и дали постојат несовпаѓања меѓу службените податоци и документацијата со која располага работникот.
Кога постои сомневање за неплатени придонеси, покрај Фондот на ПИОМ, релевантна институција е и Управата за јавни приходи, која има надлежности во системот на пресметка и наплата на задолжителните социјални придонеси. Ако постои сомневање за незаконско постапување од работодавачот, може да биде потребно и обраќање до надлежните органи за трудов инспекциски надзор.
РАБОТЕВТЕ ВО ГЕРМАНИЈА, ШВАЈЦАРИЈА ИЛИ ДРУГА ДРЖАВА – Што се случува со тие години?
Со децении македонските граѓани заминуваат на работа во странство, а дел од нив по одредено време се враќаат во Македонија. Некои работеле во повеќе држави, по неколку години во секоја, и очекуваат дека при пензионирањето сите периоди автоматски ќе се соберат во една домашна пензија.
Но, меѓународното пензиско осигурување има посебни правила. Македонија има склучено договори за социјално осигурување со повеќе држави, кои уредуваат како се координираат пензиските права и периодите на осигурување. Во зависност од конкретниот договор и законските услови, стажот остварен во друга држава може да биде релевантен за исполнување на условите за пензија, но тоа не значи дека сите странски уплати едноставно стануваат дел од домашната пензиска сметка.
Во определени случаи секоја држава го пресметува и исплатува својот дел од пензијата според сопственото законодавство и применливиот меѓународен договор. Затоа граѓаните што работеле во странство треба навремено да ги зачуваат осигурителните броеви, потврдите за работните периоди, податоците за странските институции и друга документација.
Исто така, треба да проверат дали за конкретната држава постои договор за социјално осигурување и како се поднесува барање за утврдување на странските периоди. Ваквите постапки понекогаш бараат размена на информации меѓу институциите од две држави, па навремената подготовка е особено важна.
ВТОР ПЕНЗИСКИ СТОЛБ – Дали знаете во кој фонд сте член и колку средства имате?
Македонскиот пензиски систем не се состои само од Фондот на ПИОМ. За осигурениците што се членови на задолжителното капитално финансирано пензиско осигурување, постои и втор пензиски столб, во кој дел од пензиските придонеси се акумулираат на индивидуална сметка.
Агенцијата за супервизија на капитално финансираното пензиско осигурување, МАПАС, обезбедува можност граѓаните да проверат во кој задолжителен пензиски фонд членуваат. Преку своето пензиско друштво можат да добијат пристап до податоците за индивидуалната сметка и движењето на средствата.
Но, тука постои важна разлика. Изводот од индивидуалната сметка во вториот столб не е замена за уверението за пензиски стаж што го издава Фондот на ПИОМ. Едната проверка се однесува на состојбата и уплатите во капитално финансираниот дел од системот, а другата на податоците во матичната евиденција што се важни за признавање стаж и остварување права.
За осигуреникот најдобрата заштита е да ги проверува двете состојби, доколку е член и во вториот столб. Ако постојат необјаснети разлики, може да побара дополнителна информација од пензиското друштво или да се обрати до МАПАС во рамките на нејзините надлежности.
НЕ ЧЕКАЈТЕ ДА НАПОЛНИТЕ 62 ИЛИ 64 ГОДИНИ – Проверка направете многу порано
Да замислиме двајца работници со идентичен проблем: во евиденцијата недостига период од една стара фирма. Првиот го открива несовпаѓањето на 45-годишна возраст, кога сè уште може да стапи во контакт со поранешните работодавачи, да ги пронајде старите договори и навремено да побара исправка. Вториот го открива проблемот кога веќе поднесува барање за пензија, по неколку децении, во ситуација кога дел од документацијата е тешко достапна. Иако двајцата имаат право да бараат проверка на евиденцијата, практичните околности за обезбедување докази можат да бидат многу различни.
Токму затоа проверката на пензискиот стаж треба да стане вообичаена финансиска навика. Како што луѓето ги проверуваат своите банкарски сметки, кредитните обврски или здравственото осигурување, така треба повремено да проверуваат и дали нивниот работен век е правилно евидентиран.
Корисно е да се направи личен преглед на сите периоди на вработување, со точни датуми на започнување и престанок, имиња на работодавачите и достапната документација. Податоците потоа може да се споредат со уверението од Фондот. Ако сè се совпаѓа, граѓанинот добива поголема сигурност. Ако постои разлика, постои можност проблемот навремено да се утврди.
НАЈГОЛЕМИОТ РИЗИК Е ДА ВЕРУВАТЕ ДЕКА СÈ Е ВО РЕД БЕЗ ДА ПРОВЕРИТЕ
Пензијата е резултат на повеќе децении законски признаено осигурување, уплатени придонеси и евидентирани податоци. Таа не е само административна пресметка што се прави на крајот од работниот век, туку право што постепено се гради во текот на годините.
Затоа одговорноста за точноста на податоците не смее да се префрли исклучиво врз граѓанинот. Работодавачите имаат законски обврски, Фондот води и проверува матична евиденција, а надлежните органи имаат задача да обезбедуваат законито постапување. Но, личната проверка останува важен начин работникот навремено да дознае дали постои проблем што треба да се реши.
За човек што работел триесет или четириесет години, недостигот од дел од стажот не е само бројка во компјутерски систем. Тоа може да претставува неизвесност околу датумот на пензионирање, потреба од дополнителна административна постапка или спор околу пензиската пресметка. За семејството, пак, таквата неизвесност може да го наруши планирањето на идните приходи токму во периодот кога финансиската сигурност е најпотребна.
Затоа секој вработен треба да си постави едно едноставно прашање: дали точно знам колку пензиски стаж имам или само претпоставувам? Ако одговорот е дека никогаш не ги проверил податоците, најразумниот чекор е да побара увид во матичната евиденција, да ги спореди периодите и, доколку забележи несовпаѓање, навремено да побара негово расчистување.
Работниот век не може да се врати назад. Но, исправноста на евиденцијата може и треба да се проверува навреме. По децении работа, граѓанинот заслужува да знае дека неговите години труд се правилно заведени и дека кога ќе дојде моментот за пензионирање, нема допрва да започне потрага по документи што можеле да бидат проверени многу порано.
