Македонија повеќе од две децении ја слуша истата порака: нејзината иднина е во Европската Унија.
Кандидатскиот статус го доби во декември 2005 година. Првата меѓувладина конференција се одржа во јули 2022 година, а скринингот заврши во декември 2023 година. Сепак, во 2026 година земјата сè уште чека суштинско придвижување на преговорите.
Тоа не е само македонски проблем. Тоа е тест за кредибилитетот на европската политика на проширување.
Македонија мора да спроведе длабоки реформи. Судството треба да биде независно, корупцијата поефикасно да се сузбива, администрацијата да се професионализира, а институциите да функционираат независно од партиските интереси. Тие обврски не треба да се исполнуваат заради Брисел, туку заради граѓаните.
Но реформските критериуми мора јасно да се разликуваат од билатералните политички условувања. Токму тука е главниот проблем: Македонија не бара членство без реформи, туку процес во кој однапред се знае што се бара, како се оценува напредокот и што следува по исполнувањето на обврските.
ПРЕДВИДЛИВОСТА Е ОСНОВЕН УСЛОВ, А НЕ ДИПЛОМАТСКИ ЛУКСУЗ
Македонскиот пат кон ЕУ беше обременет со билатерални спорови. Најпрво беше спорот со Грција за името. Македонија го прифати Преспанскиот договор и го промени уставното име, со очекување дека со тоа ќе се отстрани главната пречка за евроинтеграцијата.
Тоа отвори пат кон членството во НАТО, но не донесе предвидлив европски процес.
Потоа следуваше спорот со Бугарија. Во пристапната динамика беа внесени прашања поврзани со историјата, идентитетот, толкувањето на историски личности и настани, спроведувањето на билатералниот договор и уставните измени.
Советот на ЕУ во 2022 година ја поврза следната фаза од процесот со спроведувањето на билатералните договори и со уставните промени. Со тоа, напредокот кон отворање на кластерите не зависи само од исполнувањето на европските стандарди, туку и од политички услов што произлегува од односите со соседна земја.
Тука се поставува суштинското прашање: дали кандидатот треба да се оценува според независноста на судството, функционалноста на администрацијата, владеењето на правото, заштитата на човековите права и способноста да го применува европското законодавство — или неговиот напредок може да биде блокиран и поради прашања што немаат директна врска со европското законодавство и стандардните реформски критериуми за членство
Европската Унија има право да бара добрососедски односи. Но мора да обезбеди јасна граница меѓу европските критериуми и билатералните спорови. Ако таа граница не постои, секоја исполнета обврска може да биде проследена со ново политичко барање.
ПРОБЛЕМОТ НЕ Е САМО ВО УСЛОВОТ, ТУКУ ВО НЕИЗВЕСНОСТА ПО НЕГО
Македонија веќе еднаш го помина искуството на голема политичка жртва без гаранција дека следната фаза ќе следува.
Со години спорот за името беше претставуван како клучната пречка. Македонија го реши спорот, го промени името и стана членка на НАТО. Но европскиот процес повторно запре.
Затоа денешното прашање не е само дали Македонија ќе прифати уште еден услов. Прашањето е дали по неговото исполнување навистина ќе следува конкретен напредок.
Без таква гаранција, процесот создава впечаток дека целта постојано се оддалечува. Граѓаните не гледаат јасна врска меѓу исполнетата обврска и институционалниот резултат. Наместо патоказ, добиваат политичка чекална.
Предвидлив пристапен процес значи три работи: однапред утврдени услови, мерливи критериуми и автоматски или барем јасно дефинирани следни чекори по нивното исполнување. Без тоа, европската перспектива останува политичко ветување, а не реална политика.
ЕУ НЕ СМЕЕ ДА ДОЗВОЛИ БИЛАТЕРАЛНИТЕ СПОРОВИ ДА ГО ЗАМЕНАТ ПРОЦЕСОТ НА РЕФОРМИ
Европската Унија има право да бара високи стандарди и Македонија треба да ги прифати. Но Унијата има и обврска да го заштити сопствениот процес од прекумерна политизација.
Ако секоја земја членка може во различна фаза да внесува нови билатерални прашања, тогаш пристапниот процес престанува да биде предвидлив. Наместо усвојување на европски правила, тој станува механизам преку кој националните интереси на поединечни членки се пренесуваат на европско ниво.
Тоа ја нарушува основната логика на проширувањето. Кандидатите треба да се движат напред според тоа колку ги исполнуваат европските стандарди, а не според тоа колку успешно ги решаваат историските несогласувања со секој сосед.
Постои разлика меѓу прашања што директно влијаат врз безбедноста, границите, правата на граѓаните и добрососедските односи, и спорови околу историски толкувања. Европа е создадена за државите со различни историски наративи да соработуваат, а не една историографија да стане предуслов за членство.
МАКЕДОНИЈА СТРАТЕШКИОТ ИЗБОР ГО НАПРАВИ
Македонија не е држава која допрва треба да одлучи каде припаѓа.
Таа е членка на НАТО од 27 март 2020 година. Нејзината безбедносна политика е дел од евроатлантскиот систем, а надворешната политика во висок степен е усогласена со политиката на ЕУ.
Тоа значи дека стратешката ориентација е јасна. Прашањето не е дали Македонија сака да биде дел од Западот, туку дали европските институции ќе обезбедат политички процес што ќе го следи тој избор.
Европската Унија е главен трговски партнер на Македонија. Европските инвестиции, фондови и пристапот до единствениот пазар имаат директно влијание врз економијата и секојдневниот живот на граѓаните.
Затоа европската интеграција не е апстрактна геополитичка цел. Таа е веќе присутна во економската и институционалната реалност на земјата. Она што недостига е јасен и кредибилен пат кон полноправно членство.
САД И ЕУ НЕ СЕ АЛТЕРНАТИВИ
Односите со САД ја дополнуваат, а не ја заменуваат европската перспектива.
Македонија и САД воспоставија дипломатски односи во 1995 година, стратешко партнерство во 2008 година, а во 2022 година започнаа Стратешки дијалог. Членството во НАТО ја претвори нивната врска во формално сојузништво.
Американската поддршка за евроатлантската ориентација на Македонија е конзистентна. Вашингтон е клучен безбедносен и стратешки партнер, но не може да ја внесе Македонија во Европската Унија. За тоа одлучуваат земјите членки на ЕУ.
Од друга страна, ЕУ не може да го замени трансатлантскиот безбедносен сојуз во кој Македонија веќе членува.
Затоа изборот меѓу Вашингтон и Брисел е лажна дилема. Македонија има потреба и од американското сојузништво и од европската интеграција. Но токму затоа Брисел мора да покаже дека европската перспектива е реален процес, а не само политичка формула.
НЕПРЕДВИДЛИВОСТА ЈА ПОТКОПУВА ЕВРОПСКАТА ИДЕЈА
Најголемата опасност за ЕУ не е само можната промена на геополитичката ориентација на Македонија. Поголем ризик е губењето на довербата.
Кога една земја е кандидат повеќе од дваесет години, секое ново условување без јасен рок и без гаранција за следен чекор ја намалува вербата во процесот. Граѓаните почнуваат да го доживуваат проширувањето како низа одложувања, а не како пат кон членство.
Тоа не значи дека ЕУ треба да ги намали критериумите. Напротив, критериумите треба да бидат строги, но стабилни и мерливи.
Македонија треба точно да знае што мора да исполни. Европската Унија треба точно да каже како ќе го оцени тоа исполнување и што ќе следува потоа.
Без нови услови што се појавуваат во последен момент. Без промена на правилата во текот на процесот. Без можност билатералните спорови да го блокираат напредокот независно од реформските резултати.
МАКЕДОНИЈА МОРА ДА ЈА ЗАВРШИ СВОЈАТА РАБОТА
Предвидливоста од страна на ЕУ не ја ослободува Македонија од сопствените обврски.
Корупцијата, партизацијата, слабостите во судството и нефункционалната администрација не се последица на европската политика. Тие се домашни проблеми и мора да се решаваат без оглед на динамиката на пристапувањето.
Најсилниот аргумент на Македонија не е разочарувањето, туку функционалната држава.
Ако институциите ги исполнат мерливите европски критериуми, Македонија ќе може легитимно да побара од ЕУ да го исполни својот дел од договорот:
Ние ја завршивме нашата работа. Сега обезбедете го следниот чекор.
ЕВРОПСКАТА ПЕРСПЕКТИВА МОРА ДА СТАНЕ ИНСТИТУЦИОНАЛНА ОБВРСКА
Во 2026 година ЕУ повторно го претставува проширувањето како геополитичка неопходност. Но геополитичките пораки немаат доволна тежина ако не се проследени со предвидливи институционални чекори.
Македонија повеќе не може да се задоволи со уверувања дека нејзината иднина е во ЕУ. Потребен е процес во кој секоја обврска има јасна цел, секој критериум има мерлив резултат, а секој резултат носи конкретен напредок.
Тоа е суштината на европската кредибилност.
ЕУ не мора да ги намали стандардите. Мора да ги направи правилата стабилни. Не мора да ги игнорира билатералните прашања. Мора да спречи тие прашања да го заменат реформскиот процес. Не мора да ветува брзо членство. Мора да обезбеди чесен и предвидлив пат кон него.
САД одамна покажаа дека Македонија ја гледаат како партнер и сојузник. Предизвикот за Брисел е да покаже дека Македонија ја гледа како сериозен европски кандидат — со јасни правила, еднакви критериуми и реална перспектива.
По повеќе од две децении кандидатски статус, Македонија нема потреба од уште една декларација дека припаѓа во Европа.
Има потреба од процес во кој исполнувањето на условите навистина води кон следниот чекор, а не кон нова пречка.
