Со децении високото образование во Македонија се поврзува со идејата за професионална сигурност, повисок општествен статус и подобра перспектива. Таа логика не исчезнала и нема причина да исчезне. За лекар, инженер, архитект, наставник и многу други професии формалното образование е основа без која професијата практично не може да се извршува. Но паралелно со тоа, податоците од пазарот на трудот отвораат друго прашање: дали практичните вештини и стручните занимања повторно добиваат поголема економска тежина?
Одговорот не може да биде едноставно „да“ или „не“. Не постои основа да се тврди дека занаетчиите генерално заработуваат повеќе од високообразованите лица, ниту дека дипломата ја губи својата вредност. Но постојат јасни сигнали дека работодавачите имаат потреба од кадар, дека во дел од секторите слободните работни места остануваат непополнети и дека практичната подготвеност на младите е сериозна тема и за компаниите и за образовниот систем.
Токму тука треба да се бара суштината на оваа приказна. Не во спротивставувањето на дипломата и занаетот, туку во прашањето што денешниот пазар навистина вреднува кога избира работник.
Пазарот не ја плаќа титулата сама по себе
Во реалната економија вредноста на една професија не ја одредува само формалното образование. Влијаат побарувачката, понудата на кадар, искуството, продуктивноста, одговорноста, сложеноста на работата и можноста конкретната вештина да биде заменета.
Затоа две професии со сосема различен образовен пат можат да имаат слична, па дури и обратна економска позиција од онаа што би ја претпоставиле само според формалната квалификација.
Тоа, сепак, не значи дека занаетчијата автоматски заработува повеќе од дипломиран работник. Приходите зависат од премногу фактори за да се направи таква генерализација. Но значи дека практичната вештина има пазарна вредност тогаш кога е потребна и кога нема доволно луѓе што можат квалитетно да ја понудат.
Во второто тримесечје од 2026 година стапката на слободни работни места во Македонија изнесувала 2,17 проценти. Најголем број слободни позиции – 2.980 – биле регистрирани во групата работници во услужните дејности и продажбата. Највисока стапка на слободни работни места, 6,23 проценти, имало во секторот сместување и послужување храна, додека кај деловните субјекти со 10 до 49 вработени стапката достигнала 3,20 проценти.
Овие бројки не кажуваат дека Македонија останува „без мајстори“, ниту дека секој технички кадар е дефицитарен. Но покажуваат дека побарувачката за работници е реална и дека во одделни сегменти на пазарот работодавачите имаат непополнети позиции.
Тоа е доволна причина повторно да се отвори разговорот за тоа што ги прави младите навистина подготвени за работа.
Практичното знаење станува централно прашање
Еден од поважните сигнали доаѓа токму од стручното образование.
Токму затоа во последните години се зголемува просторот за практична настава и учење кај работодавач. Се проширува и дуалното образование, кое треба подобро да го поврзе она што ученикот го учи во училница со она што подоцна ќе го работи во компанија.
Овде, можеби, се наоѓа поважната промена од самата дебата „факултет или занает“.
Современата економија не бара само сертификат дека некој ја изучувал професијата. Бара доказ дека може да ја применува.
Занаетите повеќе не се нужно она што биле пред триесет години
И самите стручни занимања се менуваат.
Современиот автомеханичар работи со електроника и компјутерска дијагностика. Електричните инсталации сè повеќе се поврзуваат со соларни системи, автоматизација и паметни уреди. Греењето и климатизацијата вклучуваат инвертер технологии и топлински пумпи. Во земјоделството се користат системи за прецизно наводнување, GPS и дигитално следење.
Тоа не значи дека сите занаети станале високотехнолошки, ниту дека традиционалните вештини исчезнуваат. Напротив, основното практично знаење останува неопходно. Но границата меѓу „рачна“ и „технолошка“ работа станува помалку јасна во дел од професиите.
Токму затоа современиот стручен работник често има потреба од поширок пакет способности: техничко знаење, дигитална писменост, комуникација со клиент, разбирање документација, безбедносни стандарди и способност постојано да учи.
Таквиот профил тешко може да се опише со старата претстава за занаетот како професија во која еднаш се учи вештината и потоа се работи исто цел живот.
Вештачката интелигенција ја прави поделбата уште помалку едноставна
Развојот на вештачката интелигенција дополнително ја комплицира традиционалната поделба меѓу канцелариска и физичка работа.
Дел од задачите што до неодамна бараа човечка интервенција денес можат делумно да се автоматизираат: подготовка на основен текст, сумирање документи, обработка на податоци, едноставна анализа или административна комуникација.
Но тоа не значи дека канцелариските професии исчезнуваат, како што не значи ниту дека физичките занимања се автоматски заштитени од технологијата. Реалноста е многу посложена. Во едни професии AI ќе презема дел од задачите, во други ќе им помага на работниците, а во трети неговото влијание ќе биде ограничено.
Глобалните проценки за идниот пазар на труд покажуваат дека раст не се очекува само кај технолошките професии. Меѓу занимањата кај кои се очекува голем раст во апсолутен број се и градежните работници, доставувачите, продавачите и работниците во производство, додека истовремено меѓу најбрзорастечките области остануваат вештачката интелигенција, обработката на податоци и софтверот.
Тоа е важна слика.
Идниот пазар на труд нема да биде составен само од програмери, ниту само од мајстори. Ќе има потреба од различни видови знаење, а нивната економска вредност ќе зависи и од тоа колку се барани и колку лесно можат да се заменат.
Погрешно е да се прогласи победник меѓу факултетот и занаетот
Најлесно би било оваа тема да се претвори во привлечна теза дека „факултетот повеќе не вреди“ или дека „занаетот е новата диплома“.
Податоците не даваат основа за таков заклучок.
Образованието и понатаму има голема вредност, а за дел од професиите е задолжителна основа. Истовремено, практичните и техничките занимања можат да понудат добра професионална перспектива, особено ако се комбинираат со квалитетна обука, искуство и побарувачка на пазарот.
Вистинското прашање, затоа, не е дали млад човек треба да избере факултет или занает.
Прашањето е дали по завршувањето навистина ќе знае нешто што некој е подготвен да го плати.
Таа реченица можеби звучи премногу едноставно, но токму таа ја опишува економската логика зад голем дел од пазарот на трудот.
Формалната квалификација може да отвори врата. Она што човекот знае да го направи откако ќе влезе низ неа одредува многу од она што следува.
И компаниите имаат свој дел од одговорноста
Кога се зборува за недостаток на вештини, лесно е целата одговорност да се префрли врз училиштата и младите. Но работодавачите исто така имаат улога.
Ниту еден образовен систем не може да произведе работник што без дополнителна обука совршено ќе одговара на секоја конкретна компанија. Технологиите се менуваат, фирмите користат различна опрема, а работните процеси често се специфични.
Затоа сериозната дискусија за кадар мора да ја вклучи и подготвеноста на компаниите да обучуваат, да инвестираат во луѓето и да понудат услови што ќе ги задржат.
Пазарот на трудот е двонасочен однос.
Работодавачот може да бара висококвалификуван и мотивиран работник. Работникот, пак, може да очекува плата, услови и перспектива што одговараат на неговите способности.
Кога едната страна не ја препознава вредноста на другата, проблемот не може да се реши само со отворање уште едно училиште или уште една студиска програма.
Можеби се менува не вредноста на дипломата, туку вредноста на применливото знаење
И токму тука е највнимателниот заклучок што може да се извлече.
Нема доказ дека дипломата генерално вреди помалку.
Нема ни доказ дека секој занает автоматски станува повреден.
Но има доволно показатели дека практичните вештини, усогласеноста со потребите на компаниите и способноста знаењето да се примени на работното место стануваат важни теми и за економијата и за образовната политика.
Тоа, всушност, може да биде и најздравата насока за разговорот.
Наместо да ги делиме младите на оние „со факултет“ и оние „со занает“, подобро е да прашаме што знаат да направат, колку добро го прават тоа и дали нивните способности одговараат на светот во кој треба да работат.
Дипломата може да стои на ѕидот и да претставува години вложен труд, знаење и професионална подготовка.
Алатот може да стои во работилницата и зад него да има исто толку години учење, искуство и усовршување.
Пазарот не мора да избере едно од двете.
Но сè почесто бара нешто заедничко од сите: знаење што може да се примени.
