Во меѓународната политика нема пријателства во класичната смисла на зборот. Постојат интереси, сојузи и стратешки партнерства. Но постојат и односи што низ годините добиваат посебна тежина затоа што не се сведуваат само на дипломатски изјави и протоколарни средби. Тие се препознаваат по континуитетот – по тоа дали партнерот останува присутен и кога околностите се сложени, кога државата се соочува со притисоци и кога поддршката има поголемо значење од убавите зборови.
Од таа перспектива треба да се гледаат и односите меѓу Македонија и Соединетите Американски Држави. Тие не се создадени вчера и не зависат од една влада во Скопје или една администрација во Вашингтон. Американските претседатели се менуваа, се менуваа и македонските влади, но стратешката линија во односите меѓу двете земји остануваше забележително стабилна.
Историјата тука е важна, но не треба долго да се раскажува. Доволно е да се потсетиме на неколку моменти. САД ја признаа Македонија во 1994 година, а дипломатските односи беа воспоставени во 1995. Во 2004 година Вашингтон почна билатерално да го употребува тогашното уставно име „Република Македонија“, одлука што имаше особено силно значење за македонската јавност. Во 2008 година, непосредно по разочарувањето на Самитот на НАТО во Букурешт, САД и Македонија потпишаа Декларација за стратешко партнерство и соработка.
Тоа се неколку датуми, но зад нив стои многу поважна порака: американско-македонските односи покажаа континуитет и тогаш кога политичките околности за Македонија не беа едноставни.
Денес веќе не сме само партнери – туку сојузници
На 27 март 2020 година Северна Македонија стана 30-та членка на НАТО. Со тоа односите со САД добија уште една димензија. Двете држави денес не се само пријателски земји со развиена билатерална соработка, туку формални сојузници во најголемиот систем за колективна одбрана во светот.
Тоа е разлика што не треба да се потценува. Сојузништвото носи права, но носи и обврски. Македонија инвестира во модернизација на Армијата, учествува во сојузничките активности и ја приспособува својата одбранбена политика кон заедничките стандарди. Во март 2026 година генералниот секретар на НАТО Марк Руте во Скопје ја нарече Северна Македонија цврст и ценет сојузник и го истакна нејзиниот придонес кон заедничката безбедност.
Односот со Вашингтон во меѓувреме одамна ја надмина само одбраната. Стратегискиот дијалог меѓу двете земји, започнат во 2022 година, ги опфаќа безбедноста, економската соработка, инвестициите, енергетиката, владеењето на правото и образованието. Американската страна тогаш ја нагласи и поддршката за европската интеграција на Македонија.
Токму тоа е важно: блиското партнерство со САД не е замена за европската иднина на Македонија. Напротив, Вашингтон со години ја поддржува интеграцијата на земјата во евроатлантските структури.
Пријателството не значи секогаш да ви кажуваат дека сте во право
Ниту американско-македонските односи треба да се идеализираат. САД имаат свои интереси, како и секоја голема сила, а Вашингтон знаел да испраќа и непријатни пораки до македонските власти за корупцијата, владеењето на правото, реформите и функционирањето на институциите.
Но токму тука се гледа разликата меѓу политичко додворување и сериозно партнерство. Партнер не е оној што ќе ви каже дека сè што правите е добро. Сериозен партнер е оној што ќе ги посочи слабостите, ќе бара резултати, но истовремено ќе продолжи да ја поддржува стабилноста, безбедноста и меѓународната позиција на државата.
Американско-македонските односи во голема мера се развиваа токму на тој начин. Имаше критики, имаше различни ставови и ќе ги има и во иднина. Но стратешката рамка останува.
А Европа предолго бара трпение
Тука неизбежно се наметнува и европската приказна. Македонија е кандидат за членство во Европската Унија уште од 2005 година, а повеќе од две децении подоцна членството и натаму останува цел кон која земјата се движи. Во тој период Македонија правеше реформи, решаваше тешки прашања со соседите и прифаќаше политички компромиси, додека европскиот процес во повеќе наврати се соочуваше со нови услови и билатерални пречки.
Тоа не ја намалува важноста на Европската Унија за Македонија. ЕУ останува клучен економски партнер и природна стратешка цел на земјата. И Брисел има целосно право да бара вистински реформи, функционално судство, борба против корупцијата и европски стандарди.
Но по толку години чекање, легитимно е да се очекува и поголема предвидливост од самиот европски процес. Кога условите се исполнуваат, граѓаните треба да можат да видат и јасен напредок. Во спротивно, постојаното додавање политички пречки создава замор и го слабее токму она што Европа сака да го зајакне – довербата во европската перспектива.
Тоа е критика на процесот, не на европската идеја. Македонија не треба да бара полесни стандарди. Треба да бара јасни правила што важат и откако ќе бидат исполнети.
Вашингтон и Брисел не се избор „или-или“
Затоа би било погрешно односот со САД да се поставува како спротивност на односот со Европската Унија. Македонија има потреба и од силно трансатлантско сојузништво и од европска интеграција. Всушност, американската политика со години го поддржува токму европскиот пат на земјата.
Но искуството создава различни перцепции. Во односите со Вашингтон, Македонија низ годините доби стратешко партнерство, безбедносна соработка, поддршка за членството во НАТО и институционализиран Стратегиски дијалог. Европската приказна, пак, за македонските граѓани сè уште е приказна за кандидатура, преговори, услови и долго чекање.
Таа разлика не треба да биде причина Македонија да се оддалечува од Европа. Треба да биде причина Европа подобро да разбере колку е важна кредибилноста на сопственото ветување.
Партнерство што треба да се гради и во економијата
Следната фаза на односите со САД не треба да се мери само со воена и политичка соработка. За Македонија би било особено важно стратешкото партнерство да произведува повеќе економски резултати – американски инвестиции, технолошка соработка, нови пазари за македонските компании, образовни програми и поврзување на младите професионалци со една од најголемите економии во светот.
Тука има простор односот да стане уште посуштински. Политичкото пријателство е важно, безбедносното сојузништво уште повеќе, но граѓаните најдиректно ја чувствуваат вредноста на меѓународните партнерства кога тие создаваат подобри работни места, инвестиции, знаење и можности дома.
Истото важи и за Македонија. Пријателството со САД не може да биде еднонасочна улица во која од Вашингтон постојано се очекува поддршка. Македонија мора да биде сериозен сојузник – со функционални институции, владеење на правото, стабилна демократија и предвидлива економија. Колку е посилна државата дома, толку поголема тежина има и нејзиното партнерство надвор.
Пријателството се познава кога е најтешко
На крајот, можеби токму континуитетот најдобро ги опишува односите меѓу Македонија и САД.
Не станува збор за тоа дека Вашингтон секогаш ќе се согласува со Скопје. Ниту дека меѓу една светска сила и мала балканска држава може да постои политика без интереси. Такво нешто не постои во сериозните меѓународни односи.
Но постои нешто што малите држави особено го ценат – предвидлив партнер.
Од признавањето и американската одлука од 2004 година, преку стратешкото партнерство од 2008 година, до членството во НАТО и денешниот Стратегиски дијалог, односите меѓу Македонија и САД поминаа низ различни влади, администрации и геополитички периоди, а основната линија на партнерството остана.
Во време кога меѓународниот поредок повторно станува понеизвесен, таквиот континуитет вреди повеќе од дипломатските суперлативи.
Затоа што и меѓу државите, на крајот, важи едно старо правило.
Пријателството најлесно се слави кога времињата се добри.
Но се познава кога е најтешко.
