Авторска правно-економска анализа 2.1 | Centar.mk
Смртта на родител е еден од најтешките моменти во животот на едно семејство. Но, покрај тагата, понекогаш пристигнуваат и финансиски проблеми за кои децата претходно не знаеле. Банката бара отплата на кредит, пристигнуваат опомени за неплатени сметки, а некој доверител тврди дека долгот мора да го подмират наследниците.
Тогаш се поставува прашањето што загрижува многу граѓани: ако родителите починале и не оставиле стан, куќа, земјиште, заштеда или друг имот, дали нивните деца мора да ги плаќаат долговите од сопствените плати и заштеди?
Одговорот е особено важен затоа што постои голема разлика меѓу моралното чувство на обврска кон родителите и законската одговорност за нивните долгови. Фактот дека некој е син или ќерка на должникот не значи дека автоматски станува лично одговорен за секоја негова финансиска обврска.
Македонското наследно право предвидува ограничувања на одговорноста на наследниците за долговите на починатиот. Меѓутоа, постојат и ситуации во кои детето може да има сопствена договорна обврска, на пример ако потпишало како солидарен должник или гарант. Токму овие разлики се пресудни за да се разбере кога доверителот има право да бара плаќање, а кога таквото барање нема доволна законска основа.
Дали долговите автоматски преминуваат на децата?
Една од најчестите заблуди е дека со смртта на родителот сите негови долгови автоматски стануваат долгови на децата.
Наследувањето навистина може да опфати и имотни обврски, но законот не предвидува неограничена лична одговорност на наследникот само поради неговото сродство со починатиот.
Основното правило е дека наследникот одговара за долговите на оставителот до висината на вредноста на наследениот имот. Тоа значи дека вредноста на она што го наследил претставува законска граница на неговата наследничка одговорност.
Ако наследникот не добил никаков имот од оставината, тогаш, по основ на наследување, нема позитивна вредност до која би можела да се протега таа одговорност.
Но, ова правило не го ослободува од обврски што самиот ги презел со договор или по друга самостојна законска основа.
Родителот должел 500.000 денари, а не оставил ништо
Да замислиме дека татко починал со преостанат потрошувачки кредит од 500.000 денари. Нема недвижност, автомобил, банкарска заштеда или друг имот што би влегол во оставината.
Зад него остануваат две полнолетни деца, кои имаат сопствени семејства и редовни примања.
Ако децата не биле содолжници, гаранти или на друг начин лично обврзани за кредитот, самиот факт дека се негови наследници не создава неограничена обврска да ги исплатат тие 500.000 денари од сопствените плати.
Доверителот може да има побарување кон оставината, но не може само врз основа на семејната врска да ги претвори децата во лични должници за целокупниот износ.
Ова е суштинската заштита што ја обезбедува ограничената наследничка одговорност.
Сепак, пред да се заклучи дека не постои наследен имот, треба да се провери дали починатиот имал и други имотни права што не биле веднаш познати на семејството.
Што точно предвидува член 83 од Законот за сопственост и други стварни права?
Клучната законска одредба се наоѓа во член 83 од Законот за сопственост и други стварни права.
Тој предвидува дека наследникот одговара за долговите на оставителот до висината на вредноста на наследениот имот. Наследникот што се откажал од наследството не одговара за долговите на оставителот по тој основ.
Кога има повеќе наследници, нивната одговорност кон доверителите е солидарна, но секој одговара најмногу до вредноста на својот наследен дел. Во меѓусебните односи, долговите се распределуваат сразмерно со вредноста на наследениот имот, освен ако со тестаментот поинаку не е определено.
Ова правило има огромно практично значење. Ако едно дете наследило имот вреден 100.000 денари, а родителот оставил долг од 700.000 денари, наследничката одговорност на детето не се проширува автоматски на целиот долг.
Меѓутоа, ограничувањето не значи дека доверителот може да се наплати исклучиво со физичко одземање на наследениот предмет. Тоа е граница на вредноста на одговорноста, а начинот на наплата зависи од конкретната постапка и правниот основ.
Затоа наследниците мора да ја знаат вредноста на наследениот имот, бидејќи токму таа може да биде пресудна при спор со доверител.
Што ако родителот оставил имот вреден помалку од долгот?
Да земеме уште еден пример.
Мајка починала со кредитен долг од 800.000 денари, а зад себе оставила автомобил вреден 150.000 денари. Единствен наследник е нејзиниот син.
Ако синот го наследи автомобилот и нема друга основа за лична одговорност, неговата одговорност за долговите на мајката по основ на наследување е ограничена на вредноста на наследениот имот, односно во примерот на 150.000 денари.
Разликата од 650.000 денари не станува автоматски негов личен долг.
Сепак, ова не значи дека наследникот може да ја игнорира банката. Доверителот може да го остварува своето побарување во законските граници, а наследникот треба да располага со документација за вредноста на имотот што го наследил.
Дополнително, ако постојат и други наследници или долгови, пресметката може да стане посложена.
Дали е подобро децата да се откажат од наследството?
Откажувањето од наследство е правна можност, но не треба да се користи без претходно да се провери што навистина содржи оставината.
Ако починатиот оставил само долгови, а нема имот, откажувањето може да биде релевантно за правната положба на потенцијалниот наследник.
Но, ако постои имот што не бил веднаш познат, одлуката може да има значителни последици.
На пример, семејството верува дека таткото не оставил ништо, но подоцна се открива дека поседувал земјоделска парцела или имал заштеда во банка.
Затоа пред изјава за откажување треба да се проверат имотните права, банкарските средства, побарувањата и другите можни делови од оставината.
Особено е важно откажувањето да се направи во законски предвидената форма и постапка. Обична усна изјава пред роднините дека не сакате ништо од наследството не е замена за правно валидно откажување.
Исто така, последиците од откажувањето врз потомците и останатите наследници треба да се разгледаат пред донесување конечна одлука.
Банката испратила опомена на адресата на починатиот – што треба да направат децата?
Замислете дека три месеци по смртта на таткото на домашната адреса пристигнува писмо од банка.
Во него се наведува дека кредитот не се отплаќа и се бара подмирување на преостанатите рати.
Децата не треба да претпостават дека самото писмо докажува нивна лична обврска.
Најнапред треба да се утврди кому е адресирано барањето, кој го потпишал кредитниот договор, дали постои гарант или содолжник и дали починатиот оставил имот.
Потоа треба да се побара писмена информација за преостанатиот долг, пресметаните камати, евентуалното осигурување и правната основа врз која банката бара плаќање.
Ако доверителот тврди дека децата одговараат како наследници, важно е да се утврди што наследиле и колкава е вредноста на нивниот наследен дел.
Опомената не треба да се игнорира, но ниту да се прифати како доказ дека целото побарување мора да се исплати од личните средства на децата.
Големата разлика: наследник, жирант и содолжник
Ова е можеби најважниот дел од целата анализа.
Дете што е само наследник и дете што потпишало кредитен договор како солидарен должник немаат иста правна положба.
Да претпоставиме дека таткото земал кредит од 600.000 денари, а неговата ќерка потпишала како солидарен содолжник.
Ако таткото почине без имот, ограничувањето на наследничката одговорност не ја ослободува автоматски ќерката од обврската што самата ја презела со потписот.
Банката може да има право да бара исполнување според договорот за кредит и правилата за солидарна одговорност.
Слично важи и за гарантите, иако точниот обем на нивната одговорност зависи од видот на гаранцијата, договорот и применливите законски правила.
Затоа секој член на семејството што некогаш потпишал документ поврзан со родителски кредит треба внимателно да провери дали потписот бил само за потврда на одредени податоци или со него навистина презел финансиска обврска.
Дали животното осигурување може да го затвори кредитот?
Кај определени кредити постои животно осигурување или друг вид осигурителна заштита поврзана со кредитната обврска.
Ако кредитокорисникот почине, а смртта претставува покриен осигурен случај, осигурителната компанија може да има обврска да исплати надомест во согласност со полисата.
Тоа може целосно или делумно да го покрие преостанатиот долг.
Но, не треба да се претпостави дека секој кредит е осигурен или дека секоја смрт автоматски е покриена.
Можат да постојат исклучувања, ограничувања на осигурената сума, услови за пријавување и други договорни одредби.
На пример, ако преостанатиот долг е 400.000 денари, а осигурителното покритие според важечката полиса изнесува 250.000 денари, разликата не исчезнува автоматски.
Затоа семејството треба да побара копија од полисата и писмено објаснување за осигурителната постапка пред да донесе одлука за евентуална отплата.
Неплатени сметки за струја, вода и комуналии
Не секој долг е банкарски кредит.
Починато лице може да остави неплатени сметки за електрична енергија, вода, комунални услуги, телефон или други услуги.
И кај ваквите побарувања е важно да се разликува долг што настанал за време на животот на починатиот од нова обврска што настанува по неговата смрт.
Ако сметката се однесува на услуга користена од починатиот, може да се постави прашање за побарување кон оставината и наследничка одговорност во законските граници.
Но, ако детето продолжило да живее во станот, склучило нов договор или презело обврска како корисник на услугата, неговата одговорност може да произлегува од сопствениот однос со давателот на услугата.
Да претпоставиме дека таткото оставил неплатена сметка од 12.000 денари, а синот подоцна склучил договор за користење на истото мерно место. Старото побарување и новите месечни сметки не треба автоматски да се третираат како идентична обврска.
Токму затоа е важно да се проверат договорите, периодите на потрошувачка и законската основа за наплата.
Што ако долгот е кон приватно лице?
Понекогаш родителите позајмуваат пари од пријатели, роднини или соседи.
По нивната смрт може да се појави лице што тврди дека починатиот му должел 5.000 евра и бара парите да ги вратат децата.
Во ваква ситуација треба да се утврди дали побарувањето навистина постои, врз која правна основа настанало и дали е достасано.
Договор за заем, банкарски трансфер, признание на долг или други докази можат да бидат важни за утврдување на обврската.
Но, дури и ако долгот е докажан, наследничката одговорност и понатаму е ограничена со вредноста на наследениот имот.
Затоа приватниот доверител нема автоматски поголемо право од банката само затоа што лично го познавал починатиот.
Дали долговите можат да бидат застарени?
Не секое побарување може неограничено долго да се остварува на ист начин.
Законот за облигационите односи предвидува правила за застареност, а роковите зависат од видот на побарувањето и другите релевантни околности.
Одредени периодични побарувања имаат поинаков режим од побарувања утврдени со правосилна судска одлука.
Исто така, застареноста може да биде прекината или да постојат други околности што влијаат врз нејзиното пресметување.
Затоа наследникот што добива барање за стар долг не треба веднаш да заклучи дека обврската е застарена, но има право да побара податоци за датумот на настанување, достасувањето и евентуалните претходни постапки.
Особено е важно да не се потпишува признание на долг или нов договор без претходно да се проверат правните последици.
Што ако доверителот веќе започнал извршување?
Посериозна ситуација настанува ако пред смртта на родителот веќе била започната постапка за присилна наплата или постои извршна исправа.
Смртта на должникот не значи дека сите претходно преземени правни дејствија автоматски исчезнуваат.
Меѓутоа, продолжувањето на постапката и евентуалната одговорност на наследниците мора да се разгледуваат според правилата за извршување, наследување и процесна правна сукцесија.
Ако наследникот добие акт од извршител, важно е веднаш да провери врз која исправа се темели наплатата, против кого се води постапката и дали се почитувани границите на наследничката одговорност.
Не треба да се претпостави дека извршителот може неограничено да наплатува од платата на дете што не наследило имот и нема сопствена обврска.
Но, евентуалните приговори и други правни средства мора да се користат во законските рокови. Игнорирањето на службените акти може да создаде дополнителни проблеми.
Дали сопругата одговара за долговите на починатиот сопруг?
Иако темата најчесто се поставува во однос на децата, слични дилеми постојат и кај преживеаниот брачен другар.
Да претпоставиме дека сопругот починал со долг од 300.000 денари, а сопругата нема сознанија дека бил подигнат кредит.
Ако кредитот бил негова лична обврска, а сопругата не била содолжник или гарант, не може автоматски да се заклучи дека таа лично го должи целиот износ.
Но, кај брачните другари постојат и посебни правила за заедничкиот имот и обврските поврзани со потребите на брачната заедница.
Затоа треба да се утврди кога настанал долгот, за што биле употребени средствата, кој го потпишал договорот и дали постои заедничка или солидарна одговорност.
Ако сопругата наследила дел од имотот на починатиот, нејзината наследничка одговорност се разгледува одделно од евентуалната лична обврска што можела да постои уште за време на бракот.
Ова разграничување е особено важно кај кредити за реновирање дом, купување семеен автомобил или покривање заеднички животни трошоци.
Дали банката може да бара исплата од платата на детето?
Само затоа што должникот починал и оставил деца што се вработени, банката не добива автоматско право да наплатува од нивните плати.
За присилна наплата мора да постои соодветна правна основа и да бидат исполнети законските услови.
Ако детето нема сопствена обврска и не наследило имот, неговата плата не станува автоматски средство за намирување на личниот долг на починатиот родител.
Но, ако детето било солидарен должник, гарант или презело долг со правно валиден договор, ситуацијата е поинаква.
Исто така, ако наследило имот, може да се постави прашање за наплата во границите на вредноста на наследството.
Затоа при секое барање за наплата од личните примања треба да се провери дали доверителот се повикува на наследничка одговорност или на посебна договорна обврска.
Што ако децата доброволно платиле неколку рати?
Понекогаш децата, сакајќи да избегнат проблеми, продолжуваат да го отплаќаат кредитот на починатиот родител.
На пример, ќерка три месеци уплаќа по 8.000 денари за кредитот на мајката, а подоцна дознава дека мајката не оставила никаков имот.
Дали со тие три уплати автоматски презела обврска да го плати целиот преостанат кредит?
Не може да се даде таков автоматски заклучок.
Плаќањето туѓ долг и правното преземање на долгот не се идентични поими. За преземање долг се применуваат посебни правила од облигационото право.
Меѓутоа, доброволните уплати, потпишаните изјави и евентуалните договори со банката можат да имаат правни последици што треба да се разгледаат.
Затоа, пред да продолжи со плаќање, членот на семејството треба да побара писмено објаснување за својот статус и за тоа дали од него се бара доброволна исплата или преземање на нова договорна обврска.
Што ако подоцна се открие наследен имот?
Можно е во моментот на смртта семејството да верува дека починатиот нема имот, но по неколку години да се открие земјиште, банкарска заштеда или друго имотно право.
Тогаш правната ситуација може да се промени.
На пример, таткото оставил долг од 400.000 денари, а семејството првично не открило никаков имот. Подоцна се утврдува дека бил сопственик на парцела вредна 250.000 денари.
Ако таа парцела законски влезе во оставината и биде наследена, може да се појави наследничка одговорност до вредноста на наследениот имот.
Тоа не значи дека наследниците автоматски стануваат одговорни за целиот долг од 400.000 денари.
Но, покажува зошто е важно да се утврди вистинската содржина на оставината пред да се донесат конечни заклучоци.
Пет работи што треба да ги направите ако родителите оставиле долгови
Прво, побарајте целосна документација за долговите. Не е доволно некој усно да ви каже дека родителот должел определена сума.
Второ, утврдете дали постои наследен имот. Проверете ги познатите недвижности, банкарски средства, возила и други имотни права.
Трето, проверете дали сте потпишале договор како содолжник, гарант или лице што презело друга самостојна обврска.
Четврто, ако постои кредит, побарајте информации за евентуална осигурителна полиса, преостанатата главница, каматите и условите за наплата.
Петто, пред потпишување признание на долг, спогодба за отплата или договор за преземање обврска, побарајте правно објаснување за последиците.
Особено важно е да ги зачувате решението за наследување, доказите за вредноста на наследениот имот и целата писмена комуникација со доверителите.
Родителскиот долг не е автоматски личен долг на детето
Финансиските обврски на починатите родители можат да создадат сериозни проблеми за семејството, но законот поставува граници на наследничката одговорност.
Основното правило е дека наследникот одговара за долговите на оставителот до вредноста на наследениот имот.
Ако родителите не оставиле имот, а децата немаат сопствена договорна или друга законска обврска, нивното сродство со починатиот не е доволна основа да мораат да ги исплатат неговите долгови од сопствените средства.
Сепак, секој случај треба да се разгледа внимателно. Жирантството, солидарното должништво, заедничките брачни обврски, осигурувањето и евентуалното дополнително откриено наследство можат значително да ја променат правната положба.
Најголемата грешка е да се потпише нов договор или признание на долг само поради страв од банкарска опомена, без претходно да се утврди дали навистина постои лична обврска.
Родителите можат да остават долгови, но тоа не значи дека нивните деца по автоматизам мора да го отплаќаат целиот финансиски товар.
