Авторска правно-економска анализа 2.1 | Centar.mk
Замислете дека сте наследиле стара семејна куќа. По многу години одлучувате да ја реновирате, ги отстранувате старите дрвени облоги и зад еден ѕид откривате метална кутија. Во неа има пари, можеби неколку илјади евра, стари банкноти, златници или накит. Никој од семејството не знаел дека постојат, а лицето што некогаш живеело во куќата одамна е починато.
Првото чувство веројатно би било изненадување. Потоа доаѓа прашањето: кому му припаѓа пронајденото богатство? На сопственикот на куќата, на наследниците на лицето што ги сокрило парите или на оној што случајно ги открил?
На прв поглед изгледа логично сè што се наоѓа во сопствениот дом да му припаѓа на сопственикот. Но, правото на сопственост врз недвижност не значи автоматски и право на сопственост врз секој подвижен предмет скриен во неа.
Во Македонија ваквите ситуации можат да отворат прашања од наследното, стварното и облигационото право, а понекогаш и од прописите за културното наследство. Исходот зависи од тоа кој бил сопственик на парите, дали неговиот идентитет може да се утврди, како е стекната куќата и каква е природата на пронајдените предмети.
Затоа откривањето скриени пари не треба веднаш да се поистоветува со добивка на лотарија. Некогаш пронајденото навистина може законски да му припадне на лицето што го открило, но во други случаи можат да постојат права на наследници, претходни сопственици или други лица.
Куќата е ваша, но дали и парите скриени во неа?
Најважната разлика е меѓу сопственоста на куќата и сопственоста на предметите што се наоѓаат во неа.
Кога купувате или наследувате недвижност, стекнувате права врз таа недвижност во согласност со законот и правната основа за стекнување. Но, тоа не значи дека автоматски станувате сопственик на секој туѓ предмет што некој претходно го оставил или сокрил во просториите.
На пример, ако купите стара куќа и под подните даски пронајдете коверт со 10.000 евра, самиот факт дека сте сопственик на куќата не е доволен за сигурен заклучок дека парите се ваши.
Можно е тие да биле сопственост на претходниот сопственик. Можно е да припаѓале на друго лице што живеело во куќата. А можно е да станува збор за одамна сокриени средства чиј сопственик не може да се утврди.
Секој од овие случаи може да има различни правни последици.
Затоа пред да се одлучи што ќе се прави со парите, мора да се разгледаат нивното потекло, околностите на пронаоѓањето и можните права на други лица.
Наследиле куќа од дедото и нашле 20.000 евра во ѕидот
Ова е една од најинтересните семејни ситуации.
Да претпоставиме дека дедото починал пред десет години. Неговата куќа ја наследиле две деца, а подоцна едното од нив го откупило делот на другото и станало единствен сопственик на недвижноста.
При реновирање во ѕидот се пронајдени 20.000 евра, за кои семејството претпоставува дека ги сокрил дедото.
Дали целата сума му припаѓа на сегашниот сопственик на куќата?
Не нужно.
Ако се утврди дека парите му припаѓале на дедото во моментот на неговата смрт, тие би можеле да претставуваат дел од неговата оставина, независно од тоа што биле откриени многу подоцна.
Тогаш е важно кои лица биле наследници, дали постои тестамент и како бил распределен имотот.
Самото подоцнежно откупување на дел од куќата не значи автоматски дека купувачот ги стекнал и сите права врз непознатите пари што претходно биле скриени во неа.
Може да се појави потреба од дополнително постапување во врска со накнадно пронајден наследен имот.
Што ако оставинската постапка одамна е завршена?
Многу граѓани веруваат дека со правосилното решение за наследување се затвораат сите прашања поврзани со имотот на починатиот.
Но, во практиката може да се открие имот за кој никој не знаел додека траела оставинската постапка.
Тоа може да биде заборавена банкарска сметка, парцела што не била наведена во документацијата или пари сокриени во семејната куќа.
Законот за вонпарнична постапка содржи правила за накнадно пронајден имот.
Во такви случаи не мора секогаш од почеток да се расправа целата оставина. Во зависност од законските услови и претходното решение, може да се донесе дополнително решение за распределба на новопронајдениот имот.
Меѓутоа, ако се појави спор дали пронајдените пари навистина му припаѓале на починатиот, прашањето може да бара дополнително докажување, а во определени случаи и парнична постапка.
Затоа откривањето пари по завршена оставинска постапка не значи дека наследниците ги изгубиле сите можни права врз нив.
Постои посебен законски поим: скриено богатство
Особено важен е член 142 од Законот за сопственост и други стварни права, кој го дефинира поимот скриено богатство.
Според оваа одредба, скриено богатство можат да бидат пари, злато, сребро, накит, драгоцени камења, предмети изработени од благородни метали и други драгоцености што биле скриени толку долго што со сигурност не може да се утврди нивниот сопственик.
Ова е клучната разлика.
Не секој коверт со пари пронајден зад плакар автоматски претставува скриено богатство во законска смисла. Ако може да се утврди кому му припаѓа, треба да се разгледаат правата на тој сопственик или неговите наследници.
Но, ако станува збор за драгоцености скриени пред многу децении, без можност сигурно да се утврди сопственикот, може да се применат посебните законски правила.
А тие правила носат изненадување за многу граѓани.
Ако никој не знае чии се парите, може да станат државна сопственост
Член 143 од Законот за сопственост и други стварни права предвидува дека скриеното богатство, ако не се најде неговиот сопственик, станува државна сопственост.
Ова значи дека во определени случаи ниту сопственикот на куќата ниту лицето што ги пронашло парите нема автоматско право да ги задржи.
Законското решение е различно од популарното верување дека пронајденото богатство секогаш му припаѓа на оној што го открил.
Лицето што ќе пронајде скриено богатство има обврска веднаш да го пријави и да го предаде на надлежната служба. До предавањето треба да преземе мерки за да спречи оштетување, пропаѓање или отуѓување.
Тоа не значи дека секоја пријавена кутија со пари нужно и трајно ќе остане во државна сопственост. Најнапред е важно дали постои сопственик што може да го докаже своето право и дали предметите ги исполнуваат законските услови за скриено богатство.
Но, самоволното задржување не е сигурен правен пат.
Може ли наоѓачот да добие награда?
Законот предвидува можност за награда, што е особено интересно кај пронајдено скриено богатство.
Според член 143, наоѓачот и сопственикот на недвижноста во која е откриено богатството имаат право на соодветна награда од државата, во рамките определени со законот, како и на надоместок на нужните трошоци.
Законот предвидува наградата да не биде помала од наградата за најдена туѓа ствар, ниту поголема од вредноста на најденото богатство.
Половина од наградата му припаѓа на наоѓачот, а другата половина на сопственикот на недвижноста.
Ако сопственикот на куќата истовремено е и лицето што го открило богатството, нема две различни лица меѓу кои треба да се дели наградата. Конкретното право и износот сепак треба да се утврдат во соодветната постапка.
Особено важно е што законот го исклучува правото на награда и надоместок за лице што се обидело да го сокрие пронајденото богатство или не го пријавило веднаш.
Значи, обидот тајно да се задржат парите може да доведе и до губење на законското право на награда.
Пример: мајстор пронашол златници при реновирање
Да претпоставиме дека сопственик на стара куќа ангажирал мајстор за замена на дрвениот под.
При отстранување на даските мајсторот открива метална кутија со стари златници, а не може да се утврди кому му припаѓале.
Ако предметите законски се квалификуваат како скриено богатство и се исполнети условите за награда, правата на наоѓачот и сопственикот на недвижноста се разгледуваат според член 143.
Во поедноставен, хипотетички пример, ако надлежно се утврди вкупна награда од 200.000 денари, по 100.000 денари би им припаднале на наоѓачот и на сопственикот на недвижноста.
Но, тоа не значи дека секое пронајдено богатство автоматски носи награда од 200.000 денари или дека наградата секогаш изнесува одреден фиксен процент од неговата вредност.
Законскиот режим, проценката на предметите и конкретните околности се пресудни.
Дополнително, ако мајсторот ги сокрие предметите и не го пријави откритието, може да го изгуби правото на награда.
Дали правилото е исто за изгубен паричник и за пари во ѕид?
Не. Законот прави разлика меѓу најдена туѓа ствар и скриено богатство.
На пример, ако во дворот најдете паричник што очигледно некој неодамна го изгубил, се применуваат правилата за изгубени ствари.
Според членовите 136–141 од Законот за сопственост и други стварни права, наоѓачот има обврски за враќање или пријавување, а под законски услови може да има право на награда.
За изгубена ствар законот предвидува награда од 15 проценти од нејзината вредност, со можност за праведно намалување под определени услови.
Но, за скриено богатство важи посебниот режим од членовите 142 и 143.
Затоа не треба механички да се применуваат истите правила врз паричник изгубен вчера и врз кутија со златници скриена пред сто години.
Што ако пронајдените пари се стари банкноти?
Понекогаш пронајдената кутија не содржи современи евра или денари, туку банкноти од поранешни држави и валути.
Нивната вредност не мора да биде еднаква на номиналниот износ испечатен на хартијата.
Одредени банкноти можеби повеќе не се законско платежно средство, но можат да имаат колекционерска или историска вредност.
На пример, старите банкноти можат да бидат интересни за нумизматичари, особено ако се ретки, добро зачувани или поврзани со определен историски период.
Но, пред каква било продажба, треба да се утврди нивниот правен статус, сопственоста и евентуалното културно значење.
Ако се исполнети условите за скриено богатство или културно добро, нивното слободно продавање не треба да се претпоставува.
А што ако пронајдат злато, стари монети или археолошки предмети?
Оваа ситуација може да биде уште посложена.
Златници, антички монети, стар накит и други предмети можат да имаат не само материјална, туку и културно-историска вредност.
Законот за сопственост и други стварни права посебно го препознава културното добро, а за ваквите предмети може да се применуваат и прописите за заштита на културното наследство.
Ако при реновирање или ископување се откријат предмети што изгледаат археолошки или историски значајни, најбезбедно е работите на местото на откритието да се прекинат во потребниот обем и веднаш да се известат надлежните органи.
Не треба да се чистат агресивно старите монети, да се отстрануваат наслагите од предметите или да се преместуваат без потреба, бидејќи тоа може да ја оштети нивната вредност и да уништи важни информации за потеклото.
Посебно е важно да не се претпостави дека предмет пронајден на приватен имот автоматски може да се продава како приватна сопственост.
Купиле стара куќа, а потоа откриле пари од претходниот сопственик
Да замислиме дека млад брачен пар купува куќа од наследниците на починат сопственик. Неколку месеци подоцна, при реновирање, зад стар кујнски елемент пронаоѓа коверт со 15.000 евра и рачно напишана белешка.
Белешката содржи име на поранешниот сопственик и датум од пред дваесет години.
Во таков случај постои важна разлика во однос на богатство чиј сопственик не може да се утврди.
Ако доказите укажуваат дека парите му припаѓале на починатиот, можно е да постојат наследни права на неговите наследници. Продажбата на куќата сама по себе не мора да значи дека купувачите ги стекнале и парите.
Од друга страна, самата белешка не мора да биде конечен доказ за сопственоста. Може да бидат потребни дополнителни документи, сведочења и утврдување на околностите.
Затоа пронајдените пари не треба да се делат или трошат пред да се разјасни нивниот правен статус.
Што ако двајца браќа наследиле куќа, а само едниот ги нашол парите?
Ова е ситуација што лесно може да предизвика семеен спор.
Двајца браќа наследиле стара куќа од родителите. Едниот живее во неа, додека другиот работи во странство.
При реновирање првиот брат открива 30.000 евра сокриени во стар мебел.
Ако парите биле сопственост на починатите родители, тие можат да претставуваат наследен имот врз кој права имаат наследниците, а не само братот што ги открил.
Но, ако не може да се утврди сопственикот и се исполнети законските услови за скриено богатство, може да се примени посебниот режим за пријавување, државна сопственост и награда.
Треба да се има предвид и дали куќата е во сосопственост, дали постои договор за поделба и кој е вистинскиот наоѓач.
Фактот дека едниот брат ги пронашол парите не е доволен за автоматски да се исклучат сите права на другиот.
Дали пронајдените пари мора да се пријават во полиција?
Кога постои сомнеж дека се работи за скриено богатство во законска смисла, член 143 од Законот за сопственост и други стварни права предвидува обврска за неодложно пријавување и предавање на надлежната служба.
Во практична ситуација, граѓанинот може да се обрати во надлежната полициска станица за да го пријави откритието и да добие насоки за понатамошно постапување.
Ако станува збор за предмети со можни археолошки или културно-историски карактеристики, потребно е да се извести и надлежната служба за заштита на културното наследство, согласно применливите прописи.
Важно е да се побара писмена потврда или записник за пријавувањето и предавањето на предметите.
Тоа може да биде значајно за докажување на околностите на откривањето и за остварување на евентуалното право на награда.
Може ли да ги однесете парите во банка?
Ако некој пронајде голема сума готовина, можеби ќе помисли дека најбезбедно е веднаш да ја уплати на сопствената банкарска сметка.
Но, пред тоа треба да се утврди дали лицето воопшто има право да располага со средствата.
Банките применуваат законски обврски за идентификација на клиентите, проверка на трансакциите и утврдување на потеклото на средствата во согласност со прописите за спречување перење пари и финансирање тероризам.
Затоа при уплата на поголема сума готовина може да бидат побарани дополнителни информации и документи.
Но, дури и ако банката ја прифати уплатата, тоа само по себе не докажува дека парите законски му припаѓаат на лицето што ги уплатило.
Банкарската трансакција не го заменува доказот за сопственост.
Дали се плаќа данок на пронајдените пари?
Не постои еден универзален даночен одговор за секоја ситуација во која некој ќе пронајде пари во стара куќа.
Даночниот третман зависи од правната основа врз која лицето ги стекнува средствата.
Ако парите се утврдат како наследен имот, може да се применуваат правилата за данок на наследство и подарок, вклучувајќи ги законските ослободувања.
Според информациите на Министерството за финансии, наследниците од првиот наследен ред се ослободени од данок на наследство и подарок.
Но, ако станува збор за законска награда за пронајдено богатство, не треба автоматски да се применува истиот даночен третман како за наследство.
Затоа пред располагање со поголема сума е разумно да се побара соодветно даночно објаснување врз основа на конкретната документација.
Пет практични чекори ако пронајдете пари во стара куќа
Прво, не брзајте да ги трошите или распределувате средствата. Самото пронаоѓање не е доволен доказ за сопственост.
Второ, документирајте го откритието. Фотографирајте го местото каде што биле пронајдени парите, кутијата, ковертот и другите предмети, без непотребно менување на нивната состојба.
Трето, проверете дали постојат документи што можат да укажат на сопственикот, како белешки, стари договори или податоци за претходните жители.
Четврто, пријавете го откритието на надлежната служба кога постојат законски услови за скриено богатство или пронајдено културно добро. Не го одложувајте пријавувањето додека приватно се обидувате да ја утврдите вредноста.
Петто, ако постојат можни наследни права, побарајте правно мислење за евентуална дополнителна оставинска постапка.
Со вакво постапување може да се избегнат непотребни семејни конфликти, сомнежи за прикривање и дополнителни правни проблеми.
Најголемото изненадување не е секогаш вредноста на парите
Пронаоѓањето пари во стара куќа звучи како остварување на неочекувана желба. Можеби некој со години штедел, ги сокрил средствата од страв или едноставно заборавил да им каже на наследниците каде се наоѓаат.
Но, зад една метална кутија може да се крие и сложено правно прашање.
Ако парите имаат утврдлив сопственик, треба да се почитуваат неговите права или правата на наследниците.
Ако станува збор за вистинско скриено богатство чиј сопственик не може да се утврди, македонското законодавство предвидува посебна постапка и можност предметите да станат државна сопственост, со законско право на награда за наоѓачот и сопственикот на недвижноста.
Ако пронајдените предмети имаат културно-историска вредност, обврските можат да бидат уште поспецифични.
Затоа одговорот на прашањето дали смеете да ги задржите скриените пари не зависи само од тоа кој ги пронашол или чија е куќата.
Клучно е кому парите законски му припаѓаат и дали откритието ги исполнува условите за скриено богатство.
Понекогаш највредното нешто што можете да го направите со пронајдените пари е најнапред да го утврдите правото врз нив. Бидејќи богатството што изгледа како неочекувана среќа може да стане причина за долготраен спор ако се постапи спротивно на законот.
