Авторска правно-економска анализа 2.1 | Centar.mk

Разводот може да стави крај на еден брак, но не секогаш и на финансиските обврски што сопружниците ги презеле додека живееле заедно. Станот во кој планирале да остарат, автомобилот што го купиле на рати или потрошувачкиот кредит со кој го опремиле домот можат да останат заеднички проблем и долго по завршувањето на брачната заедница.

Токму тогаш започнува една од најтешките финансиски дилеми: кој треба да го отплаќа кредитот кога двајцата повеќе не живеат заедно? Дали обврската автоматски се дели на половина? Дали сопружникот што го напуштил станот мора да продолжи да плаќа? И што ако кредитот е на име на едниот, а парите биле потрошени за потребите на целото семејство?

За многу граѓани изненадувањето доаѓа кога ќе откријат дека разводот, поделбата на имотот и договорот со банката се три различни правни прашања. Можно е сопружниците да се договорат кој ќе го задржи станот, а банката и понатаму да има право да бара исплата од лицата што се обврзале со кредитниот договор.

Затоа разводот не е само лична и семејна одлука. Кога постојат кредити, хипотеки и други заеднички финансиски обврски, тој станува и сложена економска пресметка со последици што можат да траат со години.

Разводот го прекинува бракот, но не го раскинува автоматски кредитот

Најважното правило што треба да се разбере е дека престанувањето на бракот само по себе не ги менува автоматски обврските кон банката.

Ако двајца сопружници потпишале кредитен договор, нивните обврски зависат од содржината на договорот, нивниот статус како должници или содолжници и применливите законски правила.

Банката не е должна да го прифати нивниот приватен договор за поделба на кредитот само затоа што тие се развеле.

На пример, сопружниците можат да се договорат по разводот сопругот да го задржи станот и сам да ги плаќа преостанатите рати. Но, ако сопругата останала солидарен должник според кредитниот договор, таквиот договор меѓу нив не мора да ја ослободи од одговорност кон банката.

За тоа е потребно соодветно правно уредување на кредитниот однос, во кое банката ќе учествува или ќе ја даде потребната согласност.

Токму оваа разлика меѓу семејниот договор и банкарската обврска може да создаде сериозни проблеми.

Кредитот е на име на сопругот – дали сопругата нема никаква обврска?

Често се претпоставува дека за секој кредит одговара исклучиво лицето чие име стои на договорот. Но, македонското семејно право предвидува и правила за обврските преземени за потребите на брачната заедница.

Законот за семејството прави разлика меѓу личните обврски на брачниот другар и обврските што се преземени за намирување на тековните потреби на семејството.

За определени обврски преземени за тековните потреби на брачната заедница, како и за обврските што според општите прописи ги товарат двајцата сопружници, законот предвидува солидарна одговорност.

Но, тоа не значи дека секој кредит земен за време на бракот автоматски станува заеднички долг.

Важно е за што биле искористени средствата, каква е природата на обврската, кој го потпишал договорот и дали постојат законски услови за одговорност на другиот брачен другар.

Ако едниот сопружник подигнал кредит за исклучиво лични потреби, без тој да претставува обврска што законски го товари и другиот, правната положба може да биде сосема поинаква.

Затоа датумот на подигнување на кредитот не е единствениот критериум. Неопходно е да се утврдат неговата намена и правната основа на одговорноста.

Што ако двајцата се потпишани како солидарни должници?

Ова е една од финансиски најризичните ситуации по разводот.

Кај солидарна обврска, доверителот може да бара исполнување на целата достасана обврска од кој било солидарен должник, во согласност со договорот и законот. Тоа не значи дека банката може да наплати двојно, туку дека има право да бара целосно исполнување сè додека обврската не биде намирена.

Да замислиме дека сопружниците заеднички подигнале станбен кредит и двајцата се солидарни должници. По разводот се договараат секој да плаќа по половина од месечната рата.

Неколку месеци подоцна едниот престанува да плаќа.

Ако банката има договорно право да бара исполнување од другиот солидарен должник, нивната приватна поделба на ратите нема автоматски да ја спречи во тоа.

Лицето што платило повеќе од својот внатрешен дел може, под законските услови, да има право да бара соодветен надомест од другиот должник. Но, тоа е посебно прашање и не го менува фактот дека обврската кон банката мора да се исполнува.

Така е можно еден поранешен сопружник да ја плаќа целата рата, а потоа дополнително да мора да води постапка за да поврати дел од парите.

Станот останува кај едниот, а кредитот кај двајцата

Една од најчестите дилеми се јавува кога сопружниците купиле стан за време на бракот со станбен кредит.

По разводот може да се договорат станот да го користи или да го добие во сопственост едниот од нив. Но, ако кредитот не е соодветно изменет, другиот може и понатаму да остане договорно обврзан.

Тука мора да се разликуваат три работи: сопственоста на станот, долгот кон банката и хипотеката со која е обезбеден кредитот.

Сопственоста определува кому му припаѓа недвижноста. Кредитниот договор определува кој има обврска да плаќа. Хипотеката, пак, претставува обезбедување што може да овозможи намирување од оптоварениот имот ако не се исполнат законските и договорните обврски.

Овие три правни односи се поврзани, но не се идентични.

Затоа преносот на сопственоста врз станот не значи автоматски дека е избришана хипотеката или дека поранешниот сопружник е ослободен од кредитот.

Може ли банката да го продаде станот ако едниот престане да плаќа?

Ако станбениот кредит е обезбеден со хипотека и обврските не се исполнуваат, банката може да ги користи законските и договорните механизми за наплата.

Во определени околности тоа може да доведе до присилна продажба на недвижноста, во соодветна законска постапка.

Разводот сам по себе не ја поништува хипотеката.

Особено чувствителна е ситуацијата кога во станот продолжуваат да живеат едниот родител и децата, а другиот родител престанува да учествува во отплатата.

Фактот дека недвижноста претставува семеен дом има големо животно значење, но не значи автоматски дека хипотекарното побарување престанува да важи.

Поради тоа, пред да се постигне договор за користење или пренос на станот, мора да се провери дали предложеното решение е финансиски одржливо и дали банката ќе го прифати потребното менување на кредитниот однос.

Имотот стекнат во брак не е секогаш имот само на оној што плаќал

Во македонското право постои разлика меѓу заеднички и посебен имот на брачните другари.

Имотот стекнат во текот на бракот, според законските правила, претставува заеднички имот, додека за имотот што едниот сопружник го имал пред бракот, како и за определени наследства и подароци, важат правила за посебен имот.

Ова има големо значење при разводот.

На пример, стан може да биде купен во текот на бракот, но кредитните рати да биле уплаќани од платата на едниот сопружник.

Самата околност дека само едниот имал редовни парични примања не значи автоматски дека целиот стан му припаѓа нему.

При делбата се применуваат правилата за заедничкиот имот, а во случај на спор се разгледуваат законските критериуми и доказите за придонесот на брачните другари.

Истовремено, ако дел од купопродажната цена потекнува од посебен имот, како наследство или подарок, и таа околност може да има правно значење.

Затоа имотните односи не можат секогаш да се решат само со собирање на уплатените рати.

Ако станот е запишан само на едно име, дали другиот сопружник губи право?

Една од најчестите грешки е уверувањето дека лицето запишано во имотниот лист автоматски е единствениот сопственик, без оглед на околностите под кои недвижноста била стекната.

Законот за сопственост и други стварни права предвидува правила за запишување на заедничкиот имот на брачните другари. Ако недвижноста претставува заеднички брачен имот, фактот дека во јавните книги е запишан само едниот сопружник не мора да го исклучи правото на другиот.

Ова е особено важно кај станови купени за време на бракот, кога едниот сопружник го потпишал купопродажниот договор или бил главен носител на кредитот.

Но, постоењето право врз станот не значи автоматски и постоење идентична договорна обврска кон банката. Прашањата за сопственоста и за кредитната одговорност мора да се разгледуваат одделно.

При спор може да биде потребно да се утврдат потеклото на средствата, времето на стекнување на недвижноста, постоењето посебен имот и содржината на договорите.

Што ако едниот сопружник сака да го задржи станот и целиот кредит?

Таквото решение е можно, но не се остварува само со усна согласност меѓу поранешните сопружници.

Најнапред треба да се утврди кому ќе му припадне станот и дали е потребен пренос на сопственоста. Потоа мора да се реши кредитниот однос со банката.

Една можност е банката да прифати измена на договорот со која еден од должниците ќе биде ослободен од обврската. Друга можност е рефинансирање на постојниот кредит со нов кредит, доколку лицето ги исполнува условите.

Но, банката не е должна автоматски да го прифати предложеното решение. Таа може да ја процени кредитоспособноста на лицето што треба самостојно да продолжи со отплатата, вредноста на обезбедувањето и преостанатиот ризик.

Законот за облигационите односи предвидува дека преземањето долг по правило бара согласност од доверителот. Постојат и посебни законски правила, меѓу другото за преземање долг обезбеден со хипотека при отуѓување недвижност.

Затоа пред преносот на станот е неопходно да се провери точната постапка и да се обезбеди потребната документација.

Најризично е станот да се префрли на едниот сопружник, а другиот да остане обврзан кон банката без јасен и правно спроведлив договор.

Пример: стан од 80.000 евра и преостанат кредит од 40.000 евра

Да разгледаме хипотетичка ситуација во која двајца сопружници за време на бракот купиле стан.

По разводот, станот има проценета пазарна вредност од 80.000 евра, а преостанатиот долг по станбениот кредит изнесува 40.000 евра.

Ако за потребите на примерот претпоставиме дека станот е целосно заеднички имот, дека двајцата имаат еднакви удели и дека нема други релевантни обврски, нето-вредноста би изгледала вака:

Ако едниот сопружник го задржи станот и целосно го преземе преостанатиот кредит со согласност на банката, во ваков поедноставен модел може да се разгледува исплата од 20.000 евра на другиот сопружник.

Но, реалната пресметка може да биде поинаква поради посебен имот, различно утврдени удели, други долгови, трошоци за трансфер, договорени порамнувања и дополнителни побарувања.

Најважно е што економската пресметка не ја ослободува автоматски другата страна од кредитот. За тоа е потребно и правно решение прифатливо за банката.

Што ако едниот продолжил сам да ги плаќа ратите по разделбата?

Во практиката често се случува сопружниците да престанат да живеат заедно многу пред формално да се разведат.

За тоа време едниот можеби продолжува да ги плаќа ратите за станот, додека другиот живее на друга адреса.

По разводот може да се постави прашањето дали лицето што плаќало самостојно има право на надомест или дали неговите уплати треба да се земат предвид при имотната поделба.

Одговорот зависи од правната основа на долгот, статусот на должниците, изворот на средствата и евентуалниот договор меѓу сопружниците.

Кај солидарните должници, Законот за облигационите односи предвидува можност должникот што ја исполнил обврската да бара од другите содолжници соодветен дел, согласно правилата за нивниот меѓусебен однос.

Но, не може секоја рата платена по фактичката разделба автоматски да се третира како износ што другиот сопружник мора да го врати во половина.

Поради тоа е важно да се зачуваат банкарските изводи, доказите за уплатите и писмените договори.

Потрошувачки кредит потрошен за семејството – кој го враќа?

Станбениот кредит е највидлив пример, но разводот може да отвори проблеми и со потрошувачките кредити.

Да претпоставиме дека едниот сопружник подигнал кредит од 300.000 денари, со кој биле купени мебел, бела техника и опрема за заедничкиот дом.

По разводот, дел од предметите остануваат кај едниот, дел кај другиот, а кредитот продолжува да се отплаќа.

Тука се појавуваат две различни прашања: кој е одговорен пред банката и како поранешните сопружници треба меѓусебно да го распределат финансискиот товар.

Доколку кредитот го потпишал само едниот, неговата договорна обврска кон банката не исчезнува. Истовремено, зависно од околностите, може да се постави прашање дали станува збор за обврска преземена за тековните потреби на брачната заедница или за друг вид заедничка обврска.

Не треба автоматски да се претпоставува дека секое купување мебел или техника создава солидарна одговорност. Правната квалификација мора да се утврди врз основа на конкретните факти.

При делбата може да биде важно и кој ги задржал предметите, каква е нивната вредност и какви обврски останале неисплатени.

Кредит за автомобил – што ако возилото го користи само едниот?

Слична дилема се јавува и кај автомобил купен на кредит.

На пример, сопружниците купиле возило за семејни потреби, но кредитниот договор го потпишал едниот. По разводот автомобилот го задржува другиот.

Ако не се решат сопственоста и отплатата, може да се случи едно лице да го користи автомобилот, а друго да продолжи да ја плаќа обврската кон банката.

Дополнителна сложеност може да постои ако возилото е предмет на залог или ако финансирањето е преку лизинг, каде што сопственичките и договорните односи можат да бидат поинакви од обичен автомобилски кредит.

Затоа не е доволно сопружниците само да се договорат кој ќе ги земе клучевите. Потребно е да се проверат сопственичката документација, договорот за финансирање и евентуалните обезбедувања.

Кредитот бил земен пред бракот – дали другиот сопружник мора да го отплаќа?

Ако едно лице имало кредит пред склучувањето на бракот, тоа по правило е негов личен долг.

Законот за семејството прави разлика меѓу претходно преземените лични обврски и обврските што според законот ги товарат двајцата брачни другари.

Но, и тука може да се појават дополнителни имотни прашања.

На пример, едниот сопружник купил стан пред бракот, а за време на бракот ратите биле плаќани од средства стекнати со заедничка работа. Самото тоа не значи дека другиот автоматски станал договорен должник кон банката или дека станот нужно станал заеднички имот.

Сепак, во зависност од околностите, можат да се појават побарувања поврзани со вложувањата, отплатата или зголемувањето на вредноста на имотот.

Затоа и овие случаи бараат разграничување на сопственоста, личниот долг и евентуалните меѓусебни побарувања.

Дали разводот може да го загрози жирантот?

Понекогаш кредитот на брачните другари е обезбеден со гаранција од трето лице.

Тоа може да биде родител, брат, сестра или пријател кој прифатил да биде гарант или жирант.

Ако брачните другари се разведат, тоа не значи дека гаранцијата автоматски престанува.

Обврските на гарантот зависат од договорот за гаранција и применливите законски правила.

Ако кредитот не се отплаќа, банката може да ги користи правата што ги има кон гарантот, во согласност со договорот и законот.

Ова покажува дека финансиските последици од разводот понекогаш можат да засегнат и луѓе кои воопшто не се дел од брачниот спор.

Децата остануваат во станот – дали тоа го менува кредитот?

Кога сопружниците имаат малолетни деца, одлуките за нивното живеење и издржување имаат посебна правна и животна важност.

Но, прашањето кому ќе му бидат доверени децата и прашањето кој е должник по кредитниот договор не се исто.

Родителот кај кого живеат децата може да има одредени права и интереси поврзани со домувањето, а судот при решавање на семејните прашања ги применува релевантните правила за заштита на децата.

Сепак, тоа не значи дека банката автоматски мора да го отпише кредитот, да ја избрише хипотеката или да го ослободи другиот родител од обврската.

Исто така, обврската за издржување на децата не треба автоматски да се поистоветува со отплатата на станбениот кредит.

Можно е во конкретен случај да постои договор или судска одлука со финансиски последици за двата односа, но тие мора јасно да се разграничат.

Може ли поранешните сопружници да го продадат станот и да го затворат кредитот?

За некои семејства, продажбата на заедничкиот стан може да биде начин за финансиско раздвојување.

Ако двајцата не можат самостојно да ја продолжат отплатата, продажбата може да овозможи намирување на преостанатиот кредит, а евентуалниот остаток од средствата да се распредели согласно нивните права.

Но, и ова решение бара внимателна пресметка.

Пазарната вредност на станот не е нужно еднаква на сумата што сопружниците ќе ја добијат по продажбата. Потребно е да се земат предвид преостанатата главница, достасаните обврски, евентуалните трошоци за предвремена отплата, продажбата и правното спроведување.

Особено е важно продажбата на недвижност оптоварена со хипотека да се организира во соработка со банката, за да се обезбеди правилно намирување на побарувањето и соодветно постапување со хипотеката.

Ако вредноста на станот е пониска од преостанатиот долг, продажбата можеби нема да биде доволна за целосно затворање на кредитот.

Тогаш мора да се реши и прашањето за преостанатата обврска.

Најопасниот договор е оној што постои само усно

Во обид да избегнат дополнителни конфликти, поранешните сопружници понекогаш постигнуваат неформални договори.

Едниот ветува дека ќе ги плаќа ратите, другиот се согласува да не бара дел од станот, а сите веруваат дека проблемот е решен.

Но, ако договорот не е правно оформен, може да се појават сериозни тешкотии при неговото докажување и спроведување.

Дополнително, дури и писмена спогодба меѓу поранешните сопружници не мора да го измени договорот со банката.

Затоа е важно секое решение да има јасна правна форма и да биде усогласено со кредитниот однос.

Добриот договор треба да одговори на неколку прашања: кој го задржува имотот, кој ги плаќа идните рати, што се случува со веќе платените износи, како се постапува ако едниот престане да плаќа и дали банката се согласила на предложената промена.

Без одговор на овие прашања, разводот може да го заврши брачниот спор, но да остави отворен финансиски конфликт.

Што ако поранешниот сопружник престане да плаќа?

Ова е ситуација во која одложувањето може да создаде дополнителни трошоци.

Ако едниот сопружник престане да ја исполнува договорената обврска, другиот треба веднаш да провери каков е неговиот статус во кредитниот договор.

Ако е солидарен должник, неплаќањето може да има последици и за него, независно од приватниот договор меѓу поранешните сопружници.

Потребно е да се провери дали постојат заостанати рати, пресметани камати, предупредувања од банката и можност за договорно регулирање на отплатата.

Ако едниот должник платил повеќе од делот што го товари во нивниот меѓусебен однос, може да се разгледа и правото на надомест, зависно од законските услови и доказите.

Најлошо решение е целосно игнорирање на банката, бидејќи финансискиот проблем може да се продлабочи со дополнителни трошоци и постапки за наплата.

Кои документи треба да ги соберат сопружниците пред поделбата?

Пред да се договорат кој ќе го задржи станот или кој ќе продолжи да го плаќа кредитот, потребно е да се добие целосна слика за финансиските обврски.

Особено важни се кредитниот договор со сите анекси, потврдата за преостанатиот долг, амортизациониот план, документите за хипотеката и актуелниот имотен лист.

Треба да се соберат и доказите за уплатените рати, документацијата за потеклото на средствата употребени при купувањето, како и евентуалните договори за поделба на имотот.

Ако има други кредити, кредитни картички, дозволени пречекорувања или гаранции, и тие треба да бидат опфатени со финансиската анализа.

Целта не е само да се утврди кој колку должи денес, туку и какви обврски можат да настанат во иднина.

Дали е подобро кредитот да се реши пред разводот?

Не постои едно решение што е најдобро за сите семејства.

Во некои случаи, сопружниците можат да постигнат договор за имотот и кредитот уште пред формалното завршување на бракот. Во други, спорот е толку сложен што е потребна посебна судска постапка за делба на имотот.

Она што е важно е финансиските прашања да не се остават нерешени само затоа што брачната заедница престанува.

Договорот за развод, имотната спогодба и кредитните обврски треба да бидат меѓусебно усогласени.

Ако едниот сопружник планира да го задржи станот, потребно е навреме да се провери дали може самостојно да го отплаќа кредитот и дали банката би прифатила измена на договорот.

Ако продажбата на имотот е единственото финансиски одржливо решение, треба да се утврди како таа законски ќе се спроведе и како ќе се намири преостанатиот долг.

Во спротивно, одлуките донесени под силен емоционален притисок можат да создадат долгорочни финансиски последици.

Разводот завршува, но финансиската одговорност може да трае со години

Најголемата заблуда е дека со правосилната пресуда за развод автоматски се прекинуваат сите финансиски врски меѓу поранешните сопружници.

Во реалноста, кредитот може да продолжи да се отплаќа уште десет, петнаесет или дваесет години.

Ако двајцата останале обврзани кон банката, нивниот финансиски однос може да продолжи и покрај тоа што повеќе не живеат заедно.

Ако едниот го задржал станот, а другиот останал содолжник, може да се создаде ситуација во која едно лице нема практична корист од недвижноста, но и понатаму носи кредитен ризик.

Ако, пак, имотот се дели без да се земат предвид преостанатите долгови, економската вредност што ја добива секој сопружник може значително да се разликува од првичните очекувања.

Затоа најважното прашање при разводот не е само кому ќе му припадне станот, автомобилот или мебелот.

Подеднакво важно е кој ќе ги плаќа долговите што остануваат зад заедничкиот живот.

Бракот може да заврши со една судска одлука, но кредитниот договор не престанува само затоа што двајцата одлучиле да продолжат по различни патишта.

Финансиското раздвојување е целосно дури кога јасно се утврдени сопственичките права, меѓусебните обврски и одговорноста кон доверителите.

А токму тоа е разликата меѓу развод што завршува еден животен период и развод што остава финансиски проблеми за многу години.