Попуст од 40 проценти, најниска цена на пазарот, специјална понуда што важи само денес. Ваквите пораки секојдневно ги привлекуваат потрошувачите. Кога семејниот буџет е ограничен, поевтиниот производ често изгледа како најразумен избор. Но, постои една сметка што ретко ја правиме пред да стигнеме до касата: колку навистина ќе нè чини производот додека го користиме?
Евтини чевли што треба да се заменат по неколку месеци. Мал кујнски апарат што престанува да работи веднаш по истекот на гаранцијата. Машина за перење што троши повеќе струја и вода. Мебел што брзо се оштетува, а поправката чини речиси колку нов производ.
Во сите овие ситуации почетната цена е само еден дел од вистинскиот трошок.
Потрошувачот може да заштеди во моментот на купувањето, но подоцна да потроши повеќе за поправки, замени, електрична енергија, резервни делови и транспорт.
Сепак, постои и спротивната страна: високата цена не е гаранција за висок квалитет. Скап бренд може да има просечни перформанси, а поевтин производ може да биде издржлив и економичен.
Затоа вистинското прашање не е дали треба да купуваме евтино или скапо, туку како да препознаеме што навистина се исплати.
ЦЕНАТА НА КАСАТА НЕ Е ИСТА СО ЦЕНАТА НА КОРИСТЕЊЕТО
Во економијата постои концепт познат како вкупен трошок на сопственост.
Неговата суштина е едноставна: производот не нè чини само онолку колку што сме платиле за него.
Вкупниот трошок може да ги опфати почетната цена, потрошената електрична енергија или вода, редовното одржување, поправките, резервните делови и замената кога производот ќе престане да функционира.
Кај некои производи овие дополнителни трошоци се мали. Кај други, особено апаратите што се користат секојдневно, можат да бидат значителни.
Да земеме едноставен пример.
Едно семејство купува евтин електричен апарат за 3.000 денари. Тој работи две години, по што се расипува и не е исплатливо да се поправи.
Во период од шест години семејството купува три такви апарати и троши вкупно 9.000 денари.
Друго семејство купува апарат за 6.500 денари, кој функционира шест години без значителни дополнителни трошоци.
Во овој хипотетички пример, поскапиот апарат на крајот е поекономичен за 2.500 денари.
Но, ова не значи дека секој апарат од 6.500 денари ќе трае подолго од оној од 3.000 денари.
Примерот покажува нешто друго: ако производите имаат различен работен век, почетната цена не е доволна за правилна споредба.
ЕВТИНИ ЧЕВЛИ ШТО СЕ КУПУВААТ ТРИПАТИ
Облеката и обувките се меѓу најлесно разбирливите примери.
Замислете два пара обувки.
Првиот чини 1.500 денари, но при редовна употреба трае приближно шест месеци.
Вториот чини 4.000 денари и, под исти услови на користење, трае две години.
За две години првиот модел би требало да се купи четири пати, што значи вкупен трошок од 6.000 денари.
Вториот би чинел 4.000 денари за истиот период.
Разликата изнесува 2.000 денари.
Ова е илустративна пресметка, а не тврдење дека обувките со определена цена имаат однапред познат рок на траење.
Вистинската издржливост зависи од материјалите, изработката, начинот на користење, одржувањето и условите во кои се носат.
Постојат и евтини обувки што траат со години, како и скапи што брзо се оштетуваат.
Но, токму затоа потрошувачот треба да ја гледа вредноста што ја добива за парите, наместо да ја споредува само цената на етикетата.
МАШИНАТА ЗА ПЕРЕЊЕ МОЖЕ ДА БИДЕ ЕВТИНА ПРИ КУПУВАЊЕ, НО ПОСКАПА СЕКОЈ МЕСЕЦ
Кај белата техника, споредбата станува уште поинтересна.
Машина за перење, фрижидер или клима-уред не се купуваат само за да стојат во домот. Тие со години користат електрична енергија, а некои и вода.
Европската комисија нагласува дека при изборот на енергетски поврзани производи треба да се земат предвид и потрошувачката, издржливоста и можноста за поправка.
Кај машините за перење, современите европски енергетски ознаки ја прикажуваат потрошувачката на електрична енергија за 100 циклуси на стандардизираната еко-програма, како и потрошувачката на вода по циклус.
Тоа овозможува споредба меѓу различни модели.
Да претпоставиме дека една машина троши 80 киловат-часови на 100 циклуси, а друга 55 киловат-часови.
Разликата е 25 киловат-часови на секои 100 перења.
Ако семејството има 200 такви циклуси годишно, разликата би изнесувала приближно 50 киловат-часови годишно.
За десет години тоа би биле 500 киловат-часови.
Паричната вредност на заштедата зависи од тарифата, цената на електричната енергија и вистинскиот начин на користење.
Ова не е доказ дека поскапата машина секогаш ќе се исплати.
Но, покажува зошто при купување треба да се гледаат и податоците за потрошувачката, а не само продажната цена.
Дополнително, треба да се споредат капацитетот, програмите, достапноста на сервис и очекуваните потреби на домаќинството.
ФРИЖИДЕРОТ РАБОТИ И КОГА НИЕ СПИЕМЕ
Фрижидерот е уште подобар пример за производ кај кој потрошувачката на електрична енергија има долгорочно значење.
За разлика од апаратите што ги користиме повремено, фрижидерот вообичаено е приклучен во текот на целата година.
На енергетската ознака за фрижидери се наведува проценетата годишна потрошувачка во киловат-часови, според стандардизирани услови на испитување.
Ако два фрижидера со споредлив капацитет имаат значително различна годишна потрошувачка, разликата може да се акумулира со години.
Но, треба да се внимава и на големината.
Поголем фрижидер може да троши повеќе електрична енергија во апсолутни вредности, иако е технолошки ефикасен за својот капацитет.
Затоа нема смисла да се купува огромен апарат само затоа што е на попуст, ако домаќинството нема потреба од толкав простор.
Понекогаш вистинската заштеда доаѓа од изборот на соодветна големина, а не од изборот на најскапиот модел.
КОГА ПОПРАВКАТА ЧИНИ РЕЧИСИ КОЛКУ НОВ ПРОИЗВОД
Една од најголемите слабости на евтините производи може да биде ограничената можност за поправка.
Замислете мал кујнски апарат што чини 1.800 денари.
По година и половина се расипува еден електронски дел.
Сервисот проценува дека поправката, заедно со делот и работата, ќе чини 1.400 денари.
Потрошувачот се соочува со дилема: дали да го поправи апаратот или да купи нов?
Ако новиот чини само 400 денари повеќе од поправката, многумина би избрале замена.
Но, тука се појавува поширок проблем.
Се создава дополнителен отпад, се трошат материјали за ново производство, а потрошувачот повторно плаќа.
Ако ваквиот циклус се повторува, евтиното купување може да стане постојан расход.
Сепак, не е секогаш економски оправдано да се поправи стар апарат. Важно е да се разгледаат неговата состојба, безбедноста, возраста, цената на поправката и веројатноста повторно да се расипе.
Правилната одлука зависи од конкретниот производ, а не од едноставното правило дека поправката секогаш е подобра од замената.
ЗОШТО НЕКОИ ПРОИЗВОДИ СЕ ТЕШКИ ЗА ПОПРАВКА?
Проблемот понекогаш не е само во цената на резервниот дел.
Одредени производи се конструирани така што нивното расклопување е сложено, бара специјален алат или заменување цел модул наместо една мала компонента.
Кај други, резервните делови тешко се наоѓаат.
Понекогаш поправката е можна, но трошокот за работна рака е висок во однос на вредноста на производот.
Токму затоа Европската Унија развива правила за полесна поправка и подолг работен век на производите.
Европската директива за право на поправка предвидува обврски за производителите на определени категории стоки што подлежат на европски барања за поправливост.
Мерките се насочени кон достапност на поправки, информации за сервисирање и резервни делови по разумни цени.
Но, важно е да се нагласи дека овие правила се дел од правниот систем на Европската Унија и не треба автоматски да се претставуваат како непосредно применливи во Македонија.
За домашните потрошувачи важат македонските прописи и обврските што произлегуваат од нив.
СКАП БРЕНД НЕ ЗНАЧИ АВТОМАТСКИ ПОДОБАР КВАЛИТЕТ
Во потрошувачкото однесување постои уште една замка.
Луѓето понекогаш ја користат цената како замена за информација за квалитетот.
Ако производот е двојно поскап, лесно е да се претпостави дека мора да биде и двојно подобар.
Но, цената може да ги одразува и трошоците за маркетинг, дизајн, дистрибуција, позиционирање на брендот и други деловни фактори.
Два производа можат да имаат слични основни перформанси, а значително различна продажна цена.
Кај некои категории, поскапиот модел навистина нуди подобри материјали, подолг век, посигурна работа или подобра сервисна поддршка.
Кај други, доплатата може главно да се однесува на изгледот, дополнителните функции или брендот.
Затоа не треба да се купува најскапото само за да се избегне евтиното.
Потребно е да се споредуваат конкретни карактеристики, независни тестови, гаранциски услови и достапност на сервис.
ПОПУСТОТ МОЖЕ ДА НÈ НАТЕРА ДА КУПИМЕ НЕШТО ШТО НЕ НИ ТРЕБА
Да претпоставиме дека во продавница гледате апарат чија цена е намалена од 5.000 на 2.900 денари.
На етикетата пишува дека заштедувате 2.100 денари.
Но, ако апаратот воопшто не ви е потребен, не сте заштедиле 2.100 денари.
Сте потрошиле 2.900 денари.
Ова е важна разлика што често се губи во атмосферата на сезонски акции и ограничени понуди.
Попустот е корисен кога купуваме производ што навистина ни треба и кога намалената цена е реална.
Но, ако купувањето е поттикнато исклучиво од чувството дека пропуштаме добра можност, попустот може да го зголеми наместо да го намали домашниот трошок.
Токму затоа потрошувачот треба да ја споредува цената со сопствената потреба, а не само со прецртаната бројка на етикетата.
КОГА ЕВТИНОТО СТАНУВА И БЕЗБЕДНОСЕН РИЗИК?
Кај некои производи квалитетот не е само прашање на удобност или трајност.
Особено внимание заслужуваат електричните полначи, продолжните кабли, електричните греалки, заштитната опрема, детските производи и други стоки кај кои неисправноста може да создаде опасност.
Производ што не ги исполнува соодветните безбедносни барања може да претставува ризик без оглед на тоа дали е евтин или скап.
Не е правилно сите евтини производи да се прогласуваат за опасни.
Но, при купување производи што се поврзани со електрична енергија, висока температура или заштита на здравјето, цената не треба да биде единствениот критериум.
Важно е да се проверат потеклото, потребните ознаки, упатството, податоците за производителот или увозникот и можноста за рекламација.
Ако производот покажува знаци на прегревање, оштетување на кабел или друга опасна неисправност, не треба да продолжи да се користи само затоа што сè уште функционира.
ШТО ПРЕДВИДУВА ЗАКОНОТ ЗА ПОТРОШУВАЧИТЕ ВО МАКЕДОНИЈА?
Во Македонија, правата на купувачите се уредени со Законот за заштита на потрошувачите, донесен во 2022 година, со подоцнежни законски измени.
Еден од важните поими е сообразноста на стоката со договорот.
Поедноставено, тоа значи дека производот треба да одговара на договорените и законски очекувани својства, да биде соодветен за предвидената употреба и да ги исполнува применливите барања.
Законската одговорност на трговецот за несообразност, по правило, се разгледува во период од две години, согласно условите предвидени со законот.
Ова треба да се разликува од комерцијалната гаранција што може дополнително да ја даде производителот или продавачот.
Организацијата на потрошувачите на Македонија посебно ја нагласува разликата меѓу законската сообразност и трговските гаранции.
Ако производот е несообразен, потрошувачот може да има право да бара поправка или замена, а под законски определени услови и намалување на цената или раскинување на договорот.
Но, не секој дефект автоматски значи дека трговецот мора да врати пари.
Потребно е да се разгледа причината за неисправноста, времето на појавување, начинот на користење и применливите законски услови.
Затоа е важно да се зачуваат фискалната сметка, документите за купување, гаранцијата и комуникацијата со трговецот.
КАДЕ ДА СЕ ПОЖАЛИТЕ АКО ПРОИЗВОДОТ Е НЕИСПРАВЕН?
Ако купениот производ не функционира правилно или не одговара на договореното, првиот чекор обично е обраќање до трговецот со јасно објаснување на проблемот.
Корисно е приговорот да биде во писмена форма и да се зачуваат доказите за поднесувањето.
Ако проблемот не се реши, граѓаните можат да се обратат до Државниот пазарен инспекторат, во рамките на неговите законски надлежности.
Министерството за економија и труд го наведува инспекторатот како институција надлежна за надзор во областите на заштитата на потрошувачите, означувањето на цените, гаранциите и безбедноста на производите.
Помош и советување можат да се побараат и од Организацијата на потрошувачите на Македонија.
Но, инспекциската постапка и евентуалното судско остварување на право на надомест на штета не се идентични механизми.
Затоа граѓаните треба да го изберат соодветниот начин на постапување според природата на проблемот.
ЗОШТО НЕКОИ СЕМЕЈСТВА НЕ МОЖАТ ДА СИ ДОЗВОЛАТ ДА КУПУВААТ ПОКВАЛИТЕТНО?
Постои и социјална страна на ова прашање што не треба да се игнорира.
За семејство со ограничени приходи, поевтиниот производ понекогаш не е избор, туку единствена моментално достапна можност.
Ако машината за перење се расипе, семејството можеби нема доволно заштеда за поскап модел, дури и кога тој би бил поисплатлив на долг рок.
Во таква ситуација, повисоката почетна цена претставува вистинска финансиска пречка.
Ова создава парадокс.
Луѓето со поголема финансиска сигурност можат да купат издржлив производ и да го користат со години.
Оние со помал буџет можат почесто да бидат принудени да купуваат поевтини производи што бараат замена.
Но, ова не е неизбежно правило за секое домаќинство или секоја категорија стоки.
Постојат квалитетни производи со пристапни цени, како и можности за поправка, купување проверени половни производи или избор на поедноставни модели без непотребни функции.
Сепак, ограничениот пристап до почетен капитал може да ја отежне долгорочната заштеда.
Затоа советот „само купувајте поквалитетно“ не е доволен.
Потребни се достапни информации, сигурни потрошувачки права, реална конкуренција и можност за поправка.
КАКО ДА ПРЕСМЕТАТЕ ДАЛИ ПРОИЗВОДОТ НАВИСТИНА СЕ ИСПЛАТИ?
Пред поголемо купување, корисно е да се направи едноставна споредба.
Прво, утврдете колку години реално очекувате да го користите производот.
Второ, проверете дали постојат информации за неговата потрошувачка на струја, вода или потрошни материјали.
Трето, прашајте дали има овластен сервис и достапни резервни делови.
Четврто, споредете ги законските права и дополнителните гаранциски услови.
Петто, проверете дали навистина ви се потребни сите функции за кои плаќате.
Шесто, не ги споредувајте само цените, туку и трошоците по година или по употреба.
На пример, производ од 12.000 денари што се користи шест години има просечен почетен трошок од 2.000 денари годишно, без одржување и други расходи.
Производ од 8.000 денари што трае две години има просечен почетен трошок од 4.000 денари годишно.
Сепак, очекуваниот работен век е проценка, а не гаранција.
Затоа ваквата пресметка треба да се користи како помош при одлучување, а не како сигурно предвидување на иднината.
КОГА ЕВТИНИОТ ПРОИЗВОД Е НАВИСТИНА ДОБАР ИЗБОР?
Постојат ситуации во кои поевтиниот производ е сосема разумно решение.
Ако нешто се користи ретко, можеби нема потреба од професионален модел со висока цена.
Ако два производа имаат слични перформанси, соодветна безбедност и споредлива издржливост, поевтиниот може да биде подобра куповна одлука.
Ако поскапиот модел нуди функции што никогаш нема да ги користите, доплатата може да биде непотребна.
Исто така, постојат едноставни производи што се полесни за одржување од сложените модели со многу електронски функции.
Затоа целта не е граѓаните да трошат повеќе.
Целта е да добијат поголема вредност за секој потрошен денар.
ЗАКЛУЧОК: НАЈЕВТИНОТО НЕ Е СЕКОГАШ НАЈИСПЛАТЛИВОТО
Во време кога цените се важен дел од секојдневните грижи, потрагата по попусти и поевтини производи е сосема разбирлива.
Но, купувањето не завршува на касата.
Производот продолжува да создава трошоци додека го користиме, го одржуваме, го поправаме и на крајот го заменуваме.
Понекогаш евтиниот производ е навистина најдобриот избор.
Понекогаш, пак, заштедата од неколку илјади денари денес може да се претвори во поголем трошок во следните години.
Не постои правило дека најскапиот производ е најквалитетен, ниту дека најевтиниот е најлош.
Најдобрата куповна одлука е онаа во која се споредуваат цената, квалитетот, трајноста, потрошувачката, можноста за поправка и вистинските потреби на домаќинството.
Затоа, следниот пат кога ќе видите производ со голем попуст, вреди да си поставите уште едно прашање:
Колку ме чини денес – и колку ќе ме чини додека навистина го користам?
Токму одговорот на второто прашање може да покаже дали сте заштедиле или само сте го одложиле поголемиот трошок.
