Поднесувате барање во државна институција, добивате архивски број и очекувате одговор во законски предвидениот рок. Поминуваат денови, потоа недели, а понекогаш и месеци. Кога ќе се јавите телефонски, ви објаснуваат дека предметот е во постапка, дека надлежниот службеник е отсутен или дека се чека потпис од друго одделение. Во меѓувреме, документот што го барате можеби ви е неопходен за вработување, остварување социјално право, решавање имотен проблем, добивање дозвола или започнување деловна активност. За институцијата тоа е уште еден предмет во административната евиденција. За граѓанинот, меѓутоа, може да биде прашање од кое зависат неговата финансиска сигурност, работното место или остварувањето на законски загарантирано право.
Она што многу граѓани не го знаат е дека административното молчење не е состојба што мора бесконечно да се трпи. Македонското законодавство предвидува рокови во кои надлежните органи треба да постапуваат, како и механизми за правна заштита кога тие рокови не се почитуваат. Во правната терминологија оваа појава е позната како „молчење на администрацијата“, односно пропуштање на јавниот орган да донесе управен акт во законски определениот рок. Но, постои важна разлика меѓу обично незадоволство од однесувањето на службеник, неодговорена општа претставка и недонесување решение во конкретна управна постапка. Од таа разлика зависи и кој правен механизам граѓанинот може да го искористи.
Проблемот со административното молчење има и поширока економска и општествена димензија. Кога едно лице мора повеќепати да патува до институцијата, да зема слободни денови од работа, повторно да доставува документи и да бара информации за веќе поднесен предмет, трошоците не се мерат само во административни такси. Се губат работни часови, се одложуваат лични планови и се создава несигурност. Во вакви ситуации граѓаните неретко стекнуваат впечаток дека постапката зависи од личното познанство со службеникот, а не од јасно утврдените законски правила. Токму затоа почитувањето на роковите не е само прашање на административна дисциплина, туку и суштински дел од владеењето на правото.
30 ДЕНА ЗА РЕШЕНИЕ – Кога институцијата смее да го продолжи рокот?
Законот за општата управна постапка воспоставува основно правило според кое првостепената управна постапка поведена по барање треба да заврши во најкус можен рок, а најдоцна во рок од 30 дена од нејзиното поведување, освен кога со закон е предвидено поинаку. Важно е дека рокот започнува да тече кога странката ќе го достави барањето со сите докази што била должна да ги приложи. Тоа значи дека некомплетната документација може да влијае врз пресметувањето на рокот, но и дека институцијата не може произволно да го одложува решавањето без законска основа.
Кога станува збор за посложен предмет, јавниот орган може еднаш да го продолжи рокот, доколку сложеноста на постапката го оправдува тоа и ако законот не забранува продолжување. Дополнителниот период не може да биде подолг од 30 дена. Но, ова не е автоматско право на администрацијата едноставно да го задржи предметот уште еден месец. Органот мора во првичниот рок да ја извести странката за продолжувањето, да го наведе новиот датум и да даде соодветна причина.
Практично, ако граѓанин поднел уредно барање и по истекот на 30 дена не добил решение, ниту навремено известување за законско продолжување на постапката, треба да провери дали се исполнети условите за правна заштита поради молчење на администрацијата. Доколку е донесен посебен акт за прекин на постапката поради претходно правно прашање, или важи посебен закон со поинаков рок, состојбата може да биде различна. Затоа не е правилно секое чекање подолго од 30 дена автоматски да се прогласи за незаконско, но не е правилно ниту граѓанинот да биде оставен без објаснување.
НЕМА РЕШЕНИЕ, НО ИМАТЕ ПРАВО НА ЖАЛБА – Како функционира заштитата поради молчење на администрацијата?
Една од најважните законски можности е правото на жалба кога јавниот орган не одлучил во предвидениот рок, во случаите во кои жалбата е дозволена. Вообичаено граѓаните ја поврзуваат жалбата со писмено решение што го добиле и со кое не се согласуваат. Но, Законот за општата управна постапка предвидува жалба и кога институцијата воопшто не го донела бараниот управен акт.
Тоа значи дека граѓанинот не мора да чека негативно решение за да реагира. По истекот на применливиот рок, може да поднесе жалба поради молчење на администрацијата до надлежниот второстепен орган, доколку за конкретната управна работа е предвидено такво правно средство. Во жалбата треба да се наведе кога е поднесено првичното барање, пред кој орган, под кој архивски број, кој рок е истечен и каква одлука не е донесена. Особено е важно да се приложи доказ дека барањето навистина било поднесено и примено.
За разлика од жалбата против доставено решение, за која општиот закон предвидува рок од 15 дена, освен ако посебен закон не предвидува подолг рок, кај молчењето на администрацијата суштинско е истекувањето на рокот за одлучување и применливите процесни правила. Не треба автоматски да се мешаат овие две ситуации. Граѓанинот треба да провери кој правен лек е дозволен, кому се поднесува и дали во конкретната постапка важат посебни законски услови.
Особено значајно е што второстепениот орган не е надлежен само формално да ја констатира жалбата. Според член 111 од Законот за општата управна постапка, кога ќе утврди дека првостепениот орган не одлучил навремено, може да му наложи да донесе акт во определен рок, кој во предвидените ситуации не смее да биде подолг од 30 дена. Ако причините за недонесувањето се неоправдани, второстепениот орган може и самиот да реши за барањето или да наложи одлуката да биде донесена во пократок рок. Ако првостепениот орган повторно молчи, второстепениот орган има обврска самиот да ја реши работата.
Ова е важен механизам затоа што го спречува бесконечното враќање на предметот меѓу институциите. Целта на жалбената постапка не е граѓанинот да добие уште еден документ со кој ќе му се каже дека треба да продолжи да чека, туку да се обезбеди одлучување согласно со законот.
И ВТОРОСТЕПЕНИОТ ОРГАН ИМА РОК – Што ако и тој не одговори?
Законот предвидува дека второстепената постапка по жалба треба да заврши без одлагање, а најдоцна во рок од 60 дена од предавањето на жалбата и сите списи од првостепениот на второстепениот орган, освен ако со закон поинаку не е определено. Ако второстепениот орган не го реши предметот во законскиот рок, странката може да поведе управен спор.
Ова значи дека правната заштита не завршува со првата жалба. Граѓанинот може да побара судска контрола кога надлежниот орган не ја исполнува обврската да одлучи. Во зависност од законското уредување на конкретната постапка, управен спор поради молчење може да се поведе и кога против првостепеното непостапување жалбата не е дозволена.
Особено важна промена настапи во октомври 2024 година, кога Уставниот суд донесе одлука за укинување на дел од член 26 став 2 од Законот за управните спорови. Со таа одлука беше укинато ограничувањето според кое тужбата поради молчење на администрацијата мораше да се поднесе во рок од 30 дена по истекот на законскиот рок за донесување на актот.
Уставниот суд оцени дека ваквото ограничување ја загрозува правната сигурност, бидејќи граѓанинот можеше да го изгуби правото на судска заштита иако институцијата сè уште не донела никаква одлука. Со укинувањето на спорниот дел се отстрани таквата временска пречка за судска заштита поради трајно молчење на администрацијата. Ова, сепак, не значи дека сите рокови престанале да важат. Граѓанинот и понатаму треба да го почитува редоследот на правните средства, применливите посебни прописи и процесните услови за поведување управен спор.
Практичната порака е едноставна: ако институцијата не одлучува, постојат правни механизми за заштита, но тие треба правилно и навремено да се користат. Судската постапка не е автоматска замена за жалбата кога законот предвидува таа претходно да биде искористена.
НАРОДНИОТ ПРАВОБРАНИТЕЛ И УПРАВНАТА ИНСПЕКЦИЈА – Каде уште можете да се обратите?
Покрај жалбата и управниот спор, граѓаните имаат можност да се обратат и до институции што го следат законитото постапување на јавната администрација. Една од нив е Народниот правобранител, кој постапува по претставки кога граѓаните сметаат дека државни органи, институции или други носители на јавни овластувања ги повредиле нивните права. Претставка може да се поднесе лично, писмено или електронски, со опис на случајот, податоци за институцијата и расположливите докази.
Народниот правобранител може да побара информации, да ги испита околностите и да упати препораки или укажувања во рамките на своите законски надлежности. Но, тој не е замена за второстепен орган или Управен суд и не ја презема надлежноста да донесе секое решение што администрацијата го пропуштила. Обраќањето до Народниот правобранител не треба да се смета за причина да се пропуштат роковите за жалба или судска заштита.
Друг важен орган е Државниот управен инспекторат. Неговите надлежности опфаќаат надзор над примената на Законот за општата управна постапка, почитувањето на роковите, приемот и заведувањето поднесоци, доставувањето акти и други правила на административното постапување. Граѓанинот може да поднесе иницијатива за инспекциски надзор, во која треба да ги наведе институцијата, бројот на предметот, околностите и причината поради која бара инспекциско постапување.
Оваа можност е особено важна кога граѓанинот има доказ дека барањето е поднесено, но службата одбива да даде информација за неговиот статус, не го заведува уредно поднесокот или не постапува во утврдените рокови. Сепак, инспекцискиот надзор има контролна функција и не ја заменува жалбената или судската постапка за остварување на конкретното право.
НЕ ГО ФРЛАЈТЕ АРХИВСКИОТ БРОЈ – Документот што може да биде поважен од десет телефонски разговори
Една од најчестите практични грешки е потпирањето исклучиво на усни разговори со службениците. Граѓанинот го поднесува барањето, но не зема потврда, не го запишува архивскиот број или верува дека е доволно што документите ги оставил на шалтер. Кога ќе се појави проблем, тешко може да докаже точно кога започнала постапката.
Токму затоа секој поднесок треба да има јасна трага. При непосредно поднесување треба да се побара доказ за прием со датум и архивски број. При користење официјална електронска услуга треба да се зачува потврдата за успешно поднесување, бројот на предметот или електронското известување. Ако поднесокот се испраќа по пошта, важно е да постои доказ за испраќањето и доставата.
Државниот управен инспекторат во своите официјални објаснувања наведува дека секој поднесок треба да биде примен и заведен во соодветната евиденција. Тоа не е ситна бирократска подробност, туку предуслов за ефикасна правна заштита. Без доказ за датумот на прием, многу потешко е да се утврди дали законскиот рок за одлучување е истечен.
Важна е и целосноста на барањето. Законот предвидува дека институциите по службена должност прибавуваат определени податоци од службените евиденции и регистрите, кога за тоа постои законска можност. Затоа од граѓанинот не треба непотребно да се бараат документи што органот може законски да ги обезбеди сам. Од друга страна, странката треба да ги достави доказите што според прописите навистина е должна да ги приложи. Јасната поделба на овие обврски може да спречи непотребно одложување.
ДАЛИ МОЛЧЕЊЕТО ЗНАЧИ ДЕКА БАРАЊЕТО Е ОДОБРЕНО?
Ова е прашање што може да предизвика сериозни правни последици ако се разбере погрешно. Во определени постапки постојат законски решенија според кои непостапувањето на надлежниот орган во пропишан рок може да произведе одредено позитивно правно дејство. Но, тоа не е општо правило што важи за секое поднесено барање.
Во повеќето вообичаени управни ситуации граѓанинот не треба да претпоставува дека автоматски добил дозвола, одобрение или право само затоа што институцијата не одговорила. Правното значење на молчењето зависи од конкретниот закон што ја уредува постапката.
На пример, ако лице поднесе барање за одредена дозвола, не треба да започне активност за која е неопходно законско одобрение само со образложение дека поминале 30 дена. Пред да преземе дејствие со можни правни или финансиски последици, треба да провери дали за таа конкретна постапка е предвидено одобрување поради молчење или, наместо тоа, треба да искористи жалба или друго правно средство.
Оваа разлика е суштинска: молчењето може да создаде право на правна заштита, но не значи секогаш дека граѓанинот го добил она што го барал.
КОЛКУ ГО ЧИНИ ГРАЃАНИНОТ АДМИНИСТРАТИВНОТО ЧЕКАЊЕ?
Да замислиме граѓанин што трипати мора да отпатува до институција за да добие информација за едно нерешено барање. Секое одење подразбира превоз, чекање, евентуално отсуство од работното место и дополнителен стрес. Ако постапката е поврзана со социјална помош, здравствено право или дозвола неопходна за работа, последиците можат да бидат значително поголеми од трошоците за превоз.
Сличен проблем имаат и малите бизниси. За претприемач што чека решение потребно за определена деловна активност, секое непредвидено одложување може да значи дополнителна кирија, застој на инвестицијата или пропуштена деловна можност. Тоа се економски последици што не се гледаат директно во институционалната статистика за бројот на нерешени предмети.
Токму затоа административната ефикасност не треба да се оценува само според бројот на вработени, бројот на донесени решенија или степенот на дигитализација. Важно е колку време му е потребно на граѓанинот навистина да го оствари своето право и колку дополнителни обврски му се наметнуваат во постапката.
ПЕТ ПРАКТИЧНИ ЧЕКОРИ КОГА ИНСТИТУЦИЈАТА НЕ ОДГОВАРА
Прво, проверете дали барањето е уредно поднесено и заведено. Побарајте го архивскиот број и датумот на прием, а ако институцијата тврди дека недостига документација, побарајте конкретно објаснување што треба да се достави.
Второ, утврдете го рокот што важи за вашата постапка. Општото правило е 30 дена, со можност за законски оправдано продолжување до дополнителни 30 дена, но посебните закони можат да предвидуваат поинакви услови и рокови.
Трето, ако рокот истекол без решение, проверете дали можете да поднесете жалба поради молчење на администрацијата. Во жалбата јасно наведете ја институцијата, датумот, архивскиот број и правото за кое барате да биде донесена одлука.
Четврто, ако проблемот продолжи, разгледајте ги можностите за претставка до Народниот правобранител или иницијатива до Државниот управен инспекторат. Овие механизми можат да придонесат за утврдување пропусти во постапувањето, но не ги заменуваат редовните правни средства.
Петто, кога се исполнети процесните услови, проверете ја можноста за поведување управен спор. За сложени предмети, финансиски значајни права или ситуации со посебни законски рокови, навремениот правен совет може да спречи дополнителни грешки.
ИНСТИТУЦИИТЕ ПОСТОЈАТ ЗА ГРАЃАНИТЕ, А НЕ ОБРАТНО
Македонското законодавство не предвидува само право на граѓанинот да поднесе барање, туку и должност јавните органи да постапуваат согласно утврдените правила. Затоа не е доволно институцијата да го прими документот и да го стави во архива. Нејзината суштинска обврска е да ја спроведе постапката, да ја утврди фактичката состојба и да донесе законита одлука во применливиот рок.
Правото на жалба, инспекцискиот надзор и судската заштита постојат токму за случаите кога таа обврска не се исполнува. Но, нивната вистинска вредност не е во тоа граѓаните постојано да бидат принудени да се жалат, туку во постоењето систем во кој институциите навремено ја извршуваат својата работа.
Државата не може да бара од граѓаните строго да ги почитуваат роковите за плаќање даноци, доставување документи или исполнување административни обврски, а истовремено да го третира сопственото доцнење како неважна техничка околност. Правната сигурност подразбира правилата да важат за сите, вклучително и за институциите што ги применуваат.
Затоа, ако поднесовте барање и институцијата молчи, не претпоставувајте дека единственото решение е бесконечно чекање. Проверете го законскиот рок, зачувајте ги доказите и искористете ги правните средства што ви стојат на располагање. Граѓанинот нема гаранција дека секое негово барање ќе биде одобрено, но има право неговиот предмет да биде разгледан и за него да се одлучи во законска постапка. Во вистинска правна држава, одговорот на институцијата не треба да зависи од тоа колку пати сте се јавиле или кого познавате, туку од законот и обврската на администрацијата навремено да постапува.
