„ОДБРАНАТА НА РАЗУМОТˮ
„Најопасното време не е она во кое луѓето престануваат да зборуваат. Најопасно е времето во кое престануваат да размислуваат.“
Претежно, во моите текстуални објави, односно преточени колумни се сврнувам да пишувам кон актуелни општествено – политички прашања, со префериран јазик на висока стилска култура, па и „филозофскиˮ регистар на есеи, а тоа и ретко вреди да се негува. Сепак, најголемите есеисти – од Ками до Хавел – не биле големи затоа што користеле многу сложени зборови, туку затоа што создавале реченици што читателот ги памети со години.
Во тој контекст, ова е еден вид продолжение на мојата последна колумна којашто ја насловив„ Анестезија на рационалната свестˮ, па сакам да и дадам дополнителен „тонˮ. Општествата не пропаѓаат затоа што немаат талентирани луѓе. Пропаѓаат кога ќе престанат да ги препознаваат. Не исчезнуваат затоа што остануваат без идеи, туку затоа што создаваат амбиент во кој идеите стануваат непожелни. Секоја цивилизација што ја потиснала мислата во корист на послушноста, на крајот останала и без едното и без другото.
Во такви околности, интелектуалецот не треба да биде ниту партиски апологет, ниту професионален песимист. Неговата должност е многу потешка – да биде коректив на времето во кое живее. Да го брани правото на аргументот од диктатот на емоцијата. Да ја брани вистината од удобните лаги. Да го брани достоинството на знаењето од агресивната баналност. Тоа не е прашање на идеолошка определба, туку на морална обврска.
Понекогаш најголемите општествени промени не доаѓаат со револуции, туку со навики. Не се случуваат преку драматични пресврти, туку преку тивко прифаќање на она што до вчера ни изгледало недозволиво. Така постепено се менува и моралната архитектура на едно општество – не преку законите, туку преку свеста.
Пред извесно време пишував за „анестезијата на рационалната свест“. Тогаш предупредував дека општеството полека ја губи способноста критички да мисли, да преиспитува и да прави разлика помеѓу суштината и привидот. Денес повеќе не станува збор за анестезија. Станува збор за состојба во која многумина веќе не чувствуваат потреба да се разбудат.
Најстрашната последица на секоја колективна летаргија не е тоа што престануваме да реагираме. Најстрашно е кога ќе почнеме да веруваме дека нема причина да реагираме.
Во меѓувреме, политичките гарнитури се менуваат, реториката добива нови лица, ветувањата нови формулации, но суштината останува речиси непроменета. Популизмот станува „порафиниранˮ, личните суети погласни, а јавниот простор сè посиромашен со аргументи. Како да живееме во време во кое формата добила целосна победа над содржината.
Не е проблемот што денес има многу информации. Проблемот е што има сè помалку мудрост. Информацијата не создава знаење, исто како што знаењето само по себе не создава разум. Разумот се создава преку сомнеж, преку спорење, преку храброста човек да го преиспита и сопственото убедување. Денес, пак, живееме во епоха во која сигурноста се продава побрзо од вистината, а убедувањето вреди повеќе од аргументот.
Токму затоа популизмот не треба да се сфати само како политички феномен. Тој е симптом на една подлабока духовна состојба. Популизмот не победува затоа што е интелектуално супериорен, туку затоа што размислувањето бара напор, а слоганот нуди удобност. Полесно е да се биде следбеник отколку граѓанин. Полесно е да се аплаудира отколку да се постави непријатно прашање.
Од таа удобност произлегува и најопасната илузија на современото општество – дека политиката е виновна за сè, а општеството за ништо. Но државата никогаш не е само производ на своите лидери. Таа е огледало на вредностите што граѓаните ги толерираат. Таму каде што компетентноста станува споредна, а лојалноста единствен критериум, институциите не се распаѓаат однадвор. Тие тивко еродираат одвнатре.
Денес сме сведоци на една нова општествена појава – инфлација на суетите и девалвација на авторитетот. Никогаш немало повеќе луѓе кои зборуваат, а никогаш помалку личности што навистина имаат што да кажат. Јавниот простор станува арена во која впечатокот има поголема вредност од знаењето, а самопромоцијата поголема тежина од интегритетот. Во таков амбиент, интелектуалецот лесно станува непожелен сведок, затоа што аргументот секогаш ја вознемирува удобноста на просечноста.
Но историјата нè учи дека ниту една цивилизација не исчезнала поради недостаток на богатство. Исчезнувала тогаш кога ќе престанела да ги почитува сопствените најумни луѓе. Кога медиокритетот ќе стане општествен идеал, а просечноста политичка стратегија, тогаш започнува бавниот процес на цивилизациско самоуништување.
Разумот, меѓутоа, никогаш не бил мнозинска категорија. Тој отсекогаш бил избор. Избор да не се прифати лесното објаснување. Избор да не се биде дел од хорското одобрување. Избор да се остане верен на фактите и тогаш кога тие не се популарни.
Денес, повеќе од кога било, ни е потребна токму таа „одбрана на разумотˮ. Не како интелектуална суета, туку како морална должност. Затоа што кога разумот ќе се повлече од јавниот простор, празнината никогаш не останува празна. Ја исполнуваат демагогијата, догмата и стравот.
Одбраната на разумот, всушност, не е борба против некого. Таа е борба против рамнодушноста. Против навиката да молчиме кога знаеме дека нешто не е исправно. Против искушението да ја замениме вистината со удобноста.
Зашто секое време има свои битки. Нашето, убеден сум, нема да биде запаметено по тоа колку сме изградиле, туку по тоа дали сме имале храброст да го сочуваме она што нè прави луѓе – способноста слободно, достоинствено и рационално да мислиме.
Ќе завршам со една мисла што ја сметам за најточен опис на нашата епоха:
„Општеството не пропаѓа кога ќе остане без надеж. Пропаѓа кога ќе остане без разум да ја препознае.“
Пишува: Даниел Станојоски
Текстот е личен став на Авторот.
Оваа колумна го изразува личното мислење на авторот кој е одговорен за неа, и може да не се совпаѓа со редакцискиот став на Centar.mk.
