Замислете село со педесет куќи.
Патот сè уште води до него. Бандерите стојат. Водоводните цевки се под земја. Има улични светилки, можеби старо училиште, чешма, селски дом, гробишта и патишта до нивите.
Само луѓето ги нема.
Во десет куќи сè уште некој живее. Во останатите ролетните се спуштени со месеци. Некои сопственици доаѓаат само летно време, други живеат во Скопје, Германија, Италија или Австралија. Некои куќи веќе нема кој ни да ги отвори.
Но инфраструктурата не исчезнува заедно со населението.
Патот и понатаму треба да се одржува. Дупката треба да се закрпи. Зимно време некој треба да го расчисти снегот. Водоводот може да пукне без оглед дали го користат 500 луѓе или 15. Далноводот мора да биде функционален. Отпадот треба некако да се собере. На постариот човек што останал таму можеби му треба лекар, социјална услуга, автобус или помош многу повеќе отколку што му требале пред дваесет години.
Тука депопулацијата престанува да биде само демографска статистика.
Станува инфраструктурен и економски проблем.
Македонија веќе има стотици населени места на работ на исчезнување
Последниот Попис од 2021 година даде исклучително силна слика за тоа колку далеку стигнал процесот.
Во земјата тогаш биле евидентирани 1.781 населено место.
Од нив, 205 биле целосно празни – без ниту еден резидентен жител.
Уште повпечатлива е следната бројка: 684 населени места имале помалку од 100 жители, а 218 имале помалку од десет жители.
Во 381 населено место биле регистрирани десет или помалку домаќинства.
Тоа значи дека сценариото „педесет куќи, десет жители“ воопшто не е фантазија создадена за добар наслов.
Во Македонија веќе постои голема група населени места во кои прашањето повеќе не е како да се изгради инфраструктура за растечко население, туку како да се одржува инфраструктура таму каде населението исчезнува.
И тоа е многу потешка дилема отколку што изгледа.
Патот не станува десет пати поевтин затоа што има десет пати помалку жители
Тука се крие основната економска математика.
Ако патот до едно село е долг пет километри, тие пет километри остануваат пет километри и кога во селото живеат 500 луѓе и кога останале 50.
Асфалтот не знае колку жители има.
Истото важи за водоводната мрежа, електричните водови, уличното осветлување и голем дел од комуналната инфраструктура.
Постојат фиксни трошоци што не се намалуваат пропорционално со бројот на корисници.
Ако една водоводна мрежа треба да се одржува за 500 домаќинства, трошокот по корисник е едно.
Ако по дваесет години на истата линија останат само 30 активни домаќинства, мрежата не се скратила сама од себе.
Трошокот се распределува на многу помал број корисници.
Не исчезнува само населението.
Исчезнува економијата на обем што ја правела инфраструктурата поевтина.
Последните жители можат да станат најскапи за системот – иако не се виновни за ништо
Ова е незгодна, но важна тема.
Замислете село во кое останале шест постари домаќинства.
Дали треба да им се обезбеди прооден пат?
Секако.
Дали треба да имаат пристап до вода и електрична енергија?
Секако.
Дали имаат право на здравствени, социјални и други основни услуги?
Секако.
Но ако тие шест домаќинства се распоредени на голема територија, обезбедувањето на исто ниво на услуга како во густо населено место може да стане многу поскапо по жител.
Тоа не значи дека државата треба да се откаже од нив.
Напротив.
Тоа значи дека класичниот модел „иста услуга на ист начин насекаде“ со текот на времето станува сè потешко одржлив.
Понекогаш ќе биде поефикасно лекарот да оди кај пациентот наместо пациентот да патува 40 километри.
Понекогаш училишниот превоз ќе биде попрактичен од одржување цел објект за неколку ученици.
Понекогаш две општини ќе мора заеднички да организираат услуга што секоја од нив сама повеќе не може економично да ја обезбеди.
Тоа не е напуштање на селото.
Тоа е приспособување на услугата на новата реалност.
Училиштето често е првата голема црвена ламба
Кога едно место почнува да губи население, најсилниот сигнал често не се празните куќи.
Туку децата.
Прво одделението има десет ученици.
По неколку години има пет.
Потоа двајца.
Во еден момент се поставува прашањето дали е разумно да се загрева, одржува и кадровски покрива цел училиштен објект за неколку деца или учениците да се превезуваат до поголемо училиште.
Но кога ќе се затвори училиштето, проблемот не завршува.
За младо семејство што размислува дали да остане во селото, фактот дека детето секое утро мора да патува во друго место станува уште една причина за иселување.
Така се создава круг што тешко се прекинува.
Помалку жители значи послаби услуги.
Послабите услуги го прават местото помалку привлечно.
А тоа носи уште помалку жители.
Автобусот може да исчезне многу пред селото
Слична логика важи и за јавниот превоз.
Автобуска линија со триесет патници е едно.
Автобуска линија што поминува десетина километри за да земе двајца патници е сосема друга економска пресметка.
Приватниот превозник можеби нема интерес да ја одржува.
Општината можеби нема доволно пари да ја субвенционира.
Но за двајцата луѓе што зависат од неа, линијата не е „неисплатлива“.
Таа е единствената врска со лекарот, банката, маркетот или општината.
Токму тука се судираат две логики.
Економската вели дека услугата е прескапа.
Социјалната вели дека без неа човекот фактички останува отсечен.
И државата ќе мора сè почесто да наоѓа решенија меѓу тие две крајности.
Кога ќе исчезне продавницата, проблемот станува многу поголем од лебот
Не исчезнуваат само јавните услуги.
Приватниот сектор реагира уште побрзо.
Продавницата не може бесконечно да работи ако дневно влегуваат пет купувачи.
Кафулето затвора.
Механичарот се преселува.
Пекарница никој нема ни да отвори.
Банката одамна нема експозитура.
Поштата работи поретко или услугата се организира од друго место.
Така жителот што останал мора сè подалеку да патува за работи што порано ги имал на неколку минути од дома.
Депопулацијата во тој момент создава своја економија.
Секојдневниот живот станува поскап не затоа што лебот е поскап, туку затоа што за да го купите можеби треба да запалите автомобил и да возите 15 километри.
Празната куќа не е целосно „празна“
И тука се појавува уште една интересна страна на проблемот.
Куќите физички остануваат.
Имаат покриви што пропаѓаат.
Дворови што зараснуваат.
Огради што паѓаат.
Објекти што можат да станат небезбедни.
Парцели што сè потешко се одржуваат.
Дури и населено место со само неколку жители може да има десетици или стотици недвижности.
Така на едно место истовремено може да има многу имот и многу малку економска активност.
Тоа е необична состојба: физичкото богатство постои, но нема доволно луѓе што ќе го користат, одржуваат или ќе создаваат нова вредност од него.
Куќа без човек постепено престанува да биде ресурс и станува трошок.
А што со водоводот кога речиси никој не ја пушта чешмата?
Водоводната инфраструктура е особено добар пример зошто депопулацијата не значи автоматски помали проблеми.
Мрежата треба да остане технички функционална.
Потребни се контрола, одржување и поправки.
А кога потрошувачката е многу мала, економиката на системот се менува.
Слично е и со отпадот.
Камион што собира отпад во густ кварт може за еден час да опслужи стотици домаќинства.
Во расфрлани планински села може да помине десетици километри за неколку контејнери.
Горивото, возачот, камионот и времето се реални трошоци.
Затоа ретко населените подрачја природно бараат поинаква организација од густите урбани населби.
Едно решение може да биде повеќе општини да делат услуги
Ова не е само теоретска идеја.
Логиката е едноставна.
Ако една мала општина нема доволно жители за сама економично да финансира одредена услуга, можеби две или три соседни општини можат да го направат тоа заедно.
Еден регионален систем.
Еден центар.
Една специјализирана служба.
Повеќе корисници.
Помал трошок по корисник.
Во држава со голем број мали населени места, ваквиот модел веројатно ќе станува сè поважен.
Технологијата може да врати дел од услугите – без физички да ги врати институциите
Не секое село повторно ќе добие банка, пошта или административен шалтер.
Но тоа не значи дека жителот мора за секоја работа да патува до градот.
Дигиталните административни услуги, електронското банкарство, телемедицината, мобилните служби и услугите по повик можат да го намалат значењето на физичката оддалеченост.
Особено интересен модел е транспортот по потреба.
Наместо празен автобус да поминува секој ден според фиксен возен ред, превозот може да се организира според реална побарувачка.
Во земји и региони што се соочуваат со депопулација токму ваквите приспособливи модели стануваат дел од решението.
Но за тоа е потребно нешто што често го забораваме:
добар интернет.
Во село со десет жители интернет-врската може еден ден да биде исто толку важна инфраструктура како патот.
Сепак, не може секое село да се спаси со интернет
Тука мора да бидеме реални.
Ако во едно населено место нема деца, нема работоспособно население, нема локална економија и најмладиот жител има 70 години, оптичкиот интернет сам по себе нема да создаде ново село.
Некои населени места веројатно ќе продолжат да се празнат.
Некои можат да станат претежно викенд-населби.
Други можеби ќе добијат нов живот преку туризам, земјоделство, работа од далечина или преселување на луѓе што бараат поевтин и помирен живот.
Но не постои едно решение за сите.
Токму затоа развојната политика не треба да почне со прашањето:
„Како да го спасиме секое село?“
Подобро прашање е:
„Каква реална иднина може да има секое конкретно место?“
Најскапо е да инвестираме како населението никогаш да не се променило
Ако место што денес има 40 жители било дизајнирано за 500, нема секогаш смисла секоја инфраструктура засекогаш да се одржува во истиот обем и на истиот начин.
Но исто толку погрешно е државата едноставно да каже дека „нема доволно луѓе“ и да се повлече.
Меѓу тие две крајности постои простор за многу попаметна политика.
Заеднички услуги меѓу општини.
Мобилна здравствена и социјална грижа.
Организиран превоз по потреба.
Подобри дигитални услуги.
Пренамена на празни јавни згради.
Инфраструктура соодветна на реалниот број жители.
И инвестиции таму каде што постои реална можност местото повторно да привлече луѓе или економска активност.
Македонија и денес издвојува средства за намалување на регионалните диспаритети и развој на селата. Но најголемиот предизвик не е само колку пари ќе се вложат.
Туку каде и со каква претстава за тоа како ќе изгледа населението за десет или дваесет години.
Кога ќе замине последниот човек, проблемот не исчезнува веднаш со него
Ова е можеби најнеобичната страна на депопулацијата.
Кога фабрика ќе се затвори, производството престанува.
Кога продавница ќе се затвори, услугата престанува.
Но кога едно село ќе остане без жители, територијата не исчезнува.
Остануваат патишта.
Куќи.
Ниви.
Водоводи.
Далноводи.
Гробишта.
Јавни објекти.
И цела инфраструктура изградена во време кога таму живееле многу повеќе луѓе.
Затоа 205 празни населени места и уште стотици со само неколку жители не се само податок за минатото на Македонија.
Тие се прашање за нејзината иднина.
Зашто вистинскиот предизвик не почнува кога едно село ќе остане без жители.
Почнува многу порано – кога инфраструктура направена за стотици луѓе треба да продолжи да функционира за десетмина.
А најтешкото прашање допрва следува:
колку долго, на кој начин и по која цена може да го правиме тоа – без последните жители да станат последните заборавени граѓани?
