Во многу семејства еден човек ги води речиси сите финансии. Тој знае во која банка се сметките, каде пристигнува платата, дали има орочен депозит, колкава е ратата за кредитот, која картичка за што се користи и преку која апликација се плаќаат сметките. Сопружникот можеби го знае PIN-кодот, децата знаат дека „има нешто заштедено“, но никој освен сопственикот нема целосна слика.
Додека сè е во ред, тоа изгледа како обична поделба на обврските во домот.
Проблемот се појавува кога човекот кој ги знае сите детали одеднаш повеќе не е тука.
Тогаш едно многу практично прашање станува итно: што всушност се случува со парите на неговата банкарска сметка?
Најважното треба да се каже веднаш – парите не исчезнуваат и банката не ги присвојува само затоа што сопственикот починал. Средствата што му припаѓале на починатиот влегуваат во имотот што се расправа во оставинската постапка и, во согласност со законските правила, преминуваат на наследниците.
Но тоа не значи дека сопругата, сопругот или децата можат едноставно следното утро да ја земат картичката и да ги подигнат парите.
Тука започнува постапката за која многу семејства дознаваат дури кога ќе им затреба.
Тоа што го знаете PIN-кодот не значи дека парите се ваши
Ова е една од најважните практични разлики.
Банкарската картичка е издадена на конкретен корисник. Истото важи и за пристапот до мобилното и електронското банкарство. Фактот дека член на семејството ја знае лозинката или PIN-кодот сам по себе не му дава наследно право врз средствата.
По смртта на сопственикот, наследувањето не се решава со картичката, туку преку оставинската постапка.
Затоа познавањето на PIN-кодот не треба да се меша со правото на располагање со парите.
Ова е важно и од друга причина. Во момент на смрт семејството обично има многу итни обврски и трошоци, па може да изгледа наједноставно некој само да отиде до банкомат. Но правилниот пат е банката да биде известена и средствата да се третираат како дел од оставината.
Кај полномоштвата постои дополнителна правна нијанса. Како општо правило, полномошното престанува со смртта на лицето што го издало, освен во законски предвидени исклучоци – на пример ако од неговата содржина или природата на работата произлегува дека важи и по смртта. Затоа ни постоењето полномошно не треба автоматски да се сфати како трајно право некој да продолжи да располага со банкарската сметка.
Што прави банката кога ќе дознае за смртта?
Точната техничка постапка може да се разликува зависно од банката и видот на производот, но суштината е иста: понатамошното располагање со средствата повеќе не може да продолжи како сопственикот да е жив.
Средствата не исчезнуваат. Тие чекаат да се утврди кој има право да ги наследи.
Тоа е и логично. Банката не може сама да реши дали парите треба да ги добие брачниот другар, едно дете, повеќе деца или некое друго лице. Не може ниту да претпостави дали постои тестамент, дали некој наследник ќе се откаже од наследството или каков ќе биде конечниот наследен дел.
За тоа постои оставинската постапка.
Дури по правосилното решение за наследување може јасно да се утврди кој наследува и во кој дел, а потоа банката постапува според решението.
Затоа периодот меѓу смртта и завршувањето на оставинската постапка може да биде незгоден за семејство кое целата готовина ја чувало на сметка само на еден член.
Не затоа што парите се изгубени.
Туку затоа што тие не се веднаш слободно достапни како претходно.
А што ако семејството воопшто не знае во која банка имало пари?
Оваа ситуација е почеста отколку што изгледа.
Човек може да има основна платежна сметка во една банка, девизна во друга, стар депозит во трета или сметка што семејството одамна ја заборавило.
Банкарските податоци се заштитени како банкарска тајна, па наследник не може едноставно да влезе во банка и да побара комплетни информации само затоа што вели дека му е син или сопруга на починатиот.
Но оставинската постапка постои токму и за вакви ситуации.
Во нотарската практика, кога наследниците укажуваат дека починатиот имал средства во определена банка, а самите немаат доказ за нив, нотарот може службено да побара податоци потребни за утврдување на оставината.
Токму затоа е многу корисно семејството барем да знае со кои банки работи секој член, дури и ако не знае колку пари има на сметките.
Не треба дома да оставате лист хартија со PIN-кодови и лозинки.
Многу покорисно е да постои едноставна евиденција:
во која банка имате сметка, дали имате депозит, кредит, кредитна картичка, животно осигурување или друг значаен финансиски производ.
Тоа може да им заштеди на наследниците многу време и неизвесност.
Што ако парите се потребни веднаш за погреб?
Ова е едно од најпрактичните прашања, затоа што оставинската постапка не се завршува истиот ден, а погребните трошоци доаѓаат веднаш.
Кај одредени банкарски производи и банки постои можност под определени услови да се исплатат средства за покривање на погребни трошоци уште пред да заврши оставинската постапка.
Но тоа не треба да се претпоставува како универзално правило.
Практичниот совет е семејството веднаш да ја контактира конкретната банка и да праша каква документација е потребна и дали во конкретниот случај постои таква можност.
Тоа е уште една причина зошто едно домаќинство не би требало целата ликвидна резерва да ја организира на начин при кој само еден човек има практичен пристап до сè.
Не се наследуваат само парите
Ова е делот што луѓето понекогаш го забораваат.
Кога човек ќе почине, во оставината не постојат само неговите средства и имот. Може да постојат и долгови.
Македонското право предвидува дека наследникот одговара за долговите на оставителот до висината на вредноста на наследениот имот. Наследник што се откажал од наследството не одговара за долговите на оставителот.
Тоа е многу важна граница.
Да претпоставиме, само како поедноставен пример, дека некој остава одредена заштеда, автомобил и друг имот, но истовремено има неплатен кредит. Оставинската приказна тогаш не може да се гледа само преку прашањето „колку пари останале на сметката“.
Мора да се знае и какви обврски постојат.
Кај кредитите дополнително може да има осигурување, жиранти, обезбедување или други договорни елементи, па конкретната состојба треба да се провери во договорот и во банката.
Затоа семејната финансиска документација не треба да содржи само список на заштеди.
Треба да содржи и список на обврски.
А ако на сметката има само 20.000 денари?
Истите правила важат без оглед дали станува збор за големо богатство или релативно мала сума.
Токму затоа ова не е тема само за богати луѓе.
За едно семејство 20.000 или 50.000 денари на сметка можеби се резервата од која треба да се платат сметки, храна и секојдневни обврски во првите недели по загубата на членот на семејството.
Во таква ситуација проблемот не е големината на наследството.
Проблемот е ликвидноста.
Семејството може да има стан, автомобил и пари во банка, а сепак во првите денови да нема едноставен пристап до готовина што му е потребна за секојдневниот живот.
Токму затоа планирањето за ваков настан не е морбидна тема.
Тоа е обична финансиска организација.
Најважната работа што можете да ја направите денес трае 15 минути
Не ви треба комплициран тестамент за да направите еден едноставен чекор што многу ќе му помогне на семејството.
Направете список на финансиските институции со кои имате однос.
Не запишувајте PIN-кодови, лозинки и чувствителни безбедносни податоци на лист што може лесно да стигне до погрешен човек.
Запишете само:
во кои банки имате сметки, каде имате кредит, дали постои депозит, кредитна картичка, осигурување или друга важна финансиска обврска, и каде се чуваат договорите.
Ако еден сопружник ги води сите финансии, другиот треба барем да знае каде да почне ако утре мора сам да продолжи.
Тоа е особено важно во семејства во кои сите приходи пристигнуваат на сметката на само еден член.
Парите можат да се наследат – информацијата не се наследува автоматски
Во суштина, ова е најважната поента.
Законот има постапка за парите.
Банката има постапка за сметката.
Нотарот има постапка за наследството.
Но никој од нив не може лесно да му го даде на вашето семејство она што само вие го знаете.
Која банка ја користите.
Каде е договорот за кредитот.
Дали постои дополнително осигурување.
Дали некаде имате стар депозит.
Кои обврски автоматски ги плаќате секој месец.
Каде се документите.
Токму затоа најголемиот финансиски проблем по смртта на еден член на семејството понекогаш не е тоа што нема пари.
Туку што останатите не знаат каде се, што постои и што треба прво да направат.
Парите на банкарската сметка не исчезнуваат кога човек ќе почине.
Но пристапот до нив веќе не функционира како вчера.
Тие стануваат дел од оставината, наследниците треба да се утврдат, а банката мора да постапи според законската процедура.
И затоа можеби најкорисното прашање не е:
„Дали моето семејство ќе ги наследи моите пари?“
Туку:
„Дали моето семејство денес знае доволно за да може утре да ги најде?“
*Текстот е од информативен карактер и не е правен совет
