На македонскиот пазар на труд денес истовремено можат да се слушнат две реченици што на прв поглед тешко одат заедно. Од фирмите: „Не можеме да најдеме работници“. Од луѓето што бараат работа: „Има работа, но нема доволно добра плата и услови“.
Бројките покажуваат дека и едната и другата страна имаат причина да чувствуваат дека нешто не функционира како што треба. Во второто тримесечје од 2026 година во земјата имало околу 90.000 невработени лица, а стапката на невработеност изнесувала 11,3 проценти. Во исто време, компаниите пријавувале непополнети работни места, а стапката на слободни позиции изнесувала 2,17 проценти.
Особено изразена побарувачка имало во сместувањето и послужувањето храна, каде стапката на слободни работни места достигнала 6,23 проценти. Најголем број слободни позиции, 2.980, биле во групата работници во услужните дејности и продажбата. Кај компаниите со 10 до 49 вработени стапката на слободни работни места била 3,20 проценти.
Самото постоење на невработени луѓе и слободни работни места во исто време не е доказ дека едната страна е пребирлива, а другата плаќа премалку. Пазарот на труд е многу посложен. Човекот што бара работа во Битола можеби не е кадарот што му треба на фирма во Скопје. Невработениот економист не може автоматски да стане готвач, електричар или машински оператор. А работно место може формално да постои, но кандидатот да оцени дека платата, смените, превозот или условите не му одговараат.
Токму во тие детали се создава растојанието меѓу оној што вели „барам работник“ и оној што одговара „барам подобра работа“.
Просечната плата расте, но просекот не ја кажува целата приказна
Во јуни 2026 година просечната нето-плата во Македонија изнесувала 48.381 денар, што е раст од 6,4 проценти во однос на истиот месец една година претходно.
Тоа е важен показател за движењето на платите, но просечната плата не е плата што ја добива секој работник. Заработувачките значително се разликуваат меѓу секторите, професиите, регионите, компаниите и нивоата на квалификација. Затоа човекот што гледа официјален просек од речиси 50.000 денари, а добива понуда значително под него, природно ја прави сопствената пресметка.
Таа пресметка денес не завршува само со износот напишан во договорот.
Ако до работното место треба да се патува секој ден, дел од платата оди за гориво или превоз. Ако работата е во смени, викенди или празници, работникот ја пресметува и цената на слободното време. Ако нема сигурност дека работното време ќе заврши кога е договорено, тогаш во одлуката влегува и семејниот живот. Ако слично работно место во друга фирма нуди неколку илјади денари повеќе, кандидатот денес многу полесно може да ја спореди понудата отколку пред десетина години.
Од другата страна на масата, работодавачот има своја пресметка. За него платата не е единствениот трошок поврзан со работното место. Постои вкупен трошок за вработување, обука, опрема, простор и организација, а компанијата мора да процени и колкава продуктивност може да создаде новиот работник.
Така двете страни тргнуваат од истото работно место, но го гледаат од две сосема различни перспективи.
Работникот не ја продава само работата – го продава и своето време
Ова е можеби една од најголемите промени во односот кон работата.
Платата останува клучна, но за дел од кандидатите веќе не е единственото прашање. Работно време, слободни денови, можност за напредување, однос со претпоставените, сигурност на работното место и времето потребно за патување можат да влијаат врз одлуката дали некоја понуда е прифатлива.
Тоа е особено видливо кога две работни места имаат слична плата. Разликата од неколку илјади денари може да биде помалку важна ако едното значи два часа повеќе патување дневно, работа секој втор викенд или значително понепредвидлив распоред.
Од гледна точка на фирмата, пак, постојат позиции каде таквата флексибилност едноставно е ограничена. Ресторан мора да има персонал кога има гости. Производна линија не може секогаш да функционира според индивидуалниот распоред на секој вработен. Продавница мора да има човек на работа додека е отворена.
Затоа дел од проблемот не може да се реши само со порака до работодавачите „подобрете ги условите“, ниту само со порака до работниците „прифатете ја работата“.
Некои работни места по својата природа се потешки за организација. Прашањето е дали надоместокот и другите услови доволно ја компензираат таа тежина.
Постојат луѓе без работа и работни места без луѓе
Особено важен податок е стапката на невработеност кај младите од 15 до 29 години. Во второто тримесечје од годинава таа изнесувала 24 проценти.
Повторно, ова не значи дека постојат десетици илјади млади луѓе кои можат веднаш да ги пополнат сите слободни позиции. Но покажува дека проблемот на пазарот не може да се објасни само со недостиг на работоспособно население.
Постои и прашањето дали знаењата што ги имаат луѓето одговараат на работните места што ги нуди економијата.
Може да постои голем број кандидати со една квалификација и истовремено недостиг од луѓе со сосема друга. Може компанијата да бара искусен работник, а кандидатот да е почетник кому никој не му дал можност да го стекне тоа искуство. Може да постои работно место во еден регион и невработен човек со потребните способности во друг.
Во економијата ова несовпаѓање е познат проблем: бројот на луѓе и бројот на работни места сами по себе не се доволни. Треба да се совпаднат професијата, вештината, местото, платата и условите.
И токму тоа е многу потешко отколку едноставно да се објави оглас.
Малите компании можеби најсилно го чувствуваат проблемот
Интересен е и податокот дека највисока стапка на слободни работни места според големината на компанијата има кај деловните субјекти со 10 до 49 вработени.
Тоа не кажува зошто позициите остануваат непополнети, но отвора важно прашање за конкурентноста на малите фирми на пазарот на труд.
Голема компанија полесно може да има оддел за човечки ресурси, систем за обука, јасна скала на напредување или дополнителни бенефиции. Малата фирма често нема таков простор. Таа може да понуди поблизок однос и поголема флексибилност, но истовремено потешко може да се натпреварува со голем систем ако кандидатот првенствено гледа плата, сигурност и можности за кариера.
Од друга страна, токму малите компании зависат многу од секој поединечен вработен. Во фирма со десет луѓе, заминувањето на двајца не е мала статистичка промена – тоа може веднаш да се почувствува во секојдневното работење.
Затоа борбата за работник може да стане и борба за опстанок или раст на мал бизнис.
И работникот, и работодавачот денес имаат повеќе информации
Пред дваесет години човекот многу потешко можеше да знае колкава плата нуди конкурентска фирма, какви се условите кај друг работодавач или колку вреди неговото знаење на поширокиот пазар.
Денес информацијата патува многу побрзо.
Огласите се онлајн. Луѓето разговараат во групи и на социјални мрежи. Работниците знаат кој плаќа редовно, каде има поголема плата и каде често се менува персоналот. Истото важи и за работодавачите: тие полесно можат да споредат кандидати, квалификации и очекувања.
Тоа го прави пазарот потранспарентен, но и поконкурентен.
Добриот работник има повеќе можности да бара подобра понуда. Добрата фирма има поголема шанса да привлече човек ако понуди јасни услови. А работодавачот што долго време не може да пополни иста позиција има причина повторно да ја погледне сопствената понуда – не само платата, туку и она што работното место го бара за возврат.
Истото важи и за кандидатот. Ако една професија долго време не носи понуди што ги исполнуваат неговите очекувања, можеби ќе треба дополнителна квалификација, промена на секторот или нова вештина.
Пазарот ги тера и двете страни да се приспособуваат.
Не постои една причина зошто „нема работници“
Токму затоа реченицата „нема кој да работи“ е премногу едноставна за реалноста што ја покажуваат бројките.
Македонија истовремено има невработени лица, слободни работни места, компании што бараат кадар и луѓе што не се задоволни од понудите што ги добиваат.
Причините можат да бидат различни: плата, квалификации, место на живеење, сменска работа, сезонски карактер на работата, недостаток на искуство, очекувања на кандидатите или услови што не се доволно конкурентни.
Ниту статистиката дозволува сето тоа да се сведе на една причина.
Но едно е видливо: односот на силите на пазарот се менува. Работодавачот повеќе не може секогаш да претпостави дека самиот факт што нуди работно место ќе биде доволен. Работникот, пак, не може да претпостави дека секое очекување за плата автоматски ќе биде прифатено ако пазарната вредност на неговите вештини не го оправдува тоа.
Двете страни на крајот мора да стигнат до истата точка.
Работникот треба да почувствува дека времето, знаењето и трудот што ги дава имаат соодветна вредност.
Работодавачот треба да види дека работното место создава доволно вредност за фирмата да може таа плата да ја исплати.
Кога тие две пресметки се среќаваат – се потпишува договор.
Кога не се среќаваат – огласот останува отворен, а човекот продолжува да бара работа.
И можеби токму таму се наоѓа вистинскиот одговор на прашањето зошто денес толку често слушаме две навидум спротивни реченици:
„Нема работници.“
И:
„Нема добра работа.“
Двете можат да бидат вистинити во исто време.
