Со децении растот на една компанија можеше да се забележи и без да се погледнат нејзините финансиски извештаи. Поголем обем на работа најчесто значеше нови канцеларии, повеќе опрема, дополнителни луѓе во администрацијата и нови огласи за вработување. Кога фирмата добиваше повеќе клиенти, логичниот следен чекор беше да го зголеми тимот. Врската меѓу растот на бизнисот и растот на бројот на вработени долго време изгледаше толку природна што речиси никој не ја доведуваше во прашање.
Денес таа равенка полека се менува. Компанија може да продава повеќе, да обработува поголем број нарачки, да опслужува повеќе клиенти и да влезе на нови пазари, а бројот на луѓе на платниот список да остане речиси ист. Причината не мора да биде во тоа што сопствениците не сакаат да вработуваат, ниту дека постојните работници одеднаш почнале да работат двојно повеќе. Дел од дополнителниот капацитет сè почесто се создава преку подобра организација, дигитализација, автоматизирање на рутинските процеси и нови софтверски алатки.
Вештачката интелигенција само ја забрзува промената што веќе беше започната.
И токму тука се отвора едно од најинтересните економски прашања за годините што доаѓаат: што ако компаниите продолжат да растат, но за истиот раст им требаат многу помалку нови луѓе отколку порано?
Не мора да има отказ за едно работно место да исчезне
Кога се зборува за автоматизација и вештачка интелигенција, разговорот најчесто веднаш оди кон отпуштањата. Се поставува прашањето кои професии ќе исчезнат и кои работници машините ќе можат да ги заменат. Но можеби многу поголемата промена ќе биде потивка и далеку помалку видлива.
Замислете фирма со десет вработени која во следните две години ќе го зголеми обемот на работа за една третина. Во старата организација можеби би биле потребни уште двајца или тројца луѓе. Но ако во меѓувреме компанијата воведе подобар систем за продажба, автоматско фактурирање, дигитално следење на залихите и алатки што го скратуваат времето потребно за административни задачи, постојниот тим можеби ќе може да ја преземе дополнителната работа.
Никој не е отпуштен. Нема затворено работно место и нема работник што останал без плата. Но две или три работни места што во поинакви околности веројатно би биле отворени – едноставно никогаш нема да се појават.
Тоа е многу поважна разлика отколку што изгледа. Технолошката промена не мора да се гледа само преку бројот на луѓе што ја изгубиле работата. Таа може да се гледа и преку бројот на нови работници што компанијата повеќе нема потреба да ги ангажира за да го постигне истиот раст.
Она што некогаш поминувало низ неколку раце, денес може да помине низ еден систем
Оваа промена не започна со вештачката интелигенција. Компаниите со години воведуваат сметководствени програми, електронски фактури, системи за управување со залихи, интернет-продажба и различни платформи за комуникација со клиентите. Секоја од тие промени сама по себе изгледа мала, но кога ќе се спојат, значително го менуваат количеството работа што еден човек може да го заврши во текот на работниот ден.
Некогаш една нарачка можела да помине низ неколку вработени. Еден ја примал, друг ја внесувал, трет проверувал дали производот го има на залиха, некој подготвувал документ, а потоа требало да се извести клиентот. Денес добро поставен систем може автоматски да поврзе голем дел од овие чекори. Нарачката пристигнува електронски, залихата се ажурира, документот се создава, клиентот добива известување, а сопственикот во реално време гледа што се случува со продажбата.
Една таква автоматизација можеби заштедува само неколку минути. Но кога истата операција се повторува стотици пати месечно, минутите стануваат часови, часовите стануваат работни денови, а на крајот се менува и потребата од дополнителна работна сила.
Вештачката интелигенција оди чекор понатаму затоа што почнува да помага и во задачи што до неодамна не ги поврзувавме со класичната автоматизација. Подготовка на прв нацрт на деловна понуда, систематизирање голем број информации, обработка на табели, превод, подготовка на опис на производ или пребарување низ голема документација се само дел од работите кај кои новите алатки можат значително да го скратат потребното време.
Тоа не значи дека човекот исчезнува од процесот. Но значи дека истиот човек може да заврши повеќе.
А за компанијата тоа значи поголема продуктивност.
Македонските компании веќе ја имаат основната дигитална инфраструктура
Промената не е резервирана само за големите светски компании. Дигиталната инфраструктура одамна е присутна и во значаен дел од македонскиот деловен сектор.
Според податоците на Државниот завод за статистика за 2025 година, 99,2 проценти од претпријатијата со десет или повеќе вработени користеле компјутер во своето работење. Пристап до интернет имале 97,2 проценти, додека фиксна широкопојасна интернет-врска користеле 92,9 проценти. Во истото истражување, 16,4 проценти од претпријатијата примале нарачки за продажба преку компјутерски мрежи.
Овие бројки сами по себе не значат дека македонските компании се целосно автоматизирани, ниту дека масовно користат вештачка интелигенција. Но покажуваат дека основата врз која може да се случува следната фаза на дигитализацијата веќе постои. Пред дваесетина години големата промена беше фирмата да добие компјутери и интернет. Денес прашањето е сосема друго – колку работа може да заврши со нив.
Токму тука се отвора можност и за малите компании. Мал бизнис што нема капитал да отвори цел административен оддел може да автоматизира дел од работата. Производител од помал град може полесно да комуницира со клиенти надвор од локалниот пазар. Трговец може да прима нарачки и кога продавницата физички не работи. Сметководствено биро може да обработува поголем број клиенти без секое зголемување на обемот да бара пропорционално зголемување на тимот.
За мала економија тоа е особено важно. Растот не мора секогаш да значи повеќе луѓе. Може да значи и повеќе вредност создадена од луѓето што веќе работат.
Најголемата промена може да се случи токму во малите фирми
Големите компании отсекогаш можеле полесно да инвестираат во технологија, специјализирани оддели и скапи системи. Но новата генерација дигитални алатки постепено ја намалува цената на дел од тие можности. Она за што некогаш бил потребен посебен тим денес понекогаш може да се организира со софтвер што е достапен и за компанија со десетина вработени.
Тоа може значително да ја промени конкуренцијата. Малата фирма повеќе не мора да биде мала и според пазарот што го опслужува. Може да има мал број вработени, а да продава на многу поширока територија. Може да нема голема администрација, но да има добро организирани процеси. Може да нема десетици луѓе во канцеларија, а сепак да обработува обем на работа што пред една деценија би барал многу поголем тим.
Во таква економија бројот на вработени постепено престанува да биде единствениот впечатлив показател за големината на една компанија. Фирма со петнаесет луѓе може да создава поголема вредност од друга со педесет, ако нејзините процеси се подобро организирани, технологијата е подобро искористена и секој вработен може да заврши поголем обем квалитетна работа.
Но што ќе се случи со дополнителната вредност?
Тука приказната станува многу поинтересна и за самите работници.
Ако десет луѓе со нова технологија можат да создадат вредност за која некогаш биле потребни петнаесет, тогаш продуктивноста на тие десет луѓе се зголемила. Но дополнителната вредност што ја создаваат може да заврши на различни места. Компанијата може да ја претвори во поголем профит, да ја инвестира во нова опрема, да отвори нов пазар, да понуди поконкурентна цена или дел од неа да го претвори во повисоки плати.
Токму ова може да биде едно од најважните економски прашања на новата ера. Технологијата може да овозможи поголема продуктивност, но сама по себе не одредува како ќе биде поделена вредноста создадена од таа продуктивност.
За работникот, пак, ќе станува сè поважно не само што знае да работи, туку колку добро знае да ја користи технологијата за сопствената работа да ја направи побрза и подобра. Човек што со новите алатки може да решава повеќе проблеми, да опслужува повеќе клиенти или да преземе поголема одговорност станува повреден за компанијата, а со тоа потенцијално се менува и неговата позиција на пазарот на труд.
Затоа новата економија не мора да биде економија без луѓе. Многу поверојатно е да биде економија во која се бара помалку рутина од човекот, а повеќе знаење, проценка, комуникација, одговорност и способност правилно да се користат алатките што му стојат на располагање.
Успешната фирма на иднината можеби ќе изгледа многу помала
Ќе мора да се промени и начинот на кој размислуваме за големината на компаниите. Долго време бројот на вработени беше еден од највидливите симболи на деловниот успех. Фирма со сто луѓе природно изгледаше поголема и помоќна од фирма со дваесет. Но ако технологијата овозможува многу поголема продуктивност по вработен, таквата споредба станува сè помалку доволна.
Мал тим може да работи со клиенти од повеќе држави. Компанија може значително да го зголеми прометот без истовремено да ја зголеми администрацијата. Производител може да произведува повеќе без секое зголемување на производството да бара ист процент нови вработувања. Трговец може да обработува илјадници трансакции без секоја од нив рачно да помине низ човек.
Во таков свет прашањето „Колку луѓе работат во фирмата?“ нема да исчезне, но покрај него ќе стои многу поважно прашање: „Колкава вредност создаваат тие луѓе?“
И тука се наоѓа суштината на промената.
Новата економија нема да пристигне еден понеделник наутро
Нема да има датум кога ќе биде објавено дека старата економија завршила, а новата започнала. Промената ќе влегува во компаниите постепено, преку стотици мали деловни одлуки што одделно нема да изгледаат историски.
Една фирма нема да вработи уште еден административец затоа што вовела подобар систем. Друга ќе го зголеми бројот на клиенти без да ја прошири корисничката поддршка. Трета ќе автоматизира дел од продажбата. Четврта ќе им даде нови дигитални алатки на постојните вработени и ќе открие дека истиот тим може да преземе значително повеќе работа.
Поединечно, ниту една од тие промени нема да изгледа како револуција. Но ако истото почнат да го прават илјадници компании, ќе се промени начинот на кој функционира целата економија.
И тогаш можеби ќе сфатиме дека најголемото влијание на технологијата врз работните места не дошло преку спектакуларни масовни отпуштања. Дошло многу потивко – преку постепено прекинување на старото правило според кое за секој дополнителен раст на фирмата мора да следува и пропорционално зголемување на бројот на вработени.
Тоа не значи дека добриот работник ќе стане помалку важен. Може да се случи токму спротивното. Кога технологијата ја презема рутината, човекот што знае да донесе одлука, да реши проблем, да разговара со клиент, да преземе одговорност и правилно да ја употреби технологијата може да стане уште повреден.
Затоа вистинското прашање повеќе не е дали новата економија ќе пристигне.
Таа веќе пристигнува.
Прашањето е колку брзо компаниите и работниците ќе научат да работат во неа.
Можеби најуспешната фирма на иднината нема да биде онаа што има најмногу вработени. Ќе биде онаа што знае да создаде најмногу вредност со луѓето што ги има.
