Во земја со ограничена територија, секоја крупна одлука за просторот е одлука што се чувствува со децении. Рудникот не е фабрика што утре може да се пресели. Не е ниту проект што завршува кога ќе згаснат рефлекторите од отворањето. Тој засекува во земјата, во водата, во локалната економија и во животот на луѓето што остануваат таму долго откако ќе помине првичниот инвестициски оптимизам.
Затоа прашањето дали на Македонија ѝ требаат нови рудници не смее да се сведе само на број работни места, концесиска такса или вредност на инвестицијата.
Вистинското прашање е многу пошироко:
Што добиваме, што ризикуваме и што останува кога рудата ќе биде извадена?
Македонија е мала за големи грешки
Големите држави имаат огромни пространства. Македонија нема.
Кај нас земјоделска долина, населено место, извор, река, планина и туристичка зона често се наоѓаат релативно блиску едни до други.
Тоа значи дека еден голем индустриски проект ретко останува изолиран само во границите на концесиското поле.
Прашината не знае каде завршува катастарската парцела.
Водата не ги чита договорите.
Подземните текови не застануваат на табла на која пишува „рудник“.
Затоа секој ризик во мала земја е поголем отколку што изгледа на карта.
Водата мора да вреди повеќе од рудата
Рудата е конечен ресурс.
Еднаш ќе се ископа и ќе ја нема.
Водата, плодната почва и здравиот земјоделски регион можат да создаваат вредност генерации.
Тоа е суштинската економска разлика.
Еден рудник може да работи десет, дваесет или триесет години.
Плодна долина може да произведува храна со векови.
Чист извор може да снабдува население со генерации.
Планина може постојано да носи приходи преку земјоделство, туризам, шумарство и локални услуги.
Кога се споредуваат овие вредности, не е доволно да се гледа само колку пари ќе влезат во првите години.
Треба да се пресмета и што може неповратно да се изгуби.
Работните места се важни, но не се единствената математика
Најсилниот аргумент за секој голем индустриски проект обично се работните места.
И со право.
На Македонија ѝ требаат добро платени работни места.
Но постои голема разлика меѓу работно место што создава долгорочна економија и работно место што зависи од ресурс што еден ден ќе биде исцрпен.
Ако еден проект создаде неколку стотини работни места, но истовремено ја намали вредноста на земјоделското земјиште, го отежне развојот на туризмот или создаде траен еколошки ризик, тогаш економската сметка не е едноставна.
Не треба да се брои само колку луѓе ќе влезат во рудникот.
Треба да се брои и колку луѓе живеат од земјата, водата, храната, туризмот и локалната економија околу него.
Големите ветувања најлесно се даваат пред да почне копањето
Секој проект звучи најубаво на презентација.
Нови работни места.
Нови патишта.
Развој.
Извоз.
Приходи.
Но вистинската политика мора да гледа и триесет години однапред.
Кој ќе ја санира локацијата?
Колку ќе чини?
Што ако компанијата повеќе не постои?
Што ако резервите се исцрпат порано?
Што ако се појави загадување што бара децении санација?
Кој го презема ризикот ако економската корист е приватна, а еколошката штета остане јавна?
Овие прашања не се антибизнис.
Тие се основа на одговорна економска политика.
Македонија треба да продава повеќе знаење, а помалку земја
Земјата што нема огромни природни ресурси мора да биде особено внимателна како ги користи оние што ги има.
Долгорочниот развој на Македонија не треба да зависи од тоа колку брзо можеме да извадиме минерал од земјата.
Треба да зависи од тоа колку производи можеме да создадеме со поголема додадена вредност.
Колку храна можеме да преработиме.
Колку технологија можеме да извеземе.
Колку енергија можеме да произведеме од обновливи извори.
Колку туристи можеме да привлечеме.
Колку млади луѓе можеме да задржиме.
Колку домашни компании можеме да направиме поконкурентни.
Рударството може да создава приходи.
Но економија базирана на знаење, производство, земјоделство и услуги може да создава приходи без неповратно да го троши просторот.
Земјоделството не изгледа спектакуларно, но е стратешко
Пиперката, грозјето, доматот, житото или овоштарникот никогаш нема да изгледаат толку импресивно на инвестициска презентација како рудник вреден стотици милиони евра.
Но храната има една особина што ќе станува сè поважна.
Секој ден мора повторно да ја произведуваме.
Во свет на климатски промени, нестабилни пазари и поскапа храна, плодната земја станува стратешки ресурс.
Да се ризикува земјоделски регион за краткорочна експлоатација на минерали треба да биде последна, а не прва опција.
Туризмот живее од нешто што рудникот не може да го врати
Чиста природа.
Пејзаж.
Реки.
Планини.
Тишина.
Чувство дека местото е недопрено.
Тоа се ресурси што немаат класична фабричка цена, но создаваат реална економија.
Хотели.
Ресторани.
Сместување.
Локална храна.
Водичи.
Транспорт.
Мали производители.
Рурални домаќинства.
Една зачувана планина може секоја година одново да создава вредност.
Една ископана планина не може повторно да се произведе.
Најважната работа е довербата
Луѓето што живеат во близина на потенцијален рудник не треба да бидат третирани како пречка за инвестицијата.
Тие се луѓето што ќе живеат со последиците.
Ако локалното население нема доверба дека институциите можат строго да контролираат еден толку чувствителен проект, тогаш проблемот не е само комуникациски.
Тоа е институционален проблем.
Рударството бара исклучително силна држава.
Инспекции што навистина контролираат.
Лаборатории што се независни.
Јасна одговорност.
Постојан мониторинг.
Финансиски гаранции за санација.
Јавност на податоците.
Казни што се поскапи од прекршувањето.
Без таков систем, ризикот го презема населението.
Не секоја инвестиција што носи пари е развој
Ова е можеби најважната реченица.
Инвестиција е кога некој вложува капитал.
Развој е кога земјата после тоа е подобро место за живеење и работење.
Двете работи не се секогаш исти.
Проект може да донесе голем прилив на капитал и истовремено да остави долгорочен трошок.
Затоа државата не треба да се натпреварува во тоа кој побрзо ќе даде дозвола.
Треба да се натпреварува во тоа кој подобро ќе го заштити јавниот интерес.
Македонија не мора да избира меѓу сиромаштија и рудник
Тоа е лажна дилема.
Не е точно дека единствената алтернатива на рударството е економска стагнација.
Постојат инвестиции во преработувачка индустрија.
Обновлива енергија.
Земјоделство со повисока додадена вредност.
Прехранбена индустрија.
ИТ.
Логистика.
Туризам.
Модерни услуги.
Лесна индустрија.
Истражување и развој.
Тие можеби не носат спектакуларна бројка преку ноќ.
Но создаваат економија што може да трае многу подолго.
Најдобрата руда е онаа што не мораме да ја ископаме
Не затоа што рударството по дефиниција е зло.
Туку затоа што земјата има право да избере што ѝ е поважно.
А во мала држава со ограничени водни ресурси, плодна почва и области со потенцијал за земјоделство и туризам, прагот за нов рудник треба да биде исклучително висок.
Ако постои и најмала сериозна дилема дека проектот може трајно да ја загрози водата, почвата или здравјето на локалната економија, тогаш претпазливоста не е слабост.
Таа е економска мудрост.
Минералот под земја може да почека.
Уништен извор не може.
Загадена почва не се враќа со едно решение на Влада.
А иселено село не се оживува со една концесиска такса.
Македонија треба да бара инвестиции.
Треба да создава работни места.
Треба да расте.
Но не секој раст е вреден ако цената е нешто што следната генерација повеќе нема да може да го врати.
На крајот, најважното прашање не е колку вреди рудата што е под земјата.
Туку колку вреди земјата над неа.
