Македонија не е секогаш поскапа од Европа – но за македонската плата е многу потешка
Кога граѓаните велат дека „во Македонија храната е поскапа отколку во ЕУ“, тоа не секогаш значи дека секој производ во денари е поскап од истиот производ во Германија, Шпанија или Шведска. Напротив, според споредливите податоци, голем дел од основните производи во Македонија се поевтини во апсолутна цена. Но вистинската слика се гледа кога цените ќе се споредат со платата.
Тука лежи главниот проблем: македонскиот потрошувач не страда само од цената на производот, туку од односот меѓу цената и приходот. Во Германија, Шпанија или Шведска некои производи се поскапи на каса, но просечната плата е толку повисока што истата кошничка зема многу помал дел од месечниот приход.
Споредба на 10 основни производи
Цените се претворени во евра за полесна споредба.
| Производ | Македонија | Србија | Германија | Шпанија | Шведска |
| Млеко 1 л | €1,14 | €1,19 | €1,17 | €1,05 | €1,49 |
| Бел леб 500 г | €0,63 | €0,76 | €1,90 | €1,34 | €2,66 |
| Ориз 1 кг | €1,45 | €2,01 | €3,12 | €1,44 | €3,25 |
| Јајца 12 | €1,97 | €2,28 | €3,38 | €2,97 | €3,78 |
| Локално сирење 1 кг | €7,51 | €8,48 | €12,95 | €12,67 | €10,75 |
| Пилешко филе 1 кг | €5,97 | €6,04 | €10,33 | €7,44 | €10,79 |
| Јаболка 1 кг | €1,04 | €1,25 | €2,88 | €2,23 | €2,81 |
| Банани 1 кг | €1,25 | €1,66 | €1,82 | €1,79 | €2,36 |
| Домати 1 кг | €1,76 | €1,96 | €3,78 | €2,24 | €3,96 |
| Компири 1 кг | €0,80 | €0,83 | €1,32 | €1,60 | €1,56 |
Колку чини оваа мини-кошничка?
Кога ќе се соберат сите 10 производи, добиваме ваква споредба:
| Држава | Вкупно за 10 производи | Просечна нето-плата | Дел од платата |
| Македонија | €23,52 | околу €661 | 3,56% |
| Србија | €26,46 | околу €840 | 3,15% |
| Германија | €42,65 | околу €2.878 | 1,48% |
| Шпанија | €34,77 | околу €1.750 | 1,99% |
| Шведска | €43,40 | околу €2.740 | 1,58% |
Ова е клучната разлика: германскиот потрошувач плаќа повеќе евра за кошничката, но таа кошничка му зема околу 1,5% од просечната нето-плата. Македонскиот потрошувач плаќа помалку во евра, но истата кошничка му зема околу 3,6% од платата.
Со други зборови, проблемот не е само дали доматите, сирењето или пилешкото се поскапи во Македонија од Германија. Проблемот е што македонската плата е премала за цените што веќе се приближуваат кон европски нивоа кај дел од производите.
Најважниот заклучок: цените се европски, платите не се
Во Германија, Шпанија и Шведска има повисоки трошоци за живот, повисоки кирии, повисоки услуги и поскапа работна сила. Но кај основната храна, големите маркети и дисконтери имаат огромен обрт, силна конкуренција и голема куповна моќ. Затоа, и кога цената на производот е повисока, таа е полесно поднослива за просечниот граѓанин.
Во Македонија, пак, пазарот е мал, конкуренцијата е ограничена, увозната зависност е голема, а синџирот од производител до краен купувач често има премногу посредници. На тоа се додаваат транспортни трошоци, маржи, слаб притисок од потрошувачите и недоволна транспарентност околу тоа каде точно се создава финалната цена.
Затоа граѓаните имаат чувство дека „сè е поскапо од Европа“. Тоа чувство не е измислено. Можеби не е секогаш точно ако се спореди само цената на етикетата, но е многу точно ако се спореди цената со платата.
Зошто македонските маркети изгледаат прескапи?
Прво, Македонија е мал пазар. Големите европски маркети купуваат огромни количини, договараат пониски набавни цени и можат да прават агресивни акции. Македонските маркети немаат таков обем, а тоа се гледа на крајната цена.
Второ, голем дел од храната, суровините, амбалажата и логистиката се врзани за увоз. Кога увозниот производ ќе помине транспорт, царински процедури, складирање, дистрибуција и маржа, цената брзо се доближува до европска.
Трето, конкуренцијата не е доволно силна. Во земји како Германија и Шпанија дисконтерите постојано вршат притисок врз цените. Во Македонија, потрошувачот често нема доволно избор или нема навика масовно да казнува скап маркет со бојкот и премин кај конкуренција.
Четврто, домашното производство не секогаш значи евтин производ. Иако Македонија произведува зеленчук, овошје и дел од млечните производи, финалната цена во маркет често е многу повисока од цената кај производителот. Тоа значи дека проблемот не е само во земјоделецот, туку во целиот синџир до полицата.
Петто, платите се преслаби. Ова е најболниот дел. Ако просечната плата е ниска, и релативно евтин производ станува скап. Затоа граѓанинот во Македонија многу повеќе ја чувствува секоја промена од 10, 20 или 30 денари.
Македонија наспроти Србија
Србија во оваа споредба е поскапа во апсолутен износ кај повеќето производи. Но просечната нето-плата е повисока, па товарот врз граѓанинот е малку полесен. Мини-кошничката од 10 производи во Србија изнесува околу €26,46, а во Македонија околу €23,52. Но како дел од просечната плата, Македонија е понеповолна.
Тоа покажува дека не е доволно една земја да има пониски цени. Мора да има и доволно високи плати. Евтин пазар со ниски плати не е вистински евтин пазар.
Германија, Шпанија и Шведска: повисоки цени, но поголема куповна моќ
Германија и Шведска имаат најскапа кошничка во оваа споредба, но нивните плати ја менуваат целата слика. Германски работник со просечна нето-плата може да купи многу повеќе вакви кошнички отколку македонски работник. Слично е и во Шведска.
Шпанија е особено интересна затоа што дел од основните производи се релативно блиску до македонските цени, но просечната плата е повеќе од двојно повисока. Затоа шпанскиот потрошувач ја чувствува храната како помал товар од македонскиот.
Вистинското прашање не е „зошто е скапо“, туку „зошто платата не ја следи цената“
Македонија не може да се анализира само преку цената на млекото, лебот или јајцата. Вистинската анализа мора да го постави прашањето: колку работни часови му требаат на човек за да ја купи истата кошничка?
Тука Македонија губи. Не затоа што секој производ е апсолутно поскап од Европа, туку затоа што приходот е премал. Пазарот се движи кон европски цени, но платите не се движат со исто темпо.
Заклучок
Македонските маркети не се секогаш поскапи од европските ако се гледа само цената во евра. Но за македонскиот граѓанин тие се поскапи во најважната смисла: како дел од платата.
Една кошничка од 10 основни производи во Македонија зема повеќе од двојно поголем дел од просечната плата отколку во Германија или Шведска. Тоа е причината зошто купувањето во маркет станува психолошки и финансиски притисок.
Затоа решението не е само во замрзнување или ограничување на цени. Потребни се посилна конкуренција, поголема транспарентност на маржите, поддршка за домашното производство, поефикасна дистрибуција и, најважно, раст на платите кој реално ќе ја следи цената на животот.
Додека цените се движат кон Европа, а платите остануваат балкански, граѓанинот ќе има чувство дека секоја сметка во маркет е нов удар врз семејниот буџет.
