Ситуацијата звучи познато.
Брат, сестра, братучед, кум или близок пријател има проблем. Му требаат пари за стан, автомобил, бизнис, лекување или само да „премости“ неколку месеци. Вие имате заштеда.
„Ќе ти ги вратам, знаеш дека нема потреба од договор.“
Парите се префрлаат. Никој не оди кај нотар. Нема камата, нема формални рати, понекогаш нема ниту точно договорен датум за враќање.
На почетокот никој не гледа проблем.
Проблемот може да дојде по две, три или пет години, кога односите веќе не се исти.
Вие велите:
„Ти позајмив 10.000 евра.“
Другата страна одговара:
„Не беше заем. Ми ги даде.“
И тогаш едно семејно недоразбирање може да стане правен спор во кој најважното прашање повеќе не е кој што памети, туку:
што можете да докажете?
Заем и подарок не се исто
Законот прави јасна разлика.
Кај заемот, едната страна предава определен износ пари, а другата презема обврска по определено време да го врати истиот износ.
Кај подарокот логиката е спротивна: имотот или правото се пренесуваат без надомест, односно без обврска примателот подоцна да го врати.
Затоа реченицата „му дадов 10.000 евра“ сама по себе не го решава прашањето.
Треба да се знае зошто сте му ги дале.
Ако намерата била парите да ви бидат вратени, зборуваме за заем.
Ако сте сакале трајно да му ги дадете без обврска за враќање, тогаш ситуацијата е суштински различна.
Кога тоа е запишано во договор, дилемата значително се намалува.
Кога сè било договорено на кафе, проблемот станува доказен.
Нема договор – дали тоа значи дека сте ги изгубиле парите?
Не автоматски.
Самото тоа што немате посебен документ со наслов „Договор за заем“ не значи дека не може да постоела обврска за враќање.
Но без јасен писмен документ, докажувањето може да стане многу потешко ако другата страна ја оспорува вашата верзија.
Во евентуална парнична постапка судот ги утврдува фактите врз основа на предложените и изведените докази. Ако некој важен факт не може со сигурност да се утврди, се применуваат правилата за товарот на докажувањето.
Практично, тоа значи дека реченицата:
„Сите во семејството знаат дека му ги позајмив“
можеби е вистинита, но не е исто што и јасен доказ за условите под кои се предадени парите.
Затоа кај големи суми довербата и документацијата не треба да се гледаат како спротивности.
Можете целосно да му верувате на брат ви и сепак да напишете договор.
Банкарскиот трансфер е многу подобар од пари во плик – но не решава сè
Да претпоставиме дека сте префрлиле 10.000 евра од својата на сметката на роднината.
Тоа е важен доказ дека парите навистина биле префрлени.
Но трансферот сам по себе не секогаш кажува зошто биле префрлени.
Особено ако во описот пишува само:
„уплата“
или воопшто нема корисен опис.
Тогаш една страна може да тврди дека бил заем, а другата дека бил подарок, помош или враќање на некоја претходна обврска.
Многу посилна трага создава комбинацијата:
писмен договор,
банкарска уплата,
јасен опис на плаќањето,
рок за враќање,
и подоцнежна комуникација што е доследна со договореното.
Ниту еден од овие елементи не треба да се гледа изолирано како магичен доказ што автоматски го решава секој спор, но заедно создаваат многу појасна слика.
Една порака може да стане многу поважна отколку што мислевте
Замислете дека договор немате, но во пораки стои:
„Ќе ти ги вратам 5.000 во декември, другите следната година.“
Или:
„Може ли да почека заемот уште два месеца?“
Таквата комуникација може да стане релевантна ако подоцна се спори природата на трансакцијата.
Истото важи за електронска пошта, банкарска документација и други законски дозволени докази.
Од друга страна, порака од типот:
„Не грижи се за парите, среди си ја куќата“
може да се толкува во поширок контекст и да отвори сосема различна расправа.
Токму затоа судските спорови околу усни семејни договори можат да бидат непријатни.
Не се анализира само една реченица.
Се реконструира однос што можеби траел со години.
„Ќе ми ги вратиш кога ќе можеш“ е убаво меѓу роднини – но лошо за прецизност
Ова е една од најчестите формулации кај семејните заеми.
Нема рок.
Нема рати.
Нема датум.
Само:
„Кога ќе можеш.“
Законот предвидува решение и за ситуации кога рокот за враќање не е определен и не може да се утврди од околностите: заемопримачот треба да го врати заемот по истекот на примерен рок кој не може да биде пократок од два месеца од барањето заемодавецот да му биде вратен заемот.
Но многу попаметно е рокот да биде определен уште на почетокот.
Дури и ако сакате да бидете максимално флексибилни, можете да договорите:
враќање до определен датум,
месечни рати,
грејс-период,
или можност рокот да се продолжи со писмена согласност.
Тоа не ја уништува човечката страна на помошта.
Само го отстранува прашањето што значело „кога ќе можеш“.
Што ако веќе сте ги дале парите, а договор нема?
Тогаш најлошата одлука е да чекате уште пет години само затоа што ви е непријатно да ја отворите темата.
Ако односите се добри, можете сега да ја формализирате реалната состојба.
На пример, страните можат писмено да утврдат дека определениот износ бил даден како заем, колкав дел останува за враќање и во кој рок ќе се врати.
Ако должникот веќе вратил дел од парите, и тоа треба јасно да се евидентира.
Целта не е да направите документ што ќе изгледа како закана.
Целта е двајцата денес да потврдите што сте договориле вчера, додека уште нема спор.
Кога спорот веќе започнал, секој нов документ треба да се прави многу повнимателно и по потреба со правен совет.
Никогаш не примајте враќање во кеш без да е јасно што се враќа
Ова е обратната страна на истиот проблем.
Му позајмивте 10.000 евра.
По некое време ви дава 2.000 во кеш.
По шест месеци уште 1.000.
Никој ништо не запишува.
По три години едниот тврди дека се вратени 7.000, другиот дека се вратени само 3.000.
И повторно сте на почеток.
За секое делумно враќање треба да постои трага.
Ако е банкарски трансфер, описот може јасно да кажува дека станува збор за враќање на заем.
Ако е готовина, може да се потпише едноставна потврда со датум, сума и состојба на преостанатиот долг.
Тоа изгледа премногу формално само додека сите се согласуваат.
Во моментот кога ќе престанат да се согласуваат, изгледа многу разумно.
А што ако роднината утре каже: „Тоа беше подарок“?
Тогаш спорот суштински се сведува на природата на трансакцијата.
Вие тврдите дека постоела обврска за враќање.
Тој тврди дека парите му биле дадени без таква обврска.
Во таков случај можат да станат важни:
банкарските трансфери,
описот на уплатата,
пораките меѓу вас,
претходни делумни враќања,
писмени признанија,
сведочења и други докази што судот ќе ги оцени согласно правилата на постапката.
Не постои чесен начин однапред да се каже дека „ако имате банкарска уплата сигурно ќе победите“ или дека „без договор сигурно ги губите парите“.
Секој спор зависи од конкретните факти и доказите.
Но едно е очигледно:
многу е полесно однапред да напишете една страница отколку подоцна да докажувате разговор од пред пет години.
Ако навистина бил подарок, и тоа може да има последици
Разликата меѓу заем и подарок не е само прашање дали парите треба да се вратат.
Паричните подароци во Македонија можат да влезат и во режимот на данок на наследство и подарок кога се исполнети законските услови.
Според достапните податоци данок може да се плаќа и на готови пари и други парични побарувања кога вредноста го надминува законскиот праг. Даночниот третман зависи и од наследниот ред: примателите од прв наследен ред се ослободени, додека за други категории важат пропишаните стапки и ослободувања.
Затоа изјавата „тоа беше подарок“ не е само удобна реченица во приватен спор.
Во зависност од сродството, износот и околностите, може да отвори и други правни и даночни прашања.
Не чекајте предолго
Кај паричните побарувања постои уште една работа што луѓето често ја забораваат – застареноста.
Законот за облигационите односи предвидува општ рок на застарување од пет години, ако за конкретното побарување со закон не е определен друг рок.
Но почетокот на рокот, евентуалниот прекин на застарувањето, признавањето на долг и другите конкретни околности можат да бидат правно значајни.
Затоа ова не е област во која треба механички да се каже:
„Поминаа пет години, готово е.“
Ниту обратно:
„Парите се мои, можам да ги барам кога сакам.“
Ако имате стар неплатен заем со значителен износ, вреди навреме да побарате стручен совет за конкретната документација и рокови.
Најскапиот потег често е – да не направите ништо.
Како би изгледал разумен семеен заем?
Не мора да биде договор од дваесет страници.
За едноставна ситуација најважно е јасно да се знае:
кој ги дава парите,
кој ги прима,
колкава е сумата,
во која валута е обврската,
дека станува збор за заем, а не за подарок,
кога се предаваат парите,
до кога треба да бидат вратени,
дали ќе се враќаат одеднаш или на рати,
дали има камата или нема,
и како ќе се евидентираат исплатите.
Кај значителни суми, особено 10.000, 20.000 или 50.000 евра, има смисла документот да биде подготвен или проверен од стручно лице, а зависно од конкретната цел и саканото ниво на обезбедување може да се разгледаат и дополнителни правни механизми.
Тоа чини многу помалку од спор за 10.000 евра.
„Ама тоа ми е брат“ е токму причината работите да бидат чисти
Постои чудна навика во семејствата.
Со банка потпишуваме дваесет страници за заем од 5.000 евра.
На роднина даваме 10.000 со ракување.
Причината е јасна – доверба.
Но писмениот договор не значи дека не му верувате на човекот.
Напротив.
Тој може да ја заштити и другата страна.
Ако должникот навистина ги врати парите, документите покажуваат дека ги вратил.
Ако заемодавецот почине, наследниците знаат што постоело.
Ако заемопримачот почине, неговото семејство не мора да реконструира разговори од пред десет години.
А ако по пет години никој повеќе не се сеќава точно дали сумата била 8.000, 10.000 или 12.000 евра, хартијата се сеќава.
Најскапиот заем е оној за кој сите се сеќаваат различно
Кога помагаме на близок човек, последното нешто за кое размислуваме е суд.
И така треба да биде.
Но токму затоа договорот треба да се направи додека односите се добри.
Кога никој никому не се сомнева.
Кога двете страни лесно можат да седнат и да напишат што всушност договориле.
Зашто проблемот со 10.000 евра дадени без договор не е само можноста роднината еден ден намерно да ве измами.
Луѓето се разведуваат.
Семејствата се караат.
Бизнисите пропаѓаат.
Луѓето умираат.
Се менуваат финансиските околности.
А по десет години и искрените луѓе можат различно да се сеќаваат на ист разговор.
Затоа, ако давате голема сума на човек што ви е близок, најдобрата заштита на односот не е реченицата:
„Нема потреба од хартија, ние сме фамилија.“
Можеби е токму спротивното:
„Баш затоа што сме фамилија, да напишеме јасно што сме договориле.“
*Информацијата не е правен совет, туку чисто информативна аналитичка статија. За евентуални правни прашања најдобро е да се консултирате со правник или експерт за оваа тема.
